Πρός γε μήν τό ἀμάρτυρον καί ἄγραφον εἶναι τήν σύν τῷ Πνεύματι δοξολογίαν, ἐκεῖνο λέγομεν, ὅτι εἰ μέν μηδέν ἕτερον ἄγραφον, μηδέ τοῦτο παραδεχθήτω, εἰ δέ τά πλεῖστα τῶν μυστικῶν ἀγράφως ἡμῖν ἐμπολιτεύεται, μετά πολλῶν ἑτέρων καί τοῦτο καταδεξώμεθα. Ἀποστολικόν δέ οἶμαι καί τό ταῖς ἀγράφοις παραδόσεσι παραμένειν· ἐπαινῶ γάρ φησίν, ὑμᾶς, ὅτι πάντα μου μέμνησθε, καί καθὼς παρέδωκα ὑμῖν τάς παραδόσεις κατέχετε, καί τό· κρατεῖτε τάς παραδόσεις, ἃς παρελάβετε εἴτε διά λόγου, εἴτε δι᾿ ἐπιστολῆς, ὧν μάλιστα μία ἐστί καί ἡ παροῦσα αὕτη, ἣν οἱ ἐξ ἀρχῆς διαταξάμενοι παραδιδόντες τοῖς ἐφεξῆς, συμπροϊούσης ἀεί τῷ χρόνῳ τῆς χρήσεως, διά μακρᾶς τῆς συνηθείας ταῖς ἐκκλησίαις ἐγκατερρίζωσαν. Ἄρ᾿ οὖν, εἰ ὡς ἐν δικαστηρίῳ τῆς διά τῶν ἐγγράφων ἀποδείξεως ἀποροῦντες, μαρτύρων ὑμῖν πλῆθος παρεστησάμεθα, οὐκ ἂν τῆς ἀφιείσης παρ᾿ ἡμῶν ψήφου τύχοιμεν; Ἐγὼ μέν οὕτως οἶμαι· Ἐπί στόματος γάρ δύο καί τριῶν μαρτύρων σταθήσεται πᾶν ῥῆμα. Εἰ δέ καί τόν πολύν χρόνον πρός ἡμῶν ὄντα ἐναργῶς ὑμῖν ἐπεδείκνυμεν, οὐκ ἂν ἐδόξαμεν ὑμῖν εἰκότα λέγειν, μή εἶναι καθ᾿ ἡμῶν τήν δίκην εἰσαγώγιμον ταύτην; Δυσωπητικά γάρ πως τά παλαιά τῶν δογμάτων, οἱονεί πολιᾷ τινι τῇ ἀρχαιότητι τό αἰδέσιμον ἔχοντα.
Ἔτι κατασκευάζει ὁ ἅγιος τόν οἰκεῖον λόγον, λέγων πρός τούς αἱρετικούς, ὅτι, εἰ μέν μηδέν ἄλλο ἄγραφον παρεδόθη, μηδέ τοῦτο παραδεχθήτω. Εἰ δέ πολλά εἰσι τά ἀγράφως πολιτευόμενα, ἄτινά περ ἀπηρίθμησε, μετά τῶν ἄλλων καί τοῦτο παραδεξώμεθα. Εἶτα δείκνυσιν, ὅτι καί ἀποστολικόν ἐστι τό παραδεδομένον φυλάττειν, καί τίθησι καί αὐτά τοῦ Ἀποστόλου τά ῥήματα, καί φησιν, ὅτι τῶν παραδόσεων μία καί αὕτη ἐστίν, ἤγουν ἡ περί τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἣν ταῖς ἐκκλησίαις ἐγκατεῤῥίζωσαν, ἀντί τοῦ, βεβαίως κατέθεντο καί παρέδωκαν. Ὥσπερ γάρ τά καταῤῥιζωθέντα τῶν φυτῶν οὐ ῥᾷον ἀποσπῶνται τῆς γῆς, οὕτω καί τοῦτο οὐ ῥᾳδίως ἀποβαλοῦνται αἱ ἐκκλησίαι, οὐδέ προδώσουσιν. Ἐπιχειρεῖ δέ ἔτι λέγων, ὅτι, εἰ δικαστήριον ἄρα συνεστησάμεθα παρ᾽ ὑμῖν, καί οὐκ εὐποροῦμεν ἐπί τοῖς εἰσαγομένοις ἐγγράφων ἀποδείξεων, παρεστήσαμεν δέ ὑμῖν μάρτυρας, οὐκ ἂν διά τῆς τῶν μαρτύρων φωνῆς ἐδικαιώθημεν; Ἐπάγει δέ εἰς κατασκευήν τοῦ οἰκείου λόγου καί εὐαγγελικά ῥήματα. Ἀλλ᾽ εἰ καί προεβαλλόμεθα, φησι, τόν πολύν χρόνον, ὡς διά τούτου νικῶντες τόν ἀντίδικον, οἷα τό ἐκνικώμενον παρ᾿ ἐκείνου νεμηθέντες ἐπί μακρόν, καί τοῦτο ἐδείκνυμεν φανερῶς, οὐκ ἂν ἐποιήσαμεν μηδέ εἰσαχθῆναι ὅλως τήν δίκην εἰς δικαστήριον, ἀλλά μᾶλλον ἀποπεμφθῆναι; Τά γάρ παλαιά δόγματα δυσωποῦσιν, αἰδουμένων αὐτά τῶν ἀνθρώπων διά τήν ἀρχαιότητα, καί ὥσπερ τοῖς γεγηρακόσιν ἡ πολιά περιποιεῖ τό αἰδέσιμον, οὕτω καί ἡ ἀρχαιότης τοῖς δόγμασι. Ἔτι κατασκευάζει ὁ ἅγιος τόν οἰκεῖον λόγον, λέγων πρός τούς αἱρετικούς, ὅτι, εἰ μέν μηδέν ἄλλο ἄγραφον παρεδόθη, μηδέ τοῦτο παραδεχθήτω. Εἰ δέ πολλά εἰσι τά ἀγράφως πολιτευόμενα, ἄτινά περ ἀπηρίθμησε, μετά τῶν ἄλλων καί τοῦτο παραδεξώμεθα. Εἶτα δείκνυσιν, ὅτι καί ἀποστολικόν ἐστι τό παραδεδομένον φυλάττειν, καί τίθησι καί αὐτά τοῦ Ἀποστόλου τά ῥήματα, καί φησιν, ὅτι τῶν παραδόσεων μία καί αὕτη ἐστίν, ἤγουν ἡ περί τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἣν ταῖς ἐκκλησίαις ἐγκατεῤῥίζωσαν, ἀντί τοῦ, βεβαίως κατέθεντο καί παρέδωκαν. Ὥσπερ γάρ τά καταῤῥιζωθέντα τῶν φυτῶν οὐ ῥᾷον ἀποσπῶνται τῆς γῆς, οὕτω καί τοῦτο οὐ ῥᾳδίως ἀποβαλοῦνται αἱ ἐκκλησίαι, οὐδέ προδώσουσιν. Ἐπιχειρεῖ δέ ἔτι λέγων, ὅτι, εἰ δικαστήριον ἄρα συνεστησάμεθα παρ᾽ ὑμῖν, καί οὐκ εὐποροῦμεν ἐπί τοῖς εἰσαγομένοις ἐγγράφων ἀποδείξεων, παρεστήσαμεν δέ ὑμῖν μάρτυρας, οὐκ ἂν διά τῆς τῶν μαρτύρων φωνῆς ἐδικαιώθημεν; Ἐπάγει δέ εἰς κατασκευήν τοῦ οἰκείου λόγου καί εὐαγγελικά ῥήματα. Ἀλλ᾽ εἰ καί προεβαλλόμεθα, φησι, τόν πολύν χρόνον, ὡς διά τούτου νικῶντες τόν ἀντίδικον, οἷα τό ἐκνικώμενον παρ᾿ ἐκείνου νεμηθέντες ἐπί μακρόν, καί τοῦτο ἐδείκνυμεν φανερῶς, οὐκ ἂν ἐποιήσαμεν μηδέ εἰσαχθῆναι ὅλως τήν δίκην εἰς δικαστήριον, ἀλλά μᾶλλον ἀποπεμφθῆναι; Τά γάρ παλαιά δόγματα δυσωποῦσιν, αἰδουμένων αὐτά τῶν ἀνθρώπων διά τήν ἀρχαιότητα, καί ὥσπερ τοῖς γεγηρακόσιν ἡ πολιά περιποιεῖ τό αἰδέσιμον, οὕτω καί ἡ ἀρχαιότης τοῖς δόγμασι. Τά πλεῖστα τῶν μυστικῶν ἀγράφως ἡμῖν ἐμπολιτεύονται∙ ἀποστολικόν δέ τοῦτο∙ Ἐπαινῶ γάρ, φησίν, ὑμᾶς, ὅτι καθὼς παρέδωκα ὑμῖν τάς παραδόσεις κατέχετε∙ καί αὖθις∙ Κρατεῖτε τάς παραδόσεις ἅς παρελάβετε, ὧν μία καί αὕτη ἡ σύν τῷ Πνεύματι δοξολογία. Καί οὗτος ὁ κανὼν παρομοίως περί τῶν ἀγράφων τῆς ἐκκλησίας παραδόσεων διαλαμβάνει, λέγων. Ὅτι, ἂν οἱ Πνευματομάχοι δέν δέχωνται τήν σύν τῷ Πνεύματι δοξολογίαν τοῦ Πατρός, καί τοῦ Υἱοῦ, διά τί εἶναι ἄγραφος εἰς τήν γραφήν, εἰ μέν δέν δεχόμεθα κᾀνένα ἄλλο ἄγραφον ἔθος, ἂς μή δεχθῇ μήτε αὐτό. Εἰ δέ πολλότατα ἄγραφα εἰς τήν ἐκκλησίαν εὑρίσκονται, ἂς δεχθῇ μαζή μέ τά ἄλλα, καί ἡ σῦν τῷ Πατρί, καί Υἱῷ δοξολογία τοῦ Πνεύματος. Ἐδιδάχθημεν γάρ ἐκ τοῦ Ἀποστόλου νά φυλάττωμεν καί τάς ἀγράφους παραδόσεις, λέγοντος. «Ἐπαινῶ ὑμᾶς, ἀδελφοί, ὅτι πάντα μου μέμνησθε, καί καθὼς παρέδωκα ὑμῖν τάς παραδόσεις κατέχετε». Καί πάλιν «Κρατεῖτε τάς παραδόσεις, ἂς ἐδιδάχθητε, εἴτε διά λόγου, εἴτε δι’ ἐπιστολῆς ἡμῶν». Ἀπό τάς ὁποίας παραδόσεις μία εἶναι καί ἡ δοξολογία τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τήν ὁποίαν οἱ προγενέστεροι, παραδόντες εἰς τούς μεταγενεστέρους, μέ τήν πολυκαιρίαν, καί μεταχείρισιν, καί συνήθειαν, εἰς τάς ἐκκλησίας ἐῤῥρίζωσαν. Ὥστε ἂν θετέον, περί τῆς συνδοξολογίας τοῦ Πνεύματος κρινώμεθα, καί μή ἔχοντες ἐγγράφους ἀποδείξεις, ἠθέλαμεν φέρει πολλούς μάρτυρας, ἆρά γε δέν ἠθέλαμεν νικήσει ἡμεῖς; βέβαια ἠθέλαμεν νικήσει. Ἐπειδή, ἐπί στόματος δύω μαρτύρων, καί τριῶν, σταθήσεται πᾶν ῥῆμα. Ἂν δέ καί ἠθέλαμεν δείξει, πῶς ἡ ἀρχαιότης τοῦ χρόνου, καί πολυκαιρία εἰς τήν ὑπόθεσιν ταύτην μᾶς βοηθεῖ, δέν ἠθέλαμεν κάμει, ὥστε ὁποῦ ἡ κρίσις μας, μήτε ὅλως νά χρειασθῇ νά ἔμβῃ εἰς δικαστήριον νά κριθῇ, ἀλλά νά ἀποφασισθῇ παρευθύς, ὅτι ἡμεῖς ἔχομεν τά νικητήρια; Διότι τά παλαιόθεν ἐπικρατήσαντα δόγματα, δυσωποῦσι τόν καθ’ ἕνα, καί καταπείθουσιν, αἰδέσιμα ὄντα, καί εὐλαβείας ἄξια διά τήν ἀρχαιότητα.1 Καθεξῆς δέ ἐπιφέρει ὁ ἅγιος ἐν τῷ αὐτῷ κεφαλαίῳ πολλούς παλαιούς μάρτυρας, καί μάλιστα καί ἁγίους, ἐγγράφως τοῦτο δηλοῦντας, οἵτινες ποτέ μέν ἐδοξολόγουν οὕτω∙ Δόξα Πατρί καί Υἱῷ σύν ἁγίῳ Πνεύματι. Ποτέ δέ οὕτω∙ Δόξα Πατρί, καί Υἱῷ, καί ἁγίῳ Πνεύματι. 1Συμφώνως μέ τόν παρόντα κανόνα καί ὁ ζ΄ τῆς ζ΄ διατάσσεται, ὅτι τά ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἔθη πρέπει νά κρατοῦν κατά τήν ἔγγραφον, καί ἄγραφον θεσμοθεσίαν. Καί ὁ γ΄ τῆς ἐν Καρθαγένῃ, καί ὁ κα΄ τῆς ἐν Γάγγρᾳ, τάς ἐγγράφους, καί ἀγράφους παραδόσεις θέλουσι νά κρατοῦν. Ὁ δέ Χρυσόστ. (ἐν τῷ δ΄ λόγῳ τῆς β΄ πρός Θεσσαλ.) τό ἀνωτέρω ῥητόν τοῦ Ἀποστόλου ἑρμηνεύων λέγει «ἐνταῦθα δῆλον, ὅτι οὐ πάντα δι’ ἐπιστολῆς παρεδίδοσαν (οἱ Ἀπόστολοι δηλαδή), ἀλλά πολλά καί ἀγράφως. Ὁμοίως δέ κᾀκεῖνα, καί ταῦτά ἐστιν ἀξιόπιστα. Ὥστε καί τήν παράδοσιν τῆς ἐκκλησίας ἀξιόπιστον ἡγούμεθα. Παράδοσίς ἐστι, μηδέν πλέον ζητεῖν. Ἀλλά καί ἡ ζ΄ σύνοδος ἐν τῇ η΄ πράξει αὐτῆς ἀναθεματίζει τούς παραβαίνοντας τάς παραδόσεις τῆς ἐκκλησίας, οὕτω λέγουσα. «Εἴ τις πᾶσαν παράδοσιν ἐκκλησιαστικήν, ἔγγραφον, ἤ ἄγραφον ἀθετεῖ, ἀνάθεμα» (σελ. 883, τοῦ β΄ τόμου τῶν συνοδικῶν). Καί ἐν τῇ πρός τούς Ἀλεξανδρεῖς δέ ἐπιστολῇ αὐτῆς, ἡ αὐτή σύνοδος οὕτω γράφει. «Ἅπαντα τά παρά τήν ἐκκλησιαστικήν παράδοσιν, καί τήν διδασκαλίαν, καί ὑποτύπωσιν τῶν ἁγίων, καί ἀοιδίμων πατέρων καινοτομηθέντα καί πραχθέντα, καί μετά τοῦτο πραχθησόμενα, ἀνάθεμα» (σελ. 606, τοῦ β΄ τόμου τῶν συνοδικῶν)∙ αὐτό τοῦτο μέ τάς ἰδίας λέξεις ἐξεβόησε καί ἡ μετά τόν Πορφυρογέννητον Κωνσταντῖνον σύνοδος (σελ. 977, τοῦ β΄ τόμου τῶν συνοδ.)∙ συμπεραίνεται οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων, ὅτι παράδοσις, κυρίως μέν καί ἐξαιρέτως ἐστί, κατά τούς θεολογοῦντας, ῥῆμα Θεοῦ ἄγραφον, ὅ,τι ἐν τῇ θείᾳ γραφῇ οὐ γέγραπται, καί μ’ ὅλον ὁποῦ εἶναι γεγραμμένον εἰς τάς βίβλους τῶν θεοφόρων πατέρων, καί ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῶν συνόδων. Καταχρηστικῶς δέ καί σπανίως παράδοσις ὀνομάζεται καί τό γεγραμμένον ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ (καί μέ ὅλον ὁποῦ αὕτη κυρίως γραφή ἐστί τε, καί ὀνομάζεται, καί ὅρα τήν ὑποσημείωσιν τοῦ πε΄ Ἀποστολικοῦ), καθὼς τοῦτο συνάγεται ἀπό τόν λόγον τοῦ Παύλου. «Κρατεῖτε τάς παραδόσεις, ἅς ἐδιδάχθητε, εἴτε διά λόγου, εἴτε δι’ ἐπιστολῆς ἡμῶν». Ὅπου παράδοσιν καλεῖ καί τήν δι’ ἐπιστολῆς του, ταὐτόν εἰπεῖν, τῆς θείας γραφῆς, γεγραμμένην, καί διδαγμένην. Εἰς ἔγγραφον δέ καί ἄγραφον ταύτην ἐδιαίρεσε καί ἡ ζ΄ σύνοδος ἀνωτέρω. Τριττή δέ ἐστιν ἡ παράδοσις, Θεία, Ἀποστολική, καί Ἐκκλησιαστική. Καί Θεία μέν ἐστιν ἐκείνη, ἧς ἀρχηγός ὁ Θεός. Ἀποστολική δέ ἡ παρά τῶν ἀποστόλων παραδοθεῖσα, θεωρουμένων καθ’ ὅ οἰκονόμων, καί ποιμένων τῶν πιστῶν, οὐ καθ’ ὅ κηρύκων, ὧν ἀπό τοῦ Χριστοῦ ἤκουσαν. Οἷον ἐπί παραδείγματος. Λέγει ὁ Παῦλος. Τοῖς δέ γεγαμηκότι παραγγέλλω, οὐκ ἐγώ, ἀλλ’ ὁ Κύριος (α΄ Κορινθ., ζ΄)∙ ἡ παράδοσις αὕτη δέν εἶναι Ἀποστολική, καί μ’ ὅλον ὁποῦ ὑπό τοῦ Ἀποστόλου λέγεται, ἀλλά Θεία, ὡς ὑπό τοῦ Θεοῦ μέν τοῦ νομοθέτου διορισθεῖσα, διά δέ τοῦ Ἀποστόλου κηρυχθεῖσα. Ἔπειτα λέγει ὁ ἴδιος Παῦλος∙ «Τοῖς δέ λοιποῖς ἐγὼ λέγω οὐχί ὁ Κύριος». Ἡ παράδοσις αὕτη ἐστίν ἀληθῶς ἰδία Ἀποστολική, τήν ὁποίαν ἀφ’ ἑαυτοῦ ὁ Ἀπόστολος, καθ’ ὅ οἰκονόμος, καί ποιμήν τοῦ λαοῦ ἐδιώρισεν. Ἐκκλησιαστική δέ παράδοσίς ἐστιν ἡ παρά τῶν διαδόχων τῶν Ἀποστόλων διορισθεῖσα. Χαρακτήρ δέ καί συστατικόν ἰδίωμα εἶναι τῆς μέν Θείας, καί τῆς Ἀποστολικῆς, τό νά δέχωνται παρά τῶν Πατέρων, ὡς ἕν καί αἱ δύω, καί τό νά φυλάττωνται ἄνωθεν καί ἐξ ἀρχῆς κοινῶς εἰς ὅλας τάς ἐκκλησίας. Τῆς δέ ἐκκλησιαστικῆς χαρακτήρ ἐστι τό νά φυλάττεται καί αὐτή παρομοίως μέ τήν Ἀποστολικήν, εἰς ὅλας τάς ἐκκλησίας, ἂν ᾖναι δυνατόν, διά τό τῆς κοινῆς συμφωνίας καλόν. Ἐπειδή δέ οἱ Λουθηροκαλβῖνοι ἀκολουθοῦντες Μοντανῷ τῷ κατά τόν β΄ αἰῶνα, ἀθετοῦντι τά ἐκκλησιαστικά ἔθη, καί τάς ἐκ τῶν Ἀποστόλων διαδοθείσας παραδόσεις (καί ὅρα τήν ε΄ ὑποσημείωσιν τοῦ ζ΄ τῆς β΄) ἀναιροῦσι τάς παραδόσεις, καί ἐνίστανται λέγοντες, ὅτι ὁ Θεός ἐν τῷ Δευτερονομίῳ (κεφ. δ΄) καί ἐν τῇ Ἀποκαλύψει (κεφ. κβ΄) προστάζει νά μή προσθέσῃ τινάς τίποτε εἰς τά ἐν αὐτοῖς γεγραμμένα, ἀποκρινόμεθα, ὅτι, κατά τόν Αὐγουστῖνον (κεφ. οθ΄ εἰς τόν Ἰωάνν.) ἐμπόδισεν ὁ Θεός νά μήν προστεθοῦν τά βλαβερά, καί ἀσύμφωνα, ἀλλ’ ὄχι καί τά ἐπωφελῆ, καί σύμφωνα. Εἰ δέ καί ὁ Θεοφύλακτος ἑρμηνεύων τό, εἴ τις ὑμᾶς εὐαγγελίζεται, παρ’ ὅ παρελάβετε, ἀνάθεμα ἔστω, λέγει, ὅτι δέν εἶπεν, ἐάν τά ἐναντία καταγγέλλωσιν, ἀλλά κᾂν μικρόν τι εὐαγγελίζωνται παρ’ ὅ εὐηγγελισάμεθα, λέγομεν. Ὅτι ὁ μέν Ἀπόστολος μέ τόν λόγον ὁποῦ λέγει εὐηγγελισάμεθα, καί παρελάβετε, τάς παραδόσεις μᾶλλον βεβαιοῖ. Καθ’ ὅτι διά λόγου καί αὐτός εὐηγγελίσατο, καί οἱ Γαλάται παρέλαβον. Καί ταῦτα εἶναι αἱ παραδόσεις, ὁποῦ πρεσβεύομεν ἡμεῖς (οὐ γάρ εἶπε παρ’ ὅ ἐγράψαμεν, ἀλλά παρ’ ὅ εὐηγγελισάμεθα, ὁ δέ Θεοφύλακτος εἶπε τοῦτο διά νά μᾶς ἐμποδίσῃ ἀπό τό νά παρεγγράφωμεν μέσα εἰς τάς θείας Γραφάς τά ἐδικά μας λόγια, ὡσάν Θεοῦ λόγια, κατά τούς ψευδοπροφήτας ἐκείνους, ὁποῦ ἔλεγον «Τάδε λέγει Κύριος», χωρίς νά τά λέγῃ εἰς αὐτούς ὁ Κύριος, καί ὄχι διά νά μᾶς ἐμποδίσῃ νά μή δεχώμεθα τάς ἐκ τῶν Ἀποστόλων, καί τῶν διαδόχων αὐτῶν παραδόσεις. Ἐκεῖνο δέ ὁποῦ λέγει ὁ θεῖος Ἱερώνυμος (κεφ. κγ΄, Ματθ.) ἐν τῷ κατά Ἐλβιδίου, «ὥσπερ τά γεγραμμένα οὐκ ἀπαναινόμεθα, οὕτω τά μή γεγραμμένα οὐκ ἀποδεχόμεθα. Καί τό ἐκ τῶν γραφῶν μή μαρτυρούμενον, ῥᾳδίως ὀλιγωρεῖται, οἷα δή καί κατασκευάζεται»∙ τό ῥητόν, λέγω, τοῦτο εἶπεν, ὄχι διά τάς τῆς ἐκκλησίας παραδόσεις, ἀλλά διά τινας ἀβεβαίους, καί μυθολογουμένας ἱστορίας, ὁποῦ ἐφλυάρει ὁ Ἐλβίδιος∙ οἷον, ὅτι ὁ Χριστός ἐγεννήθη, ὡσάν τά ἄλλα βρέφη ῥυπώδης, καί ἄλλα τοιαῦτα αἱρετικά φληναφήματα. Αἱ παραδόσεις τῆς ἐκκλησίας συνιστῶνται, καί ἀπό ἐκεῖνο ὁποῦ λέγει ὁ Παῦλος πρός τόν Τιμόθεον «Ἃ ἤκουσας παρ’ ἑμοῦ διά πολλῶν μαρτύρων, ταῦτα παράθου πιστοῖς ἀνθρώποις, οἵτινες ἱκανοί ἔσονται, καί ἑτέρους διδάξαι». Ὅρα καί τήν ὑποσημείωσιν τοῦ α΄ τῆς ἐν Σαρδικῇ.
