Τῶν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ πεφυλαγμένων δογμάτων καί κηρυγμάτων, τά μέν ἐκ τῆς εγγράφου διδασκαλίας ἔχομεν, τά δέ ἐκ τῆς τῶν ἀποστόλων παραδόσεως διαδοθέντα ἡμῖν ἐν μυστηρίῳ παρεδεξάμεθα. Ἅπερ ἀμφότερα τήν αὐτήν ἰσχύν ἔχει πρός τήν εὐσέβειαν καί τούτοις οὐδείς ἀντερεῖ, ὅστις γε κᾂν κατά μικρόν γοῦν θεσμῶν ἐκκλησιαστικῶν πεπείραται. Εἰ γάρ ἐπιχειρήσαιμεν τά ἄγραφα τῶν ἐθῶν, ὡς μή μεγάλην ἔχοντα τήν δύναμιν, παραιτεῖσθαι, λάθοιμεν ἂν εἰς αὐτά τά καίρια ζημιοῦντες τό Εὐαγγέλιον, μᾶλλον δέ εἰς ὄνομα ψιλόν περιϊστῶντες τό κήρυγμα. Οἷον, ἵνα τοῦ πρώτου καί κοινοτάτου πρῶτον μνησθῶ, τῷ τύπῳ τοῦ Σταυροῦ τούς εἰς τό ὄνομα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἠλπικότας κατασημαίνεσθαι, τίς ὁ διά γράμματος διδάξας; Τό πρός ἀνατολάς τετράφθαι κατά τήν προσευχήν, ποῖον ἡμᾶς ἐδίδαξε γράμμα; Τά τῆς Ἐπικλήσεως ῥήματα ἐπί τῇ ἀναδείξει τοῦ ἄρτου τῆς εὐχαριστίας καί τοῦ ποτηρίου τῆς εὐλογίας, τίς τῶν ἁγίων ἐγγράφως ἡμῖν καταλέλοιπεν; Οὐ γάρ δή τούτοις ἀρκούμεθα, ὧν ὁ ἀπόστολος ἤ τό Εὐαγγέλιον ἐπεμνήσθη, ἀλλά καί προλέγομεν καί ἐπιλέγομεν ἕτερα, ὡς μεγάλην ἔχοντα πρός τό μυστήριον τήν ἰσχύν, ἐκ τῆς ἀγράφου διδασκαλίας παραλαβόντες. Εὐλογοῦμεν δέ τό ὕδωρ τοῦ Βαπτίσματος, καί τό ἔλαιον τῆς χρίσεως, καί προσέτι αὐτόν τόν βαπτιζόμενον, ἀπό ποίων ἐγγράφων; Οὐκ ἀπό τῆς σιωπωμένης ὡς μυστικῆς παραδόσεως; Τίς δέ; αὐτήν τοῦ ἐλαίου τήν χρίσιν, τίς λόγος γεγραμμένος ἐδίδαξε; Τό δέ τρίς βαπτίζεσθαι τόν ἄνθρωπον, πόθεν; Ἀλλά καί ὅσα περί τό Βάπτισμα, ἀποτάσσεσθαι τῷ Σατανᾷ καί τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ, ἐκ ποίας ἐστί Γραφῆς; Οὐκ ἐκ τῆς ἀδημοσιεύτου ταύτης καί ἀποῤῥήτου διδασκαλίας, ἣν ἐν ἀπολυπραγμονήτῳ καί ἀπεριεργάστῳ σιγῇ οἱ Πατέρες ἡμῶν ἐφύλαξαν, καλῶς ἐκεῖνο δεδιδαγμένοι, τῶν μυστηρίων τό σεμνόν σιωπῇ διασώζεσθαι; Ἃ γάρ οὐδέ ἐποπτεύειν ἔξεστι τοῖς ἀμυήτοις, τούτων πῶς ἂν ἦν εἰκός τήν διδασκαλίαν θριαμβεύειν ἐν γράμμασι;
Οὗτος ὁ λόγος τῆς τῶν ἀγράφων παραδόσεως, ὡς μή καταμελετηθεῖσαν τῶν δογμάτων τήν γνῶσιν, εὐκαταφρόνητον τοῖς πολλοῖς γενέσθαι διά συνήθειαν. Ἄλλο γάρ δόγμα καί ἄλλο κήρυγμα. Τά μέν γάρ δόγματα σιωπᾶται, τά δέ κηρύγματα δημοσιεύεται. Σιωπῆς δέ εἶδος καί ἡ ἀσάφεια, ᾗ κέχρηται ἡ Γραφή, δυσθεώρητον κατασκευάζουσα τῶν δογμάτων τόν νοῦν, πρός τό τῶν ἐντυγχανόντων λυσιτελές. Τούτου χάριν πάντες μέν ὁρῶμεν κατ᾽ ἀνατολάς ἐπί τῶν προσευχῶν, ὀλίγοι δέ ἴσμεν, ὅτι τήν ἀρχαίαν ἐπιζητοῦμεν πατρίδα τόν παράδεισον, ὃν ἐφύτευσεν ὁ Θεός ἐν Ἐδέμ κατά ἀνατολάς. Καί ὀρθοί μέν πληροῦμεν τάς εὐχάς ἐν τῇ μιᾷ τοῦ σαββάτου, τόν δέ λόγον οὐ πάντες οἴδαμεν. Οὐ γάρ μόνον ὡς συναναστάντες Χριστῷ καί τά ἄνω ζητεῖν ὀφείλοντες, ἐν τῇ ἀναστασίμῳ ἡμέρᾳ τῆς δεδομένης ἡμῖν χάριτος διά τῆς κατά τήν προσευχήν στάσεως ἑαυτούς ὑπομιμνήσκομεν, ἀλλ᾿ ὅτι δοκεῖ πως τοῦ προσδοκωμένου αἰῶνος εἶναι εἰκών. Διό καί ἀρχή οὖσα ἡμερῶν, οὐχί πρώτη παρά Μωϋσέως, ἀλλά μία ὠνόμασται· Ἐγένετο γάρ, φησίν, ἑσπέρα καί ἐγένετο πρωί ἡμέρα μία, ὡς τῆς αὐτῆς ἀνακυκλουμένης πολλάκις. Καί μία τοίνυν ἡ αὐτή, καί ὀγδόη, τήν μίαν ὄντως ἐκείνην καί ἀληθινήν ὀγδόην, ἧς καί ὁ Ψαλμῳδός ἓν τισιν ἐπιγραφαῖς τῶν ψαλμῶν ἐπεμνήσθη, δι᾿ ἑαυτῆς ἐμφανίζουσα τήν μετά τόν χρόνον τοῦτον κατάστασιν, τήν ἄπαυστον ἡμέραν, τήν ἀνέσπερον, τήν ἀδιάδοχον, τόν ἄληκτον ἐκεῖνον καί ἀγήρω αἰῶνα. Ἀναγκαίως οὖν τάς ἐν αὐτῇ προσευχάς ἐστῶτας ἀποπληροῦν τούς ἑαυτῆς τροφίμους ἡ Ἐκκλησία παιδεύει, ἵνα τῇ συνεχεῖ ὑπομνήσει τῆς ἀτελευτήτου ζωῆς τῶν πρός τήν μετάστασιν ἐκείνην ἐφοδίων μή ἀμελῶμεν. Καί πᾶσα δέ ἡ Πεντηκοστή τῆς ἐν τῷ αἰῶνι προσδοκωμένης ἀναστάσεώς ἐστιν ὑπόμνημα, ἡ γάρ μία ἐκείνη καί πρώτη ἡμέρα, ἑπτάκις ἑπταπλασιασθεῖσα, τάς ἑπτά τῆς ἱερᾶς Πεντηκοστῆς ἑβδομάδας ἀποτελεῖ. Ἐκ πρώτης γάρ ἀρχομένη, εἰς τήν αὐτήν καταλήγει, δι᾽ ὁμοίων τῶν ἐν τῷ μέσῳ ἐξελιττομένη πεντηκοντάκις. Διό καί αἰῶνα μιμεῖται τῇ ὁμοιότητι, ὥσπερ ἐν κυκλικῇ κινήσει ἀπό τῶν αὐτῶν ἀρχομένη σημείων καί εἰς τά αὐτά καταλήγουσα· ἐν ᾗ τό ὄρθιον σχῆμα τῆς προσευχῆς προτιμᾷν οἱ θεσμοί τῆς Ἐκκλησίας ἡμᾶς ἐξεπαίδευσαν, ἐκ τῆς ἐναργοῦς ὑπομνήσεως οἱονεί μετοικίζοντες ἡμῶν τόν νοῦν ἀπό τῶν παρόντων ἐπί τά μέλλοντα. Καί καθ᾿ ἑκάστην δέ γονυκλισίαν καί διανάστασιν ἔργῳ δείκνυμεν, ὅτι διά τῆς ἁμαρτίας εἰς γῆν κατεῤῥύημεν καί διά τῆς φιλανθρωπίας τοῦ κτίσαντος ἡμᾶς εἰς οὐρανόν ἀνεκλήθημεν. Ἐπιλείψει με ἡ ἡμέρα τά ἄγραφα τῆς Ἐκκλησίας μυστήρια διηγούμενον. Ἐῶ τ᾿ ἄλλα, αὐτήν δέ τήν ὁμολογίαν τῆς πίστεως, πιστεύειν εἰς Πατέρα καί Υἱόν καί ἅγιον Πνεῦμα, ἐκ ποίων γραμμάτων ἔχομεν; Εἰ μέν γάρ ἐκ τῆς τοῦ Βαπτίσματος παραδόσεως, κατά τό τῆς εὐσεβείας ἀκόλουθον, ὡς βαπτιζόμεθα, οὕτω καί πιστεύειν ὀφείλοντες, ὁμοίαν τῷ Βαπτίσματι τήν ὁμολογίαν κατατιθέμεθα, συγχωρησάτωσαν ἡμῖν ἐκ τῆς αὐτῆς ἀκολουθίας, ὁμοίαν τῇ πίστει τήν δόξαν ἀποδιδόναι. Εἰ δέ τόν τρόπον τῆς δοξολογίας ὡς ἄγραφον παραιτοῦνται, δότωσαν ἡμῖν τῆς τε κατά τήν πίστιν ὁμολογίας καί τῶν λοιπῶν, ὧν ἀπηριθμησάμεθα, ἐγγράφους τάς ἀποδείξεις. Εἶτα τοσούτων ὄντων ἀγράφων καί τοσαύτην ἐχόντων ἰσχύν εἰς τό τῆς εὐσεβείας μυστήριον, μίαν λέξιν ἡμῖν ἐκ Πατέρων εἰς ἡμᾶς ἐλθοῦσαν οὐ συγχωρήσουσιν, ἣν ἡμεῖς ἐκ τῆς ἀνεπιτηδεύτου συνηθείας τοῖς ἀδιαστρόφοις τῶν ἐκκλησιῶν ἐναπομείνασαν εὕρομεν, οὐ μικρόν τόν λόγον ἔχουσαν, οὐδέ βραχεῖαν συντέλειαν εἰς τήν τοῦ μυστηρίου δύναμιν εἰσφερομένην;
μέρος α΄: Περί τῶν ἐξ ἀγράφου παραδόσεως ἐθῶν διδάσκει ὁ ἅγιος, καί φησιν, ὅτι πολλά εἰσιν ἅ παρελάβομεν ἀγράφως ποιεῖν, τά πρός τήν εὐσέβειαν συμβαλλόμενα, ἄτινα ἐάν παραιτησώμεθα φυλάττειν, εἰς τά καίρια τό Εὐαγγέλιον βλάψομεν, ἤγουν τήν διά τοῦ Εὐαγγελίου κηρυχθεῖσαν ἡμῖν πίστιν. Εἶτα ἀπαριθμεῖ καί τά ἀγράφως τελούμενα, καί φησι, τό κατασημαίνεσθαι, ἤτοι σφραγίζεσθαι τῷ τύπῳ τοῦ Σταυροῦ τούς πιστεύσαντας τῷ Χριστῷ, τίς ἐγγράφως ἐδίδαξεν; ἤ τό κατά ἀνατολάς στρέφεσθαι προσευχομένους; Τά δέ τῆς ἐπικλήσεως ῥήματα, ἤγουν δι᾿ ὧν ἐπικαλεῖται ὁ ἱερεύς τήν χάριν τοῦ Πνεύματος, ἐν τῷ τόν ἄρτον ἁγιάζειν τῆς εὐχαριστίας, καί τό τῆς εὐλογίας ποτήριον, ἀπό τίνος, φησίν, ἔχομεν; οὐ γάρ ἀρκούμεθα τοῖς ἐγγράφως παραδοθεῖσιν ἐκ τοῦ Ἀποστόλου καί τοῦ Εὐαγγελίου, ἀλλά καί πρό ἐκείνων τινά λέγομεν, καί μετ’ ἐκεῖνα ἕτερα. Τό δέ ὕδωρ τοῦ βαπτίσματος, καί τό ἔλαιον τῆς χρίσεως, πόθεν παρελάβομεν εὐλογεῖν; Καί αὐτό τό χρίειν ἐλαίῳ τόν βαπτιζόμενον, τίς ἡμᾶς ἐγγράφως ἐδίδαξε; Καί τό τρίς βαπτίζεσθαι τόν ἄνθρωπον πόθεν ἔχομεν; (τά μέν οὖν ἄλλα ἀγράφως ὡς ἀληθῶς παραδέδονται∙ τό δέ τρισσάκις τόν βαπτιζόμενον καταδύεσθαι, ἐκ τοῦ γ΄ κανόνος ἔχομεν τῶν ἁγίων ἀποστόλων∙ θαυμάζω οὖν, πῶς καί τοῦτο ὁ ἅγιος ἀγράφως εἶπε παραδεδόσθαι∙ οὐ γάρ ἀγνοεῖσθαι τόν κανόνα ἐκείνῳ ὑποληπτέον). Καί τό ἀποτάσσεσθαι δέ τῷ Σατάνᾷ, καί τ᾽ ἄλλα ὅσα λέγειν ὁ βαπτιζόμενος ἀπαιτεῖται, πάντα, φησίν, ἐκ τῆς ἀποῤῥήτου καί ἀδημοσιεύτου διδασκαλίας εἰσίν, ἤγουν τῆς μή δημοσίᾳ κεκηρυγμένης, τῆς μή πᾶσι γινωσκομένης, ἥν οἱ πρό ἡμῶν ἐφύλαξαν σεσιγημένως, μή πολυπραγμονοῦντες ἤ περιεργαζόμενοι∙ ἐδιδάχθησαν γάρ τά σεμνά τῶν μυστηρίων, ἤγουν τά ἔνδοξα καί τίμια καί ἀπόῤῥητα σιωπῇ διασώζεσθαι καί φυλάττεσθαι∙ ἃ γάρ, φησίν, οὐδέ ὁρᾶν ἤ κατασκοπεῖν ἐστιν ἀμυήτοις δυνατόν, ταῦτα οὖκ ἦν ἐνδεχόμενον θριαμβεύειν καί φανερῶς κηρύσσειν ἐν γράμμασι. Καί μεθ᾿ ἕτερα. μέρος β΄: Ἐν μέν τοῖς προλαβοῦσιν ὁ ἅγιος εἶπε, τά ἐξ ἀγράφου παραδόσεως παρατηρημένα ἡμῖν∙ ἐνταῦθα δέ καί αἰτίας λέγει δι᾿ ἅς ἀγράφως παραδέδονται, καί διά τί κατά ἀνατολάς ὁρῶντες εὐχόμεθα, καί διά τί ὀρθοί τῇ μιᾷ τῶν σαββάτων ποιούμεθα τάς εὐχάς. Καί ὁ μέν περί τοῦ μή ἐγγράφως πάντα παραδεδόσθαι ἡμῖν λόγος ἐστί, τό τά δόγματα μή δεῖν δημοσιεύεσθαι, καί παρά πάντων γινώσκεσθαι∙ τά μέν γάρ κηρύγματα, φησί, δημοσιεύονται, τά δέ δόγματα σιωπᾶται, ἵνα μή καταμελετηθέντα, Τοὐτέστιν ἐν συνεχεῖ μελέτῃ γενόμενα, ἐκ τῆς συνηθείας καταφρονῶνται. Σιωπῆς δέ εἶδός ἐστι καί ἡ ἀσάφεια∙ τό γάρ ἀσαφῶς εἰρημένον ὥστε μή καί παρά πολλῶν νοεῖσθαι, ἔοικε σιωπᾶσθαι. Τοῦτο μέν οὖν, φησίν ὁ ἅγιος, αἴτιον τοῦ μή πάντα ἡμῖν ἐγγράφως παραδεδόσθαι. Τοῦ δέ κατά ἀνατολάς ὁρᾷν ἐν ταῖς προσευχαῖς τόν λόγον φησίν εἶναι, τό ζητεῖν ἡμᾶς τήν ἀρχαίαν πατρίδα, τόν παράδεισον δηλαδή, ὃν ἐφύτευσεν ὁ Θεός ἐν Εδέμ κατά ἀνατολάς. Μή γόνυ δέ κλίνειν Κυριακῇ παραδέδοται, διότι ἐν αὐτῇ συνανέστημεν τῷ Χριστῷ, καί ὅτι τά ἄνω ζητεῖν ὀφείλομεν, καί ὅτι τοῦ μέλλοντος αἰῶνος εἰκὼν ἐστιν ἡ Κυριακή, ἥτις ἀρχή οὖσα τῶν ἡμερῶν, οὐχί πρώτη ἐκλήθη τῷ Μωϋσῇ, ἀλλά μία, ἅτε ἀνακυκλουμένη, καί μία οὖσα καί ὀγδόη, καί τήν ὀγδόην ἐκείνην τυποῦσα ἡμέραν, τόν μέλλοντα δηλονότι αἰῶνα, τόν ἄληκτον καί ἀπέραντον, οὗ καί Δαβίδ ἐν ἐπιγραφαῖς ἐμνήσθη ψαλμῶν, ὑπέρ τῆς ὀγδόης ἐπιγράψας αὐτούς. Διά ταῦτα οὐν ἀναγκαίως, φησί, παιδεύει ἡ ἐκκλησία ἵστασθαι εὐχομένους τούς ἑαυτῆς τροφίμους, ἤγουν τούς πιστούς, οὕς ἐθρέψατο, ἵνα συνεχῶς διά τοῦ ἄνω ὁρᾷν ὑπομιμνήσκωνται τῆς μελλούσης ζωῆς, καί τά πρός ἐκείνην ἐφόδια ἐτοιμάζωσιν. Εἶτα καί περί τῶν τῆς Πεντηκοστῆς φησιν ἡμερῶν, ὅτι καί αὗται τήν προσδοκωμένην ἀνάστασιν ἡμῖν σημαίνουσιν. Ἐπεί καί ἡ πρώτη ἡμέρα τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, ἑπτάκις ἑπταπλασιαζομένη διά τῶν ἐν μέσῳ ἡμερῶν, ἀποτελεῖ τήν Πεντηκοστήν. Ἄρχεται γάρ ἀπό τῆς τοῦ Πάσχα Κυριακῆς, καί καταντᾷ εἰς τήν ἑτέραν Κυριακήν τήν καινήν, καί ἐξ ἐκείνης αὖθις εἰς τήν ἐφεξῆς Κυριακήν. Καί οὕτως ἀνακυκλουμένη καί ἐξελιττομένη διά τῶν ἑπτά ἑβδομάδων, εἰς τήν Πεντηκοστήν καταλήγει, καί μιμεῖται αἰῶνα, ἀπό τῶν αὐτῶν ἀρχομένη ἡμερῶν, καί εἰς τάς αὐτάς καταντῶσα, ὥσπερ ἐν κυκλικῇ κινήσει. Ἡ γάρ τόν κύκλον ἀποτελοῦσα γραμμή, ἥτις καί περιφέρεια λέγεται, ὅθεν ἄρχεται, ἐκεῖ καταλήγει. Ἐν γοῦν ταῖς τῆς Πεντηκοστῆς ἡμέραις, οἱ θεσμοί τῆς ἐκκλησίας, ἤγουν οἱ νόμοι ἤ οἱ τύποι, ἐπαίδευσαν ἡμᾶς προτιμᾷν τό ὀρθούς ἑστῶτας προσεύχεσθαι, ἀπανιστῶντας ὥσπερ τόν νοῦν ἡμῶν ἀπό τῶν γηΐνων ἐπί τά οὐράνια διά τῆς ἐναργοῦς, ἤτοι φανερᾶς ὑπομνήσεως∙ ὑπομιμνησκόμεθα γάρ διά τοῦ ὀρθίου σχήματος ἄνω ὁρῶντες τῶν μελλόντων καί οὐρανίων. Ἀλλά καί αἱ γονυκλισίαι οὐκ ἀσύμβολοι ἡμῖν εἰσί∙ σημαίνει γάρ ἡ μέν εἰς γῆν κατάκλισις, ὅτι ἁμαρτήσαντες εἰς γῆν πεπτώκαμεν∙ ἡ δέ ἐκ τῆς γῆς αὖθις ἀνάστασις, ὅτι ἐκ τοῦ πτώματος ἀνεκλήθημεν διά τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπευσαμένου περί ἡμᾶς. Καί τί ταῦτα, φησίν, ἀπαριθμῶ; Εἰ γάρ πάντα λέγειν ἐθέλω, ὅσα ἀγράφως μυστήρια παρελάβομεν ἐπιλείψει με ἡ ἡμέρα, ἀντί τοῦ, οὐδέ καιρόν ἔξω ἀρκοῦντα πρός τήν διήγησιν. Εἶτα καί ἕτερόν τι προστίθησιν ἄγραφον, λέγων∙ Ἐῶ τ’ ἄλλα∙ τό δέ ὁμολογεῖν εἰς Πατέρα καί Ὑἰόν καί ἅγιον Πνεῦμα, πόθεν ἐγγράφως ἔχομεν; εἰ μέν γάρ ἐκ τῆς ἐν τῷ βαπτίσματι παραδόσεως, ἤγουν ἐκ τοῦ εἰπεῖν τόν Χριστόν τοῖς Ἀποστόλοις, Βαπτίζοντες εἰς τό ὄνομα τοῦ Πατρός καί τοῦ Ὑίοῦ καί τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς βαπτιζόμεθα, οὕτω καί πιστεύειν ὀφείλομεν, καί διά τοῦτο ὁμοίαν τῷ βαπτίσματι τήν ὁμολογίαν τιθέμεθα, δότωσαν ἡμῖν, ἵνα, ὡς ὁμολογοῦμεν, οὕτω καί δοξάζωμεν, ἤγουν πιστεύωμεν ἤ δοξολογῶμεν. Ἐάν δέ λέγωσιν, Ἀλλ᾽ οὐκ ἐγγράφως παρελάβομεν οὕτω δοξολογεῖν, δότωσαν ἡμῖν ἐγγράφως τάς ἀποδείξεις, ἀντί τοῦ, ἐγγράφως δειξάτωσαν τήν κατά τήν πίστιν ὁμολογίαν, καί τά ἄλλα τά ἀπαριθμηθέντα. Πρός τούς Πνευματομάχους δέ ταῦτα ὁ ἅγιος διαλέγεται, μή ἀνεχομένους συνδοξολογεῖσθαι τῷ Πατρί καί τῷ Ὑἱῷ τό ἅγιον Πνεῦμα, οἷα δοῦλον αὐτό δοξάζοντας καί οὐχ ὁμότιμον, καί λέγοντας, ὅτι οὐχ εὑρίσκομεν ἐγγράφως παραδοθέν τῇ ἐκκλησίᾳ τό συνδοξολογεῖσθαι αὐτό τῷ Πατρί καί τῷ Ὑιῷ. Καί ἐπάγει καί ταῦτα ὁ ἅγιος∙ Εἶτα τοσούτων ὄντων ἀγράφων, καί τοσαύτην ἐχόντων ἰσχύν εἰς τό τῆς εὐσεβείας μυστήριον, μίαν λέξιν ἡμῖν ἐκ Πατέρων εἰς ἡμᾶς ἐλθοῦσαν οὐ συγχωρήσουσι; καί τά ἑξῆς. Ὅ δέ λέγει τοιοῦτον ἐστίν∙ ὅτι, ἐπεί τοσαῦτά εἰσιν ἃ ἀγράφως παρελάβομεν, καί οὕτω πρός τήν πίστιν ἰσχυρά, οὐ παραχωρήσουσιν ἡμῖν μίαν λέξιν, οὐ παρ᾽ ἡμῶν εἰσαχθεῖσαν, ἀλλ᾽ ἣν εὕρομεν ἐκ συνηθείας ἀνεπιτηδεύτου, ἥγουν ἀπεριέργου καί ἁπλῆς, ἐναπομεινάσης ταῖς ἀδιαστρόφοις (9) τῶν ἐκκλησιῶν, ἤγουν ταῖς ὀρθδόξοις, ταῖς μή διαστραφείσαις παρά τῶν αἱρετικῶν, ἔχουσαν οὐ μικρόν λόγον, οὐδέ ὀλίγην συντέλειαν, εἴτουν ὠφέλειαν, εἰσφέρουσαν εἰς τήν τοῦ μυστηρίου τῆς πίστεως δύναμιν, ἀντί τοῦ μεγάλως ὠφελεῖν δυναμένην εἰς τό τῆς πίστεως μυστήριον; Περί τῶν ἀγράφων ἐθῶν τῆς ἐκκλησίας, ἀνάγνωθι τό γ΄ κεφ., τοῦ α΄ τίτλου τοῦ παρόντος συντάγματος, καί τά ἐν αὐτῷ παρ᾽ ἡμῶν γραφέντα. Ὅ δέ φησιν ἡ παροῦσα ἐπιστολή, τοιοῦτον ἐστί. Τῶν Πνευματομάχων λεγόντων μή ὀφείλειν συνδοξάζεσθαι τῷ Πατρί καί τῷ Ὑιῷ τό πανάγιον Πνεῦμα, διά τό μή παραδοθῆναι τοῦτο ἡμῖν ἐγγράφως, ὁ ἅγιος, μετά τό καταλέξαι διάφορα ἄγραφα ἔθη ἐξ ἀνάγκης πάσης μή παραλυόμενα, ἀλλ᾽ αἰωνιζόντως κρατεῖν μέλλοντα, ἐπάγει καί αἰτίας, δι’ ἅς ἀγράφως τινά ἐκ τούτων παραδέδονται, καί φησι, διά τί κατά ἀνατολάς ὁρῶντες εὐχόμεθα, καί διά τί ὀρθοί τῇ μιᾷ τῶν σαββάτων ποιούμεθα τάς εὐχάς. Καί ὁ μέν περί τοῦ μή ἐγγράφως πάντα δεδόσθαι ἡμῖν λόγος ἐστί, τό τά δόγματα μή δεῖν δημοσιεύεσθαι, καί παρά πάντων γινώσκεσθαι. Τά μέν γάρ κηρύγματα, φησί, δημοσιεύονται, τά δέ δόγματα σιωπᾶται, ἵνα μή καταμελετηθέντα, Τοὐτέστιν ἐν συνεχεῖ μελέτῃ γενόμενα, ἐκ τῆς συνηθείας καταφρονῶνται. Σιωπῆς δέ εἶδός ἐστι καί ἡ ἀσάφεια∙ τό γάρ ἀσαφῶς εἰρημένον, ὥστε μή καί παρά πολλῶν νοεῖσθαι, ἔοικε, σιωπᾶσθαι. Ὤσπερ γάρ οὐκ οἶδέ τις ὅ ἕτερος κατά νοῦν ἔχει, οὕτω καί τό ἀσαφῶς εἰρημένον ἀγνοεῖται τοῖς πλείοσι. Τοῦτο μέν οὖν, φησίν ὁ ἅγιος, αἴτιον τοῦ μή πάντα ἡμῖν ἐγγράφως παραδεδόσθαι. Τοῦ δέ κατά ἀνατολάς ὁρᾷν ἐν ταῖς προσευχαῖς τόν λόγον φησίν εἶναι, τό ζητεῖν ἡμᾶς τήν ἀρχαίαν πατρίδα, τόν παράδεισον δηλαδή, ὃν ἐφύτευσεν ὁ Θεός ἐν Ἐδέμ κατά ἀνατολάς. Μή γόνυ δέ κλίνειν τῇ μιᾷ τῶν σαββάτων, ἥτις ἐστίν ἡ Κυριακή, παραδέδοται, ὅτι ἐν αὐτῇ συνανέστημεν τῷ Χριστῷ, ἐκείνου μέν τοῦ τάφου ἐξαναστάντος, ἡμῶν δέ τοῦ ἀρχαίου πτώματος δι᾿ ἐκείνου ἐξεγερθέντων∙ καί ὅτι τά ἄνω ζητεῖν ὀφείλομεν, καί μή πρός τά γεηρά καί φθαρτά ῥέπειν, καί ὅτι τοῦ μέλλοντος αἰῶνος εἰκών ἐστιν ἡ Κυριακή, ἥτις ἀρχή οὖσα τῶν ἡμερῶν, οὐχί πρώτη ἐκλήθη τῷ Μωϋσῇ, ἀλλά μία, ἅτε ἀνακυκλουμένη, καί μία οὖσα καί ὀγδόη, καί τήν ὀγδόην ἐκείνην τυποῦσα ἡμέραν, τόν μέλλοντα δηλονότι αἰῶνα, τόν ἄληκτον καί ἀπέραντον, οὗ καί Δαβιδ ἐν ἐπιγραφαῖς ἐμνήσθη ψαλμῶν, ὑπέρ τῆς ὀγδόης ἐπιγράψας αὐτούς. Διά ταῦτα οὐν ἀναγκαίως, φησί, παιδεύει ἡ ἐκκλησία ἵστασθαι εὐχομένους τούς τροφίμους αὐτῆς, ἤγουν τούς πιστούς, οὕς ἡ ἐκκλησία ἐθρέψατο, ἵνα συνεχῶς διά τοῦ ἄνω ὁρᾷν ὑπομιμνήσκωνται τῆς μελλούσης ζωῆς, καί τά πρός ἐκείνην ἐφόδια ἑτοιμάζωσιν. Εἶτα καί περί τῶν τῆς Πεντηκοστῆς φησιν ἡμερῶν, ὅτι καί αὗται τήν προσδοκωμένην ἀνάστασιν ἡμῖν σημαίνουσιν∙ ἐπεί καί ἡ πρώτη ἡμέρα τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, ἑπτάκις ἐπταπλασιαζομένη διά τῶν ἐν μέσῳ ἡμερῶν ἀποτελεῖ τήν Πεντηκοστήν∙ ἄρχεται γάρ ἀπό τῆς τοῦ Πάσχα Κυριακῆς, καί καταντᾷ εἰς τήν ἑτέραν Κυριακήν∙ καί οὕτως ἀνακυκλουμένη καί ἐξελιττομένη διά τῶν ἑπτά ἑβδομάδων, εἰς τήν Πεντηκοστήν καταλήγει, καί μιμεῖται αἰῶνα, ἀπό τῶν αὐτῶν ἀρχομένη ἡμερῶν, καί εἰς τάς αὐτάς καταντῶσα, ὥσπερ ἐν κυκλικῇ κινήσει. Πολλά καί καίρια ἡ ἐκκλησία ἔχει τά ἐξ ἀγράφου παραδόσεως. Καί πρῶτον, τούς πιστούς τῷ Σταυροῦ τύπῳ τάς ὄψεις κατασημαίνεσθαι∙ ἔπειτα, τό πρός ἀνατολάς ἐστραμμένους εὔχεσθαι∙ τά ἐπιλεγόμενα τῇ ἀναδείξει τοῦ ἄρτου τῆς εὐχαριστίας, καί τοῦ ποτηρίου τῆς εὐλογίας∙ εὐλογοῦμεν τό ὕδωρ τοῦ βαπτίσματος, τό τῆς χρίσεως ἔλαιον, αὐτόν τόν βαπτιζόμενον∙ καί πολλά ἕτερα, ἅ μυστήρια ὄντα, οὐκ ἔδει θριαμβεύειν τοῖς ἀμυήτοις διά τοῦ γράμματος. Καί ἄλλως Ἄλλο δόγμα, καί ἄλλο κήρυγμα∙ τό μέν γάρ σιωπᾶται, τό δέ κηρύττεται. Ὁρῶμεν οὖν πρός ἀνατολάς εὐχόμενοι, ὅτι τήν ἀρχαίαν ἐπιζητοῦμεν πατρίδα, τόν ἐν Ἐδέμ κατά ἀνατολάς φυτευθέντα παράδεισον∙ ὀρθοί δέ τάς εὐχάς πληροῦμεν ἐν ταῖς Κυριακαῖς, καί ὡς συναναστάντες Χριστῷ, καί τά ἄνω ζητοῦντες, καί ὅτι τοῦτο προσδοκωμένου αἰῶνος εἰκών ἐστι, μία ἡ αὐτή καί ὀγδόη τυγχάνουσα, ὃ καί ὅλη ἡ Πεντηκοστή αἰνίττεται, ἣν ἡ αὐτή μία ποιεῖ ἑπτάκις ἐφ’ ἑαυτήν πολυπλασιασθεῖσα. Ἡ δέ γονυκλισία τήν πτῶσιν ἡμῶν ἐμφαίνει καί αὖθις ἀνάστασιν. *Στο Πηδάλιο, ο 91ος κανόνας αντιμετωπίζεται ως ένα ενιαίο κείμενο, γι’ αυτόν τον λόγο και η ερμηνεία του αφορά στο σύνολο του. Ερμηνεία. Ἐπειδή οἱ Πνευματομάχοι ἐναντιόνοντο εἰς τήν δοξολογίαν, ὁποῦ ἐπρόσφερεν ὁ μέγας Βασίλειός ποτέ μετά τῶν ὀρθοδόξων εἰς τό Πνεῦμα τό ἅγιον, διά τοῦ συντόμου τούτου τροπαρακίου, Δόξα Πατρί, καί Υἱῷ, σύν ἁγίῳ Πνεύματι, διά μέσου τοῦ ὁποίου συνδοξάζεται, καί ἀκολούθως ὁμοούσιον ἀποδείκνυται μέ τόν Πατέρα, καί Υἱόν, τό Πνεῦμα τό ἅγιον. Ἐπειδή, λέγω, αὐτοί εἰς τό τροπαράκι αὐτό ἐναντιόνοντο, καί ἔλεγον, ὅτι δέν εἶναι ἡ σύν πρόθεσις γεγραμμένη εἰς τήν θείαν γραφήν. Ὡς προείπομεν, διά ταύτην τήν αἰτίαν ὁ μέγας Βασίλειος ἀποδεικνύει εἰς τόν κανόνα τοῦτον, ὅτι, ὄχι μόνον ἡ σύν πρόθεσις αὐτή, ἀλλά καί πολλά ἄλλα ἀκόμη εὑρίσκονται εἰς τήν ἐκκλησίαν, τά ὁποῖα γεγραμμένα μέν δέν εἶναι εἰς τήν ἁγίαν γραφήν, φυλάττονται ὅμως ἀπαραλλάκτως, καθὼς καί τά γεγραμμένα. Διότι τά ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ φυλαττόμενα, γενικῶς, καί καθολικῶς εἰς δύω διαιροῦνται, εἰς δόγματα καί κηρύγματα. Καί τά μέν κηρύγματα εἶναι γεγραμμένα εἰς τήν παλαιάν γραφήν, καί μάλιστα τήν νέαν. Δι’ ὃ καί ταῦτα εἰς ὅλους δημοσιεύονται. Τά δέ δόγματα εἶναι παραδεδομένα ἀπό τήν ἄγραφον διά λόγου μυστικήν τῶν Ἀποστόλων παράδοσιν. Δι’ ὃ καί ταῦτα σιωπημένα, καί μυστικά μένουν εἰς τούς πολλούς. Καί τά δύω ὅμως αὐτά, τήν αὐτήν δύναμιν ἔχουσι πρός τήν πίστιν. Ἐπειδή, ἂν ἐπιχειρήσωμεν νά παραιτήσωμεν τά ἄγραφα ἔθη τῆς ἐκκλησίας, ὡς ἀνίσχυρα, θέλομεν βλάψει μεγάλως τήν διά τοῦ Εὐαγγελίου κηρυχθεῖσαν εἰς ἡμᾶς πίστιν, καί θέλομεν νά καταντήσει εἰς ὄνομα μόνον ψιλόν∙2 ἐφεξῆς δέ ἀπαριθμεῖ ὁ ἅγιος τά ἐξ ἀγράφου παραδόσεως φυλαττόμενα∙ οἷον, τό νά κάμνωμεν τόν τύπον τοῦ σταυροῦ,3 τό νά βλέπωμεων κατά ἀνατολάς, ὅταν προσευχώμεθα. Ἄγραφα εἶναι τά λόγια τῆς ἐπικλήσεως ὁποῦ λέγει ὁ ἱερεύς ἐν τῇ μετουσιώσει τῶν θείων μυστηρίων.4 Διότι δέν λέγει ὁ ἱερεύς μόνα τά Κυριακά λόγια,5 οὔτε μόνα τά ἐκ τοῦ Ἀποστόλου, ἀλλά προσθέτει καί ἄλλα τινά, καί προτήτερα, καί ὕστερα ἀπό τά Κυριακά, μή γεγραμμένα μέν ὄντα εἰς τήν θείαν γραφήν, ἀλλ’ ἐκ τῆς μυστικῆς παραδόσεως ὄντα, μεγάλην ὅμως δύναμιν ἔχοντα εἰς τήν τῶν μυστηρίων τελείωσιν. Ἄγραφα εἶναι ἡ εὐλογία τοῦ ὕδατος τοῦ βαπτίσματος, καί τοῦ ἐλαίου τῆς χρίσεως, καί αὐτοῦ τοῦ βαπτιζομένου, τό νά βαπτίζεται ἕκαστος εἰς τρεῖς καταδύσεις, καί ἀναδύσεις. Αἱ ἀποταγαί τοῦ σατανᾶ, καί συνταγαί μετά τοῦ Χριστοῦ, τάς ὁποίας ὁ μέλλων βαπτισθῆναι συνηθίζει νά κάμνῃ. Ἡ αἰτία δέ, διά τήν ὁποίαν τά δόγματα δέν ἔγραψαν οἱ πατέρες δηλ. ἤ οἱ Ἀπόστολοι, ἤ καί οἱ διάδοχοι αὐτῶν, ἀλλά διά τῆς σιωπῆς, ἤτοι, οὐχί δι’ ἐγγράφου λόγου, ἀλλά δι’ ἀγράφου παρέδωκαν, εἶναι, διά νά μή μελετῶνται πολλά, καί ὑπό τῆς συνηθείας γένουν εὐκαταφρόνητα εἰς τούς πολλούς. Ἐγίνωσκον γάρ ἐκεῖνοι καλῶς, ὅτι τά μυστηριώδη, μέ τήν σιωπήν σεμνά, καί ἔνδοξα διασώζονται, καί ὅτι, ἂν οὐδέ τά σύμβολα τῶν μυστηρίων ᾖναι συγκεχωρημένον νά βλέπουν οἱ ἀβάπτιστοι, πῶς ἦτον συγκεχωρημένον νά δημοσιευθῇ εἰς αὐτούς ἡ διδασκαλία αὐτῶν μέ τά γράμματα; ἀλλά γάρ καί ἡ ἀσάφεια ὁποῦ μεταχειρίζεται ἡ θεία γραφή (καί μάλιστα ἡ παλαιά), κάμνουσα δυσνόητα τά τῶν δογμάτων νοήματα διά τήν ὠφέλειαν τῶν ἀναγινωσκόντων, εἰδός ἐστι σιωπῆς. Ταῦτα εἰπών, ἑρμηνεύει εἰς τό ἑξῆς τούς λογαριασμούς, καί τάς αἰτίας τινῶν μυστικῶν ἀγράφων ἐθῶν, οἷον ὅτι διά τοῦτο κατά ἀνατολάς προσευχόμεθα, διά τί ζητοῦμεν τήν πατρίδα μας, τόν κατά ἀνατολάς, λέγω, φυτευθέντα Παράδεισον∙ ὅτι, διά τοῦτο ὄρθιοι προσευχόμεθα τήν Κυριακήν, ὄχι μόνον διά τί συνανέστημεν μέ τόν Χριστόν διά τῆς πίστεως, καί χρεωστοῦμεν νά ζητοῦμεν τά ἄνω, καί τά οὐράνια, ἀλλά, καί διά τί ἡ Κυριακή ἡμέρα, φαίνεται τρόπον τινά πῶς εἶναι εἰκών, καί τύπος τοῦ μέλλονος αἰῶνος, ἐν ᾧ δηλονότι πάντες ἀναστημένοι θέλουν εὑρευθοῦν. Δι’ ὃ καί ἀρχή οὖσα αὕτη τῶν ἡμερῶν, οὐχί πρώτη, ἀλλά μία ὠνομάσθη ἀπό τόν Μωϋσῆν. Ἥτις καί ὀγδόη ἐστίν ἀπό τῶν πρό αὐτῆς ἡμερῶν, κατά τόν Θεολόγον, δηλοῦσα τήν ὄντως ὀγδόην ἐκείνην, καί ἀνέσπερον, καί ἀδιάδοχον, ὁποῦ μέλλει νά γένῃ μετά τήν τοῦ ἐβδοματικοῦ τούτου αἰῶνος τελείωσιν. Τήν ὁποίαν καί ὁ Δαβίδ ἀναφέρει εἰς μερικάς ἐπιγραφάς τῶν ψαλμῶν, τοῦ στ΄ δηλ. καί τοῦ ια΄ ὑπέρ τῆς ὀγδόης αὐτούς ἐπιγράψας,6 ὅτι, καί ὅλη ἡ Πεντηκοστή εἶναι ἐνθύμησις τῆς ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ἐλπιζομένης ἀναστάσεως. Ἐπειδή, καθὼς ἡ περιφέρεια τοῦ κύκλου ἀπό τό αὐτό σημεῖον, καί κέντρον ὁποῦ ἀρχινᾷ, εἰς αὐτό τόν ἴδιον πάλιν τελειώνει, καί διά τοῦτο ὁ κύκλος φαίνεται ὡσάν ἄναρχος, καί ἀτελεύτητος, ἔτζι καί ἡ Πεντηκοστή ἀρχινᾷ ἀπό τήν Κυριακήν (τήν λαμπροφόρον δηλ.) καί διά τῶν ἐν μέσῳ ἕξ κυριακῶν κυκλοφορουμένη, εἰς ὀγδόην Κυριακήν πάλιν τελειώνει. Δι’ ὃ κατά τοῦτο ὁμοιάζει μέ τόν αἰῶνα. Τοῦ ὁποίου εἶναι ἴδιον, κατά τόν θεολόγον Γρηγόριον (λόγῳ εἰς τήν Χριστοῦ γέννησιν) τό νά ᾖναι ἄναρχος, καί ἀτελεύτητος.7 Ὅθεν, διά τί καί αὕτη εἶναι εἰκὼν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, διά τοῦτο οἱ κανόνες τῆς ἐκκλησίας (ὁ κ΄ δηλ. τῆς α΄ ὃν καί ἀνάγνωθι) μᾶς διορίζουν νά προσευχώμεθα ὄρθιοι, καί ὄχι γονατιστοί. Ἵνα διά τοῦ ὀρθίου σχήματος, μεταφέρωμεν τόν νοῦν μας ἀπό τόν παρόντα αἰῶνα ἐπί τόν μέλλοντα. Ὅτι καί κάθε γονυκλισία, καί ἀνάστησις ὁποῦ κάμνομεν, δηλοῖ πῶς διά τῆς ἁμαρτίας εἰς τήν γῆν κατεπέσαμεν, καί διά τῆς φιλανθρωπίας τοῦ Θεοῦ, εἰς οὐρανούς ἀνυψώθημεν, (ὅρα τήν ὑποσημείωσιν τοῦ αὐτοῦ κ΄ τῆς α΄). Ἐπιφέρει δέ εἰς τό ἑξῆς ὁ Ἅγιος, ἀφίνω ὅλα τά ἄλλα ἄγραφα μυστήρια τῆς ἐκκλησίας, καί ἐρωτῶ, Τήν ὁμολογίαν τῆς πίστεως, ἤτοι τό νά πιστεύωμεν εἰς Πατέρα, Υἱόν, καί ἅγιον Πνεῦμα, ἔτζι αὐτολεξεί, ἐκ ποίας γραφῆς ἔχομεν; εἰ μέν οἱ Πνευματομάχοι εἰποῦν, ὅτι ἔχομεν αὐτήν ἀπό τήν περί τοῦ βαπτίσματος παράδοσιν τοῦ Κυρίου, ὁποῦ εἶπε, βαπτίζοντες αὐτούς εἰς τό ὄνομα τοῦ Πατρός, καί τοῦ Υἱοῦ, καί τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ἂς συγχωρήσουν καί ἡμᾶς, καθὼς ἔχομεν τήν ὁμολογίαν τῆς πίστεως ὁμοίαν μέ τό βάπτισμα, ἔτζι νά δίδωμεν, καί τήν δοξολογίαν εἰς τήν Τριάδα, ὁμοίαν μέ τήν εἰς αὐτήν πίστιν, ἤγουν καθὼς λέγομεν ὅτι πιστεύομεν εἰς Πατέρα, Υἱόν, καί ἅγιον Πνεῦμα, ἔτζι καί νά λέγωμεν, δόξα Πατρί, καί Υἱῷ καί ἁγίῳ Πνεύματι, ἤ σύν ἁγίῳ Πνεύματι. Ἂν δέ λέγουσιν, ὅτι ἡ δοξολογία αὕτη ᾖναι ἄγραφος εἰς τήν γραφήν, λέγομεν καί ἡμεῖς. Ὅτι παρομοίως καί ἡ ὁμολογία τῆς πίστεως, καί ὅλα τά ἄλλα ὁποῦ προείπομεν, εἶναι ἄγραφα εἰς αὐτήν. Εἰ δέ τά ἄγραφα ταῦτα, τόσον πολλά ὄντα εἰς τόν ἀριθμόν, καί τόσην μεγάλην δύναμιν ἔχοντα εἰς τήν πίστιν, συγχωροῦσιν οἱ Πνευματομάχοι, διά τί νά μή συγχωρήσουν καί εἰς ἡμᾶς τήν μίαν λέξιν τήν ἐν τῇ δοξολογίᾳ ταύτῃ περιεχομένην, τήν σύν πρόθεσιν δηλ. ἤ τόν καί σύνδεσμον, τήν ὁποίαν εὕρομεν παραδεδομένην ἀπό τούς Πατέρας εἰς τάς ὀρθοδόξους ἐκκλησίας τῆς Ἀνατολῆς; (καί μάλιστα παραδοθεῖσαν ἀπό τόν θαυματουργόν Γρηγόριον εἰς τήν ἐν Νεοκαισαρείᾳ ἐκκλησίαν), ἡ ὁποία μεγάλην δύναμιν ἔχει εἰς τήν πίστιν τῆς ἁγίας Τριάδος.8 1Ἡ ἐκκλησία τῶν ὀρθοδόξων ἐξ ἀρχαίας παραδόσεως παρέλαβε νά δοξολογῇ τόν ἐν Τριάδι Θεόν, ἤ οὕτω∙ Δόξα Πατρί, καί Υἱῷ, καί Ἁγίῳ Πνεύματι∙ ἤ, δόξα Πατρί, καί Υἱῷ σύν τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι. Διότι, ἀγκαλά καί τό καί, τό σύν, καί τό ἐν, τά τρία ταῦτα διαφέρουσι κατά τούς γραμματικούς, ὥς φησιν ὁ Βασίλειος οὗτος (κεφ. κε΄ περί τοῦ ἁγίου Πνεύματος), καθ’ ὅ, ὁ μέν καί σύνδεσμος, συμπλέκει τά ὅμοια, ἡ δέ σύν, πρόθεσις, δηλοῖ τήν μετ’ ἄλλον κοινωνίαν, ἡ δέ ἐν, πρόθεσις, σημαίνει τήν ἐν τόπῳ τοῦ πράγματος σχέσιν. Μ’ ὅλον τοῦτο κατά τό νόημα, ἕν καί τό αὐτό πρᾶγμα δηλοῦσι κατά τόν αὐτόν Βασίλειον (αὐτόθ. κεφ. κε΄, κζ΄)∙ ὁ μέν γάρ καί, ἰσοδυναμεῖ μέ τήν σύν∙ Ὁμοίως καί ἡ ἐν∙ Δι’ ὃ καί κατά μετάληψιν πολλάκις ἡ ἐν λαμβάνεται ἀντί τῆς σύν, ὡς ἐν ἐκείνῳ τῷ ψαλμικῷ «Εἰσελεύσομαι εἰς τόν οἶκόν σου ἐν ὁλοκαυτώμασιν», ἀντί τοῦ σύν ὁλοκαυτώμασιν. Οἱ θεοφόροι πατέρες ὅμως διά τό ἀκριβέστερον ὡς ἐπιτοπλεῖστον ἐσυνείθιζον νά δοξολογοῦσι μέ τήν σύν πρόθεσιν τό Πνεῦμα τό ἅγιον. Τοῦτο μέν, ἐναντιούμενοι εἰς τήν αἵρεσιν τοῦ Σαβελλίου ὅς τις ἠρνεῖτο τάς τρεῖς θεαρχικάς ὑποστάσεις. Λέγοντες γάρ δόξα Πατρί καί Υἱῷ σύν ἁγίῳ Πνεύματι, ἐν ταὐτῷ δεικνύουσι καί τήν ἰδιότητα τῶν ὑποστάσεων, καί τό ἀχώριστον τῆς κοινωνίας (ὁ Βασίλ. αὐτόθ. κεφ. κε΄), τοῦτο δέ, καί διά τί, ἡ μέν σύν, τήν μετά Θεοῦ κοινωνίαν τοῦ Πνεύματος ἐξαγγέλλει, καί τό θεοπρεπές ἀξίωμα δηλοῖ τοῦ Πνεύματος. Δι’ αὐτῆς γάρ ἡμεῖς, κατά τήν ἀφ’ ἡμῶν πρός τόν Θεόν ἀνάβασιν, παριστάνομεν ὅτι τό Πνεῦμα τό ἅγιον συνάπτεται μέ τόν Πατέρα καί τόν Υἱόν, καί ὅτι ὁμοούσιον εἶναι μέ αὐτούς καί Θεός, καί ἀπό τά κτίσματα χωρίζεται. Ἡ δέ ἐν πρόθεσις δηλοῖ τήν ἐκ Θεοῦ εἰς ἡμᾶς διδομένην χάριν ἐν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Δι’ αὐτῆς γάρ ἡμεῖς, κατά τήν ἀπό Θεοῦ εἰς ἡμᾶς κατάβασιν, παριστάνομεν, ὅτι πᾶσα χάρις καί χορηγία τῶν ἀγαθῶν ἐν τῷ Πνεύματι εἰς ἡμᾶς μεταδίδεται (αὐτόθ. κεφ. κζ΄) τούτων οὕτω προεγνωσμένων, ἐπειδή ὁ μέγας οὗτος Βασίλειος ἔτυχε μίαν φοράν νά δοξολογῇ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ τόν Πατέρα μετά τοῦ Υἱοῦ σύν τῷ Πνεύματι, τινές Πνευματομάχοι ἀκούσαντες ἐκατηγόρησαν αὐτόν, διά τί δοξολογεῖ μέ τήν σύν, ἥτις εἶναι καινούρια καί ἄγραφος εἰς τάς γραφάς, καί ὄχι μέ τήν ἐν (αὐτόθ. κεφ. α΄), ἴσως διά τί αὐτή εἶναι γεγραμμένη παρά τῷ Ἀποστόλῳ λέγοντι. «Καί ἕν Πνεῦμα ἅγιον», ἐν ᾧ τά πάντα∙ (τόν γάρ καί σύνδεσμον, μέ τόν ὁποῖον λέγομεν, «Δόξα Πατρί, καί Υἱῷ καί ἁγίῳ Πνεύματι», δέν ἐδύναντο νά κατηγορήσουν, ἴσως διά τί αὐτός εἶναι γεγραμμένος, καί ἐν τῇ παραδόσει τοῦ βαπτίσματος, ὡς εἶπεν ὁ Κύριος «βαπτίζοντες αὐτούς εἰς τό ὄνομα Πατρός, καί τοῦ Υἱοῦ, καί τοῦ ἁγίου Πνεύματος», καί ἐν τῷ συμβόλῳ τῆς ἐν Νικαίᾳ πίστεως. Ὀποῦ λέγεται «Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα. Καί εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν. Καί εἰς τό Πνεῦμα τό ἅγιον)∙ διά ταύτην, λέγω, τήν αἰτίαν ἠναγκάσθη ὁ ἅγιος νά γράψῃ τά ἐν τῷ παρόντι κανόνι περιεχόμενα.2Ἀφίνωντας γάρ τάς ἄλλας ἀνάγκας, καί χρείας, ὁποῦ ἔχει ἡ πίστις ἀπό τάς ἐκκλησιαστικάς παραδόσεις, ταύτην μόνην, λέγω, ὅτι ἡ ἐκκλησιαστική παράδοσις εἶναι ἡ λυδία λίθος, καί βάσανος τῶν γνησίων, καί κανονισμένων βίβλων τῆς παλαιᾶς τε καί νέας γραφῆς, τῶν τήν πίστιν περιεχόντων, καί τῶν ψευδεπιπλάστων, καί ἀκανονίστων. Ὅθεν καί ὁ Εὐσέβιος (ἐκκλησιαστ. ἱστορ., βιβλ. γ΄, κεφ. κε΄) τήν παράδοσιν ὡς κανόνα ἀλάνθαστον μεταχειροζόμενος, ἐνδιαθήκους βίβλους, καί μή, διακρίνει, τάδε αὐτολεξεί λέγων «Ἀναγκαίως δέ καί τούτων ὁμοίως τόν κατάλογον πεποιήμεθα, διακρίνοντες τάς κατά τήν ἐκκλησιαστικήν παράδοσιν ἀληθεῖς, καί ἀπλάστους, καί ἀνωμολογημένας γραφάς, καί τάς ἄλλως παρά ταύτας, οὐκ ἐνδιαθήκους μέν, ἀλλά καί ἀντιλεγομένας, ὅμως δέ παρά πλείστοις τῶν ἐκκλησιαστικῶν γινωσκομένας». Ὥστε, καθὼς αἱ ἐκκλησιαστικαί παραδόσεις ἔχουσι χρείαν ἀπό τήν πίστιν, οὕτω παρομοίως, καί ἡ πίστις ἔχει χρείαν ἀπό τάς ἐκκλησιαστικάς παραδόσεις, καί νά χωρισθοῦν ἀπ’ ἀλλήλων δέν δύνανται.3Τόν τύπον τοῦ τιμίου σταυροῦ οἱ παλαιοί χριστιανοί κατ’ ἄλλον σχηματισμόν τῆς χειρός ἔκαμναν. Δηλ. μέ μόνα τά δύο δάκτυλα τῆς χειρός, τόν μέσον, καί τόν λιχανόν, καθὼς λέγει ὁ ὅσιος Πέτρος ὁ Δαμασκηνός (σελ. 642 τῆς φιλοκαλ.), ὅπου λέγει ὅτι ἡ μέν χείρ ὅλη σημαίνει τήν μίαν ὑπόστασιν τοῦ Χριστοῦ, οἱ δέ δύο δάκτυλοι, τάς δύο φύσεις αὐτοῦ. Ἡ δέ ἤδη ἐπικρατοῦσα συνήθεια τῶν χριστιανῶν εἶναι, νά σμίγουν τά δύο δάκτυλα τῆς χειρός ὁμοῦ μέ τόν μεγάλον. Καί μέ τά τρία ταῦτα σημαίνοντα τήν ἁγίαν τριάδα, νά σχηματίζουσι τόν σταυρόν, βάλλοντες τό χέρι, πρῶτον εἰς τό μέτωπον, δεύτερον εἰς τόν ὀμφαλόν, δι’ οὗ παριστάνεται τό ὄρθιον μέρος τοῦ σταυροῦ. Τρίτον βάλλοντες τό χέρι εἰς τόν δεξιόν ὦμον, καί τέταρτον, βάλλοντές το εἰς τόν ἀριστερόν. Δι’ οὗ παριστάνεται καί τό πλάγιον μέρος τοῦ σταυροῦ. Κατηγοροῦσι δέ οἱ Λατῖνοι ἡμᾶς τούς Γραικούς διά τί δέν βάλλομεν τό χέρι πρῶτον εἰς τόν ἀριστερόν ὦμον, καί ἔπειτα εἰς τόν δεξιόν, καθώς ἐκεῖνοι ποιοῦσιν. Ἀλλ’ ἆραγε νοοῦσι τί λέγουσιν; ἡμεῖς τοῦτο ποιοῦμεν, διά τί μέ τό σχῆμα τοῦτο τοῦ σταυροῦ, ζητοῦμεν νά ἐντυπώσωμεν τόν σταυρωθέντα Χριστόν εἰς τόν ἑαυτόν μας. Ὅς τις, ἐπειδή καί ἔβλεπε κατά δυσμάς ὅταν ἐσταυρώθη, ἡμεῖς δέ βλέπομεν κατά ἀνατολάς ὅταν προσκυνοῦμεν, ἐντεῦθεν ἀκολουθεῖ, ὅτι, ὁ μέν ἀριστερός ὦμος τοῦ Χριστοῦ, νά πίπτῃ εἰς τόν ἐδικόν μας δεξιόν. Ὁ δέ δεξιός ἐκείνου, νά πίπτῃ εἰς τόν ἐδικόν μας δεξιόν. Ὅθεν ὅταν ἡμεῖς βάλωμεν τό χέρι εἰς τόν δεξιόν μας ὦμον, τό βάλλομεν εἰς τόν ἀριστερόν τοῦ Χριστοῦ. Και ὅταν τό βάλωμεν εἰς τόν ἀριστερόν, τό βάλλομεν ἐξεναντίας εἰς τόν δεξιόν ὦμον τοῦ Χριστοῦ, (ἡ δέ ὀρθόδοξος ὁμολογία, δέν ἠξεύρω πῶς, λέγει νά βάλλωμεν τό χέρι εἰς τόν θώρακα, ἤτοι στῆθος, ἀντί νά τό βάλλωμεν εἰς τούς βραχίονας σελ. 73. Πρέπει δέ οἱ Χριστιανοί, καθώς τούς παραγγέλει ὁ Ἱεροσολύμων Κύριλλος (κατηχ. ιγ΄) κᾀμμίαν δουλείαν νά μήν ἀρχίζουν, χωρίς νά κάμουν πρῶτον τόν σταυρόν τους, τόσον εἰς τόν οἶκον τους μέσα, ὅσον και εἰς τόν δρόμον ἔξω, καί εἰς κάθε τόπον, καί νύκτα, καί ἡμέραν. Τά αὐτά λέγει καί ὁ θεῖος Χρυσόστομος λόγῳ ε΄ κατά Ἰουδαίων. Ὅρα καί τόν ογ΄ κανόνα τῆς στ΄ καί τάς ἐκείνου ὑποσημειώσεις.4Αἱ μυστικαί εὐχαί, εὐλογίαι τε, καί ἐπικλήσεις αἱ ἁγιαστικαί, καί τελειωτικαί τῶν μυστηρίων, ἐξ ἀγράφου παραδόσεως θέλει νά ᾖναι καί ὁ Ἀρεοπαγίτης Διονύσιος ἐκ τῷ ζ΄ κεφ. τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας οὕτω λέγων «Τάς δέ τελεστικάς ἐπικλήσεις, οὐ θεμιτόν ἐν γραφαῖς ἐφερμηνεύειν, οὔτε τό μυστικόν αὐτῶν, ἤ τάς ἐπ’ αὐταῖς ἐνεργουμένας ἐκ Θεοῦ δυνάμεις, ἐκ τοῦ κρυφίου πρός τό κοινόν ἐξάγειν, ἀλλ’ ὡς ἡ καθ’ ἡμᾶς ἱερά παράδοσις ἔχει, ταῖς ἀνεκπομπεύτοις μυήσεσιν αὐτάς ἐκμαθών». Ὅθεν καί ἡ πρᾶξις τῆς ἐκκλησίας ἀείποτε μυστικῶς, καί οὐχί ἐκφώνως, ὡς τά κυριακά λόγια, ἀναγινώσκουσα τάς εὐχάς ταύτας, τήν σιωπημένην, καί ἄγραφον, καί μυστικήν ταύτην παράδοσιν αἰνίττεται.5Αἰσχυνέσθωσαν οἱ παπισταί, βλέποντες ἐνταῦθα τόν Μέγαν Βασίλειον, τόν τρισκαιδέκατον ἀπόστολον, νά λέγῃ, ὅτι δέν εἶναι ἀρκετά τά κυριακά λόγια τό, λάβετε φάγετε, καί τό, πίετε κτ΄ εἰς τήν τῶν θείων μυστηρίων τελείωσιν, ὡς αὐτοί κακῶς καί σφαλερῶς λέγουσιν, ἀλλά κοντά εἰς αὐτά, εἶναι ἀναγκαῖαι, καί αἱ διά τοῦ ἱερέως μυστικῶς λεγόμεναι εὐχαί τε καί ἐπικλήσεις. Ὅτι δέ τοῦτό ἐστι παναληθές, καί τοῦ ἡλίου φανερώτερον, δι’ ἀναντιρρήτων ἀποδείξεων, καί γενναιοτάτων ἀποδείκνυσιν ὁ πολυμαθέστατος ἀνήρ Εὐστράτιος ὁ Ἀργέντης ἀπό σελ. 92 ἕως 250 τοῦ περί μυστηρίων αὐτοῦ βιβλίου, καί ἀνάγνωθι ταύτας ἐκεῖ.6Πολλά εἶναι τά προνόμια, μέ τά ὁποῖα ἠθέλησεν ὁ Θεός νά τιμήσῃ τήν ἁγίαν ἡμέραν τῆς Κυριακῆς, ἀπό τά ὁποῖα τό πρώτιστον εἶναι, διά τί τάς μέν ἄλλας ἡμέρας ἐποίησαν, ἤ τό πρωτόγονον ἐκεῖνο φῶς, ἤ ὁ φωστήρ ἥλιος, ὁ εἰς τήν τετάρτην ἡμέραν δημιουργηθείς. Τήν δέ Κυριακήν, ὁ ἴδιος Θεός ἀμέσως ἐκ τοῦ μή ὄντος εἰς τό εἶναι παρήγαγε. Πρό γάρ τῆς δημιουργίας τῆς κτίσεως, χρόνου μή ὄντος, οὐδέ ἡμέρας, ὅταν ὁ Μωϋσῆς λέγῃ «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεός τόν οὐρανόν, καί τήν γῆν», φανερόνει ὅτι ἐδημιούργησε χρόνον, καί ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ δημιουργηθέντος χρόνου, ἔκαμε τόν οὐρανόν, καί τήν γῆν, κατά τόν Βασίλειον. Χρονικά γάρ ταῦτα, καί ἐν χρόνῳ, οὐκ ἄναρχα, οὐδέ ἄχρονα. Ἡ δέ ἀρχή τοῦ χρόνου ἐκείνου ἀρχή ἦτον καί τῆς πρώτης ἐκείνης, καί μιᾶς ἡμέρας, ἥτις ἦτον Κυριακή, ὥσπερ γάρ τά ἄλλα κτίσματα ἐν ἑκάστῃ ἡμέρᾳ ἐγένετο τῆς ἑβδομάδος, οὕτω καί ὁ οὐρανός, καί ἡ γῆ, καί τά ἐν μέσῳ, ἐν τῇ πρώτῃ καί Κυριακῇ ἡμέρα παρήχθησαν. Ὅθεν κομψῶς καί αἰνιγματωδῶς ἠμπορεῖ νά ἐρωτήσῃ τινάς, τί ἐποίησεν ὁ Θεός ἐν τῇ πρώτῃ Κυριακῇ ἡμέρᾳ; καί νά ἀποκριθῇ, ὅτι ἐποίησεν αὐτήν πάλιν τήν πρώτην καί Κυριακήν ἡμέραν (τό γάρ πρωτόγονον φῶς μετά τήν δημιουργίαν τῆς ἀρχῆς τοῦ χρόνου, καί τῆς Κυριακῆς ἐγένετο. Δι’ ὃ καί εἶναι γνώμη τινῶν θεολόγων, νά ἄρχισεν ἡ παραγωγή τούτου, ἀπό τό μέσον τοῦ ἠμισφαιρίου τοῦ οὐρανοῦ, ἤτοι ἀπό τό μεσημέρι. Ὅθεν καί Μωϋσῆς ἤρξατο νά μετρᾷ τήν ἡμέραν ἀπό ἑσπέρας, πρός ἥν αὐτό ἔκλινεν, εἰπὼν «καί ἐγένετο ἑσπέρα καί ἐγένετο πρωί ἡμέρα μία»)∙ καί τούτη εἶναι ἡ αἰτία, διά τήν ὁποίαν καί ὁ ψαλμῳδός εἶπε περί τῆς Κυριακῆς «Αὕτη ἡ ἡμέρα, ἥν ἐποίησεν ὁ Κύριος», καθ’ ὅτι, ὡς εἴπομεν, ταύτην μόνην, ὁ Κύριος ἐκ τοῦ μή ὄντος εἰς τό εἶναι παρήγαγε∙ Τάς δέ ἄλλας ἡμέρας, τό φῶς ἐποίησεν, ὡς και τις ἑρμηνευτής ἐν τῇ σειρᾷ τοῦ ψαλτῆρος, οὕτω φαίνεται τό ῥητόν ἑρμηνεύων. Ἐν τῇ Κυριακῇ ἡμέρᾳ ὁ Πατήρ ἤρξατο τήν δημιουργίαν τῆς α΄ κτίσεως. Ἐν Κυριακῇ ἤρξατο ὁ Υἱός ἀπό μέρους τήν ἀνακαίνισιν τῆς δευτέρας, καί φθαρτῆς κτίσεως διά τῆς ἑαυτοῦ ἀναστάσεως, καί ἐν Κυριακῇ τό Πνεῦμα τό ἅγιον μέλλει νά τελεσιουργήσῃ τήν ἀνακαίνισιν ὅλης τῆς κτίσεως, κατά τήν παράδοσιν τῆς ἐκκλησίας. «Ἑξαποστελεῖς, γάρ φησι, τό Πνεῦμά σου νά κτισθήσονται, καί ἀνακαινιεῖς τό πρόσωπον τῆς γῆς». Πολλοί δέ διδάσκαλοι θέλουσιν ὅτι ἐν Κυριακῇ ἐγένετο ὁ Εὐαγγελισμός. Ἐν Κυριακῇ ἡ Χριστοῦ γέννησις. Ἐν Κυριακῇ τό θαῦμα τοῦ πολλαπλασιασμοῦ τῶν πέντε ἄρτων. Ἐν Κυριακῇ διέβησαν τήν ἐρυθράν οἱ Ἰσραηλῖται. Καί ἐν Κυριακῇ ἠξιώθη ὁ Ἰωάννης νά ἰδῇ τήν φρικτήν Ἀποκάλυψιν. Ὡς δηλοῦται ἐν κεφ. α΄ τῆς αὐτῆς. Μία δέ ὠνομάσθη ἡ Κυριακή. Διά τί κοντά εἰς τοῦτα ὁποῦ λέγει ὁ θεῖος Βασίλειος, καί μέσα εἰς τήν μίαν ἐκείνην ὅλαι αἱ καθ’ ἑξῆς ἕξ ἡμέραι ἐμπεριείχοντο, καθ’ ὅτι τά ἐν αὐταῖς γεννηθέντα ποιήματα, ἐκ τῆς προϋπαρχούσης ὕλης τῶν στοιχείων, τῆς ἐν τῇ μιᾷ ἐκείνῃ ἡμέρᾳ ἐκ τοῦ μή ὄντος εἰς τό εἶναι παραχθείσης, ἐγένοντο, καί ὄχι ἐκ τοῦ μή ὄντος εἰς τό εἶναι. Προνόμιον γάρ καί τοῦτο μέγιστον ἐστάθη τῆς Κυριακῆς τό νά γεννηθοῦν ἐκ τοῦ μή ὄντος εἰς τό εἶναι, τά ἐν αὐτῇ γεννηθέντα κτίσματα, καί τό νά δώσουν τήν ὑλικήν αἰτίαν εἰς τά ὕστερον γεννηθέντα. Οἰονεί γάρ ἐγγαστρωμένα τά τῆς α΄ Κυριακῆς ἡμέρας κτίσματα ἐγεννήθησαν, κατά τόν Θεσσαλονίκης Γρηγόριον. Ἀφ’ ὧν τά ἄλλα ἐγένοντο. Ἐπειδή τινες ἐναντιώνονται, λέγοντες, ὅτι ἡ Κυριακή δέν εἶναι εἰκὼν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος κυρίως, διά τί κελολασμένως εἰκόνα ταύτην ἐκείνου ὀνομάζει ἐδῶ ὁ Βασίλειος, ἂς μάθουν, ὅτι ὁ ἴδιος οὗτος Βασίλειος (ὁμιλία β΄, εἰς τήν ἑξαήμ., σελ. 28 τοῦ α΄ τόμου) ἀποφαντικῶς, καί χωρίς κᾀνένα κολαστικόν μόριον εἰκόνα ἐκείνου αὐτήν ὀνομάζει, οὕτω λέγων «Διά τοῦτο τήν κεφαλήν τοῦ χρόνου, ὄχι πρώτην ἡμέραν μίαν ὠνόμασεν, ἵνα καί ἐκ τῆς προσηγορίας τό συγγενές ἔχῃ πρός τόν ἕνα. Τοῦ γάρ μοναχοῦ καί ἀκοινωνήτου πρός ἕτερον (αἰῶνα) ἡ τόν χαρακτῆρα δεικνύουσα, οἰκείως καί προσφυῶς προσηγορεύθη μία». Καί πάλιν, «ἵνα οὖν πρός τήν μέλλουσαν ζωήν τήν ἔννοιαν ἡμῶν ἀπαγάγῃ, μίαν ὠνόμασε τοῦ αἰῶνος τήν εἰκόνα, τήν ἀπαρχήν τῶν ἡμερῶν, τήν ὁμήλικα τοῦ φωτός, τήν ἁγίαν Κυριακήν, τήν τῇ Ἀναστάσει τοῦ Κυρίου τετιμημένην». Καί διά νά εἰπῶ συντόμως τό πᾶν, ὅλος ἐκεῖνος ὁ αἰών, μία ἡμέρα Κυριακή θέλει εἶναι, ἀδιάδοχος καί ἀτελεύτητος.7Καθὼς δέ ὁ μέγας Βασίλειος ἐδῶ λέγει ὅτι ἡ μία ἐκείνη, καί πρώτη, ἤτοι ἡ κυριακή, ἑπτάκις ἑπταπλασιασθεῖσα συμποσεῖ τάς ἑπτά ἑβδομάδας τῆς πεντηκοστῆς, ἔτζι καί ὁ θεολόγος λέγει, ὅτι ὁ ἑπτά ἀριθμός ἑπτάκις ἑπταπλασιασθείς τήν Πεντηκοστήν γεννᾷ παρά μίαν ἡμέραν, τήν ὁποίαν λαμβάνομεν ἀπό τόν μέλλοντα αἰῶνα, τήν Κυριακήν δηλ. ὁ γάρ ἑπτά ἐφ’ ἑαυτόν συντιθέμενος, γεννᾷ τόν πεντήκοντα, μιᾶς δεούσης ἡμέρας, ἥν ἐκ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος προσειλήφαμεν, ὀγδόην τε οὖσαν τήν αὐτήν, καί πρώτην, μᾶλλον δέ μίαν, καί ἀκατάλυτον (λόγῳ εἰς τήν Πεντηκοστήν).8Περί τῆς δοξολογίας ταύτης, ἤτοι, τοῦ, Δόξα πατρί, ὅρα εἰς τήν α΄ ὑποσημ. τοῦ παρόντος κανόνος.
