Πρῶτον μέν οὖν, ὃ μέγιστον ἐπί τῶν τοιούτων ἐστί, τό παρ᾿ ἡμῖν ἔθος, ὃ ἔχομεν προβάλλειν, νόμου δύναμιν ἔχον, διά τό ὑφ᾿ ἁγίων ἀνδρῶν τούς θεσμούς ἡμῖν παραδοθῆναι· τοῦτο δέ τοιοῦτόν ἐστιν. Ἐάν τις, πάθει ἀκαθαρσίας ποτέ κρατηθείς, ἐκπέσῃ πρός δυοῖν ἀδελφῶν ἄθεσμον κοινωνίαν, μήτε γάμον ἡγεῖσθαι τοῦτο, μηθ᾿ ὅλως εἰς ἐκκλησίας πλήρωμα παραδέχεσθαι πρότερον ἤ διαλύσαι αὐτούς ἀπ᾿ ἀλλήλων· ὥστε, εἰ καί μηδέν ἕτερον εἰπεῖν ἦν, ἐξήρκει τό ἔθος πρός τήν τοῦ κακοῦ φυλακήν. Ἐπεί δέ ὁ τήν ἐπιστολήν γράψας, ἐπιχειρήματι κιβδήλῳ κακόν τοσοῦτον ἐπειράθη τῷ βίῳ ἐπαγαγεῖν,1 (ΠΗΔΑΛΙΟΝ) ἀνάγκη μηδέ ἡμᾶς τῆς ἐκ τῶν λογισμῶν βοηθείας ὑφέσθαι, καίτοι γε ἐπί τῶν σφόδρα ἐναργῶν μείζων ἐστί τοῦ λόγου ἡ παρ᾿ ἑκάστῳ πρόληψις. Γέγραπται, φησίν, ἐν τῷ Λευϊτικῷ· Γυναῖκα ἐπ᾿ ἀδελφῇ αὐτῆς οὐ λήψῃ ἀντίζηλον, ἀποκαλύψαι τήν ἀσχημοσύνην αὐτῆς ἐπ᾿ αὐτῇ, ἔτι ζώσης αὐτῆς. Δῆλον οὖν ἐκ τούτου εἶναί φησιν, ὅτι συγχωρεῖται λαμβάνειν τελευτησάσης. Πρός δή τοῦτο, πρῶτον μέν ἐκεῖνο ἐρῶ ὅτι, ὅσα ὁ νόμος λέγει, τοῖς ἐν τῷ νόμῳ λαλεῖ, ἐπεί οὕτω γε καί περιτομῇ καί σαββάτῳ καί ἀποχῇ βρωμάτων ὑποκεισόμεθα. Οὐ γάρ δή, ἐάν μέν τι εὕρωμεν συντρέχον ἡμῶν ταῖς ἡδοναῖς, τῷ ζυγῷ τῆς δουλείας τοῦ νόμου ἑαυτούς ὑποθήσομεν, ἐάν δέ τι φανῇ βαρύ τῶν νομίμων, τότε πρός τήν ἐν Χριστῷ ἐλευθερίαν ἀποδραμούμεθα. Ἠρωτήθημεν, εἰ γέγραπται λαμβάνειν γυναῖκα ἐπ᾿ ἀδελφῇ. Εἴπομεν, ὅπερ ἀσφαλές ἡμῖν καί ἀληθές, ὀτι οὐ γέγραπται. Τό δέ ἐκ τῆς ἀκολούθου ἐπιφορᾶς τό σιωπηθέν συλλογίζεσθαι νομοθετοῦντός ἐστιν, οὐ τά τοῦ νόμου λέγοντος· ἐπεί οὕτω γε ἐξέσται τῷ βουλομένῳ κατατολμῆσαι καί ἔτι ζώσης τῆς γυναικός λαμβάνειν τήν ἀδελφήν, τό γάρ αὐτό τοῦτο σόφισμα καί ἐπ᾽ ἐκείνου ἁρμόζει. Γέγραπται γάρ, φησίν· Οὐ λήψῃ ἀντίζηλον, ὡς τήν γε ἔξω τοῦ ζήλου λαβεῖν οὐκ ἐκώλυσεν. Ὁ δή συνηγορῶν τῷ πάθει, ἀζηλότυπον εἶναι διοριεῖται τό ἦθος τῶν ἀδελφῶν. Ἀνῃρημένης οὖν τῆς αἰτίας, δι᾿ ἣν ἀπηγόρευσε τήν ἁμφοτέρων συνοίκησιν, τί τό κωλύον ἔσται λαμβάνειν τάς ἀδελφάς; Ἀλλ᾿ οὐ γέγραπται ταῦτα, φήσομεν, ἀλλ᾿ οὐδέ ἐκεῖνα ὥρισται, ἡ δέ ἔννοια τοῦ ἀκολούθου ὁμοίως ἁμφοτέροις τήν ἄδειαν δίδωσιν. Ἔδει δέ μικρόν ἐπί τά κατόπιν τῆς νομοθεσίας ἐπαναδραμόντα, ἀπηλλάχθαι πραγμάτων. Ἔοικε γάρ οὐ πᾶν εἶδος ἁμαρτημάτων περιλαμβάνειν ὁ νομοθέτης, ἀλλ᾿ ἰδίως ἀπαγορεύειν τά τῶν Αἰγυπτίων, ὅθεν ἀπῇρεν ὁ Ἰσραήλ, καί τά τῶν Χαναναίων, πρός οὕς μεθίστατο. Ἔχει γάρ οὕτως ἡ λέξις· Κατά τά ἐπιτηδεύματα τῆς Αἰγύπτου, ἐν ᾗ παρῳκήσατε ἐπ᾽ αὐτῆς, οὐ ποιήσετε, καί τῶν τά ἐπιτηδεύματα τῆς Χαναάν, εἰς ἣν ἐγὼ εἰσάξω ὑμᾶς ἐκεῖ, οὐ ποιήσετε καί ἐν τοῖς νομίμοις αὐτῶν οὐ πορεύσεσθε. Ὥστε τοῦτο εἰκός που τό εἶδος τῆς ἁμαρτίας μή ἐμπολιτεύεσθαι τότε παρά τοῖς ἔθνεσι, διό, μηδέ τῆς ἐπ᾿ αὐτῷ φυλακῆς προσδεηθῆναι τόν νομοθέτην, ἀλλ᾿ ἀρκεσθῆναι τῷ ἀδιδάκτῳ ἔθει, πρός τήν τοῦ μύσους διαβολήν. Πῶς οὖν, τό μεῖζον ἀπαγορεύσας, τό ἔλαττον ἐσιώπησεν; Ὅτι ἐδόκει πολλούς τῶν φιλοσάρκων, πρός τό ζώσαις ἀδελφαῖς συνοικεῖν, τό ὑπόδειγμα βλάπτειν τοῦ πατριάρχου. Ἡμᾶς δέ τί χρή ποιεῖν; τά γεγραμμένα λέγειν ἤ τά σιωπηθέντα περιεργάζεσθαι; Αὐτίκα τό μή δεῖν μιᾷ ἐταίρᾳ κεχρῆσθαι πατέρα καί υἱόν, ἐν μέν τοῖς νόμοις τούτοις οὐ γέγραπται, παρά δέ τῷ Προφήτῃ μεγίστης κατηγορίας ἠξίωτι Υἱός γάρ, φησί, καί πατήρ πρός τήν αὐτήν παιδίσκην εἰσεπορεύοντο. Πόσα δέ εἴδη ἄλλα τῶν ἀκαθάρτων παθῶν, τό μέν τῶν δαιμόνων διδασκαλεῖον ἐξεῦρεν, ἡ δέ θεία Γραφή ἀπεσιώπησε, τό σεμνόν ἑαυτῆς ταῖς τῶν αἰσχρῶν ὀνομασίαις κατάῤῥυπαίνειν οὐχ αἱρουμένη, ἀλλά γενικοῖς ὀνόμασι τάς ἀκαθαρσίας διέβαλεν, ὡς καί ὁ Ἀπόστολος Παῦλός φησι· Πορνεία δέ καί ἀκαθαρσία πᾶσα μηδέ ὀνομαζέσθω ἐν ὑμῖν, καθὼς πρέπει ἁγίοις, τῷ τῆς ἀκαθαρσίας ὀνόματι τάς τε τῶν ἀῤῥένων ἀῤῥητοποιΐας καί τάς τῶν θηλειῶν περιλαμβάνων· ὥστε οὐ πάντως ἡ σιωπή ἄδειαν φέρει τοῖς φιληδόνοις. Ἐγὼ δέ οὐδέ σεσιωπῆσθαι τό μέρος τοῦτο φημί, ἀλλά καί πάνυ σφοδρῶς ἀπηγορευκέναι τόν νομοθέτην,2(ΠΗΔΑΛΙΟΝ) τό γάρ· Οὐκ εἰσελεύσῃ πρός πάντα οἰκεῖον σαρκός σου ἀποκαλύψαι ἀσχημοσύνην αὐτῶν, ἐμπεριεκτικόν ἐστι καί τούτου τοῦ εἴδους τῆς οἰκειότητος. Τί γάρ ἂν γένοιτο οἰκειότερον ἀνδρί τῆς ἑαυτοῦ γυναικός, μᾶλλον δέ τῆς ἑαυτοῦ σαρκός; Οὐ γάρ ἔτι εἰσί δύο, ἀλλά σάρξ μία, ὥστε διά τῆς γυναικός ἡ ἀδελφή πρός τήν τοῦ ἀνδρός οἰκειότητα μεταβαίνει. Ὡς γάρ μητέρα γυναικός οὐ λήψεται, οὐδέ θυγατέρα τῆς γυναικός, διότι μηδέ ἀδελφήν ἐαυτοῦ. Καί τό ἀνάπαλιν, οὐδέ τῇ γυναικί ἐξέσται τοῖς οἰκείοις τοῦ ἀνδρός συνοικεῖν, κοινά γάρ ἐπ᾿ ἀμφοτέρων τῆς συγγενείας τά δίκαια. Ἐγὼ δέ παντί τῷ περί γάμου βουλευομένῳ διαμαρτύρομαι, ὅτι παράγει τό σχῆμα τοῦ κόσμου τούτου καί ὁ καιρός συνεσταλμένος ἐστίν, ἵνα καί οἱ ἔχοντες ὦσιν. Ἐάν δέ μοι παραναγινώσκῃ τό· Αὐξάνεσθε καί πληθύνεσθε, καταγελῶ τοῦ τῶν νομοθεσιῶν τούς καιρούς μή διακρίνοντος. Πορνείας παραμυθία ὁ δεύτερος γάμος, οὐχί ἐφόδιον εἰς ἀσέλγειαν. Εἰ οὐκ ἐγκρατεύονται, γαμησάτωσαν, φησίν, οὐχί δέ καί γαμοῦντες παρανομείτωσαν. Οἱ δέ, οὐδέ πρός τήν φύσιν ἀποβλέπουσιν, οἱ τήν ψυχήν λημῶντες τῷ πάθει τῆς ἀτιμίας, πάλαι διακρίνασαν τάς τοῦ γένους προσηγορίας. Ἐκ ποίας γάρ συγγενείας τούς γεννηθέντας προσαγορεύσουσιν; Ἀδελφούς αὐτούς ἀλλήλων ἤ ἀνεψιούς προσεροῦσιν; ἀμφότερα γάρ αὐτοῖς προσαρμόσει διά τήν σύγχυσιν. Μή ποιήσῃς, ὦ ἄνθρωπε, τήν θείαν μητρυιάν τῶν νηπίων, μηδέ τήν ἐν μητρός τάξει περιθάλπειν ὀφείλουσαν, ταύτην ἐφοπλίσῃς ταῖς ἀμειλίκτοις ζηλοτυπίαις, μόνον γάρ τό μῖσος τῶν μητρυιῶν καί μετά θάνατον ἐλαύνει τήν ἔχθραν. Μᾶλλον δέ οἱ μέν ἄλλως πολέμιοι τοῖς τεθνηκόσι σπένδονται, αἱ δέ μητρυιαί τοῦ μίσους μετά τόν θάνατον ἄρχονται. Κεφάλαιον δέ τῶν εἰρημένων, εἶμεν νόμῳ τις ὁρμᾶται πρός τόν γάμον, ἤνοικται πᾶσα ἡ οἰκουμένη, εἰ δέ ἐμπαθής αὐτῷ ἡ σπουδή, διά τοῦτο καί πλέον ἀποκλεισθήτω, ἵνα μάθῃ τό ἐαυτοῦ σκεῦος κτᾶσθαι ἐν ἁγιασμῷ καί τιμῇ, μή ἐν πάθει ἐπιθυμίας. Πλείονά με λέγειν ὡρμημένον, τό μέτρον ἐπέχει τῆς ἐπιστολῆς. Εὔχομαι δέ ἤ τήν παραίνεσιν ἡμῶν ἰσχυροτέραν τοῦ πάθους ἀποδειχθῆναι ἤ μή ἐπιδημῆσαι τῇ ἡμετέρᾳ τό ἄγος τοῦτο, ἀλλ᾽ ἐν οἷς ἐτολμήθη τόποις ἐναπομεῖναι.
Προκαταστήσας τόν λόγον ὁ ἅγιος, καί ὡς ἐν ἄλλῳ προσώπῳ ἐντρέψας τόν γράψαντα, νῦν καί πρός ανατροπήν τοῦ γράμματος χωρεῖ. Καί πρῶτον μέν, τό ἔθος προβάλλεται, ὃ καί νόμου δύναμιν ἔχειν φησίν, ὡς τῶν θεσμῶν, ἤτοι τῶν νενομισμένων, τῶν δεδογμένων, ὑπό ἁγίων ἀνδρῶν παραδεδομένων. Καί ὁ πολιτικός δέ νόμος, τό κρατῆσαν ἔθος νόμου δύναμιν ἔχειν διακελεύεται, κᾂν μή ὑπό ἁγίων ἀνδρῶν τά νενομισμένα τοῖς πολίταις ἐδογματίσθησαν. Φησί γάρ βιβλίον β΄ τῶν Βασιλικῶν, τίτλῳ α΄, κεφ. λβ΄. Περί ὧν ἔγγραφος οὐ κεῖται νόμος, παραφυλάττειν δεῖ τό ἔθος καί τήν συνήθειαν, καί τά ἐξῆς∙ καί αὖθις∙ Ἡ παλαιά συνήθεια ἀντί νόμου φυλάττεται∙ καί πάλιν∙ Ἡ μακρά συνήθεια ἀντί νόμου κρατεῖ, ἐν οἷς οὐκ ἔστιν ἔγγραφος∙ ἔθος δέ λέγει ὁ ἅγιος οὗτος, τό ἐν τῇ ἐκκλησία ἐνεργούμενον. Ἐάν γάρ τις δυσίν ἀδελφαῖς ἀθέσμως μιχθῆ, φησίν, οὐ πρότερον παραδέχεται εἰς ἐκκλησίαν, εἰ μή χωρισθεῖεν ἀπ᾽ ἀλλήλων οἱ οὕτω μιανθέντες, ὡς μηδέ γάμου τοῦ τοιούτου μύσους λογιζομένου. Κᾂν οὖν ἄλλο τι οὐκ εἴχομεν εἰπεῖν, τοῦτο τό ἔθος ἤρκει εἰς ἀποτροπήν τοῦ κακοῦ. Ἐπεί δέ, φησίν, ὁ συνηγορήσας τῷ κακῷ διά τῆς ἐπιστολῆς, τῷ παλαιῷ ἐχρήσατο νόμῳ, τῷ λέγοντι, Γυναῖκα ἐπ᾽ ἀδελφῇ αὐτῆς οὐ λήψῃ ἀντίζηλον, ἀποκαλύψαι τήν ἀσχημοσύνην αὐτῆς, ἔτι ζώσης αὐτῆς, κἀντεῦθεν συνήγαγον, ὅτι συγχωρεῖται λαμβάνειν τελευτησάσης τήν ἀδελφήν αὐτῆς, πρῶτον μέν ὁ ἅγιος λέγει, ὅτι ὅσα ὁ νόμος λέγει, τοῖς ἐν τῷ νόμῳ λαλεῖ∙ εἰ γάρ μή τοῦτο, καί περιτμηθησόμεθα, καί τά σάββατα φυλάξομεν, καί βρωμάτων διαφόρων ἀφεξόμεθα∙ οὐ γάρ τῶν περιποιούντων ἡμῖν ἡδονάς ἀνθεξόμεθα ἐκ τοῦ νόμου τοῦ παλαιοῦ, τῶν δέ βαρύ τι ἐχόντων ἀφεξόμεθα, καί τῇ διά τοῦ Χριστοῦ ἡμῖν δοθεῖσῃ ἐλευθερίᾳ τότε προσδραμούμεθα. Ὁ γάρ τοῦ Χριστοῦ νόμος ἡλευθέρωσεν ἡμᾶς τῶν βαρέων τοῦ νόμου, τῆς περιτομῆς δηλαδή, καί τῆς τῶν ἐν ἐκείνῳ κεκωλυμένων βρωμάτων ἀποχῆς, τοῦ τόν γονοῤῥυῆ ἀκάθαρτον κρίνεσθαι, καί τόν ἁψάμενον νεκροῦ, καί τόν λεπρωθέντα, καί ἄλλων πολλῶν. Ἠρωτήθην, φησίν, εἰ γέγρατται λαμβάνειν γυναῖκα ἐπ᾽ ἀδελφῇ, ἤγουν, εἰ τῆς γυναικός αὐτοῦ τήν ἀδελφήν ἔξεστι λαμβάνειν τινί∙ καί εἴπον, ὅτι οὐ γέγραπται∙ ὅπερ καί ἀληθές ἔστι, καί ἀσφαλές. Τό δέ συλλογίζεσθαι τό σιωπηθέν, ἤγουν ὅτι, ἐπεί ὁ νόμος εἶπεν, ὅτι οὐ λήψῃ γυναῖκα ἐπ᾽ ἀδελφῇ αὐτῆς ἀντίζηλον ἔτι ζώσης αὐτῆς, ἀκόλουθόν ἐστιν, ὅτι μετά θάνατον οὐ κωλύεται τήν ἀδελφήν τῆς γυναικός λαμβάνειν, ὡς μηκέτι ζηλοτυπίας ἐσομένης, τοῦτο, φησί, τό τοιαῦτα λέγειν, νομοθετεῖν ἐστι, καί οἰκείους εἰσάγειν νόμους, οὐ τά τοῦ νόμου λέγειν. Εἰ γάρ δῶμεν μετά θάνατον τῆς γυναικός τήν ἀδελφήν αὐτῆς λαμβάνειν τόν τῆς τελευτησάσης ἄνδρα, διά τό μηκέτι τό τῆς ζηλοτυπίας πάθος χώραν ἔχειν, λήψεται ταύτην καί ζώσης ἐκείνης, εἰ ἀζηλότυπον ἦθος πρός ἀλλήλας ἔχοιεν αἱ ἀδελφαί. Ἀλλ᾽ ἔρεῖ τις, ὅτι τοῦτο οὐ γέγραπται∙ ἄλλ᾽ οὐδέ ἐκεῖνο γέγραπται, τά μετά θάνατον δηλαδή τῆς γυναικός τόν ἐκείνης ἄνδρα τήν ἀδελφήν τῆς τελευτησάσης εἰς γυναῖκα λαμβάνειν. Εἶτα ἐπάγει, ὅτι, εἰ τά ὄπιθεν τῆς νομοθεσίας σκοπήσεις, ἀπαλλαγήσῃ πραγμάτων∙ οὐ γάρ πᾶν ἁμαρτημάτων εἶδος ἐνταῦθα περιλαβεῖν ὁ νομοθέτης προέθετο, ἀλλά τά τῶν Αἰγυπτίων, οἷς παρῴκει πρώην ὁ Ἐβραίων λαός, καί τά τῶν Χαναναίων, πρός οὕς μετετίθετο καί μετῴκιστο∙ καί εἰκός ἐστιν, ὅτι τοῦτο τό εἶδος τοῦ ἁμαρτήματος, τό μετά θάνατον τῆς γυναικός αὐτοῦ τινα λαμβάνειν τήν ἀδελφήν ἐκείνης, διά τοῦτο ἐκώλυσεν, ὅτι εἰς ὐπόδειγμα εἶχον οἱ ἀκόλαστοι τόν Πατριάρχην Ἰακώβ, συνοικήσαντα κατά ταὐτόν δυσίν ἀδελφαῖς, τῇ Λείᾳ, καί τῇ Ραχήλ. Πολλά δέ λέγει τῷ νόμῳ μέν σιωπηθῆναι, κεκωλύεσθαι δέ ὁμοίως∙ οἷόν ἐστι, τό μιᾷ παλλακῇ κεχρῆσθαι πατέρα καί υἱόν∙ τούτου μέν ὁ νόμος οὐκ ἐμνημόνευσεν∙ ὁ δέ Προφήτης ὡς ἀθέσμου τῆς πράξεως κατηγόρησεν, εἰπών∙ Ὑιός καί πατήρ πρός τήν αὐτήν παιδίσκην εἰσεπορεύοντο. Καί οἱ μέν δαίμονες, φησί, πολλά εἴδη τῶν ἀκαθάρτων παθῶν ἐδίδαξαν∙ ἡ δέ θεία Γραφή ταῦτα παρεσιώπησε, καί γενικῷ ὀνόματι τῆς ἀκαθαρσίας διέλαβεν, ἵνα μή ἡ σεμνότης αὐτῆς ταῖς τῶν αἰσχρῶν ὀνομασίαις καταῤῥυπαίνοιτο. Καί ὁ Ἀπόστολος, Πορνεία δέ καί ἀκαθαρσία πᾶσα, μηδέ ὀνομαζέσθω, φησίν, ἐν ὑμῖν, τῷ τῆς ἀκαθαρσίας ὀνόματι πᾶσαν ἀῤῥητοποιΐαν περιλαβών∙ ὥστε, οὐ πάντως ἄδεια δέδοται τοῖς φιληδόνοις διά τῆς σιωπῆς αἰσχρουργεῖν. Εἶτα καί βιαιότερον ἐπιχειρεῖ ὁ ἅγιος, λέγων, ὅτι οὐδέ σεσιώπηται τῷ νόμῳ τό εἶδος τούτου τοῦ ἁμαρτήματος∙ ἐπεί γάρ γέγραπται ἐν αὐτῷ, Οὐκ εἰσελεύσῃ πρό πάντα οἰκεῖον σαρκός σου, ἀποκαλύψαι ἀσχημοσύνην αὐτοῦ, καί τοῦτο τό εἶδος ἀπηγόρευται. Εἰ γάρ ἡ γυνή καί ὁ ἀνήρ σάρξ μία εἰσί, κατά τήν Γραφήν, πάντως μεγάλην ἄν τις οἰκείωσν εἶναι λογίσαιτο πρός τόν ἄνδρα τῇ τῆς γυναικός αὐτοῦ ἀδελφῇ. Καί ὥσπερ μητέρα τις οἰκείας γυναικός, ἤ θυγατέρα ἐξ ἑτέρου ἀνδρός τεχθεῖσαν αὐτῇ, οὐ λήψεται διά τήν οἰκείωσιν, οὐδέ μέν τοι τήν οἰκείαν μητέρα ἤ θυγατέρα, οὕτως οὐδέ τῇ τῆς γυναικός ἀδελφῇ συζυγήσεται, ὅτι οὐδέ τῇ ἑαυτοῦ ἀδελφῇ. Τό αὐτό δέ φησι καί ἐπί γυναικός∙ οὐδέ γυνή γάρ τῷ ἀδελφῷ τοῦ ἀνδρός αὐτῆς θανόντος συναφθήσεται, οὐδέ τοῖς ἄλλοις ἐκείνῳ οἰκείοις κατά συγγένειαν. Εἶτα τά ἀποστολικά ἐπάγει ῥήματα∙ καί πρός τινας, τό, Αὐξάνεσθε καί πληθύνεσθε, προβαλλομένους, φησί καταγελᾷν τῶν μή διακρινόντων τούς καιρούς τῶν νομοθεσιῶν, τοῦτο λέγων, ὅτι, τό, Αὐξάνεσθε καί πληθύνεσθε, πρός τούς πρωτοπλάστους εἴρηκεν ὁ Θεός, ὅτε οὔπω πλῆθος ἀνθρώπων, καί ἀνάγκη πάντως τούς τοῦ Ἀδάμ παῖδας ἀλλήλοις συνάπτεσθαι. Κατά τοῦτον οὖν τόν λόγον, καί νῦν ἀλλήλοις συναφθήσονται ἁδελφοί∙ καί ἐπί τούτοις φησίν, ὅτι ὁ δεύτερος γάμος πορνείας παραμυθία ἐστί, Τοὐτέστιν, ἵνα μή εἰς πορνείαν ἐκκυλίωνται οἱ ἄνθρωποι, διά τοῦτο συνεχωρήθη ἡ διγαμία, οὐχ ἵνα πρόφασις γίνηται ἀσελγείας. Καί τόν μέγαν Παῦλον, ὃς τόν δεύτερον συγχωρεῖ γάμον, παράγει λέγοντα∙ Εἰ οὐκ ἐγκρατεύονται, γαμησάτωσαν, καί οὐ προσέθετο, φησίν, ὅτι γαμοῦντες παρανομείτωσαν. Εἶτα καί ἄλλοθεν κατασκευάζει τήν ἀτοπίαν τῆς πράξεως, λέγων, ὅτι ὁ τήν τῆς ἀπελθούσης γυναικός αὐτοῦ λαβὼν ἀδελφήν, καί παιδοποιησάμενος ἐξ ἀμφοῖν, ποίαν τοῖς τέκνοις προσηγορίαν περιποιήσεται; καί πῶς ἀλλήλους οἱ παῖδες καλέσουσιν; ἀδελφούς ὡς ἐξ ἑνός προελθόντες πατρός, ἤ ἀνεψιούς, ἤγουν ἐξαδέλφους, ὡς ἐκ δύο γενόμενοι ἀδελφῶν; πολλαχοῦ δέ εὕρηνται παρά τοῖς παλαιοῖς τῷ τῶν ἀνεψιῶν καλούμενοι ὀνόματι οἱ ἐξάδελφοι∙ ἀμφότεραι γάρ, φησίν, αἱ κλήσεις, ἡ τῶν ἀδελφῶν δηλονότι, καί ἡ τῶν ἀνεψιῶν αὐτοῖς προσαρμόζουσι διά τήν σύγχυσιν τῆς συγγενείας. Καί ἔτι ἐπαγωνίζεται τῷ λόγῳ, λέγων, ὅτι ὁ λαβὼν τήν ἀδελφήν τῆς προτέρας συμβίου, τήν θείαν τῶν ἑαυτοῦ τέκνων τῶν ἐκ τοῦ πρώτου γάμου καθίστησιν αὐτῶν μητρυιάν, καί ὀφείλουσαν στέργειν αὐτούς ὡς ἀδελφόπαιδας, κατ᾽ αὐτῶν ὁπλίζει αὐτήν ζηλοτυποῦσαν. Ὥσπερ γάρ φυσικόν τι πάθος ταῖς μητρυιαῖς πρός τούς ἐξ ἄλλου γάμου παῖδας τῶν οἰκείων ἀνδρῶν ἡ ζηλοτυπία ἐμφύεται∙ καί τοῖς μέν ἐχθροῖς, θανόντων τῶν ἐναντίων αὐτοῖς, τό μῖσος ἀμβλύνεται∙ αἱ δέ μητρυιαί τῆς ἔχθρας πρός τούς ἀντιζήλους αὐταῖς μετά τόν ἐκείνων θάνατον ἄρχονται. Κεφάλαιον δέ, φησί, τῶν εἰρημένων, Τοὐτέστιν, ἵνα συντόμως εἴπω τό πᾶν, εἰ μέν ὁ δευτερογαμῆσαι ζητῶν, νόμιμον γάμον θέλει συναλλάξαι, ἤνοικται αὐτῷ πᾶσα ἡ οἰκουμένη∙ εἰ δέ διά πάθος ζητεῖ τήνδε, ἐρωτικῶς ἴσως διακείμενος πρός τήν συγγενῆ, καί διά τοῦτο σπεύδων συζυγῆναι αὐτῇ, διά τοῦτο μᾶλλον ἀποκλεισθήτω, ἥτοι κωλυθήτω, ἕνα μάθῃ τό ἐαυτοῦ σκεῦος, καί τά ἑξῆς τοῦ Ἀποστόλου ῥήματα. Ἐβουλόμην, φησί, καί πλείονα γράψαι, ἀλλ᾽ ἀνακόπτει μέ τό μέτρον τῆς ἐπιστολῆς∙ οὐ γάρ μακρηγορίαν ἔχειν δεῖ τάς ἐπιστολάς. Εὔχομαι δέ, ἤ τήν παραίνεσιν ἰσχυροτέραν τοῦ πάθους γενέσθαι, ἀντί τοῦ ἰσχύσαι τοσοῦτον, ὥστε λύσαι τό πάθος∙ ἤ μή εἰς τήν ἡμετέραν χώραν τό ἄγος τοῦτο ἐπιδημῆσαι, μή προχωρῆσαι τό μίασμα τοῦτο εἰς τήν ἡμετέραν ἐνορίαν, ἀλλ᾽ ὅπου ἐτολμήθη, ἐκεῖ ἐναπομεῖναι. Ἡ πρός Διόδωρον ἐπιστολή τοῦ μεγάλου Πατρός, κᾂν πάσης σοφίας καί ἀληθοῦς ῥητορείας πεπλησμένη ἐστί, καί τῇ κιννύρᾳ τοῦ παναγίου Πνεύματος ὐποφθογγίζηται, ἀλλ’ οὐκ ἔστι ζητητέα ἐν ταῖς παρούσαις ἡμέραις∙ ὁροθετεῖ γάρ μηδένα λαμβάνειν πρός κοινωνίαν γάμου ἀδελφάς δύο, ὅπερ Θεοῦ χάριτι σήμερον οὐδέ εἰς ἐνθύμησιν ὅλως ἔρχεται ἀνθρώπου Χριστιανοῦ, καί διά τοῦτο οὐδέ πλείονος ἑρμηνείας ἐδεήθη. Ἔχε δέ ταύτην τήν θείαν ἐπιστολήν διηνεκῶς ἐπί μνήμης∙ κᾂν γάρ τό ὁροθέτημα ταύτης οὐ τρακταΐζεται, ἀλλά τά ἐν ταύτῃ περιεχόμενα ἐπιχειρήματα, ἐνθυμήματά τε καί ἐπενθυμήματα, καί μᾶλλον ὅσα ἀπό τε τῆς Παλαιᾶς καί τοῦ μεγάλου Ἀποστόλου Παύλου συνετέθησάν τε καί ἀντετέθησαν, μεγάλως συντελοῦσιν ἐπί ἑτέραις ὑποθέσεσι. Σημείωσαι δέ ἀπό τούτης, ὅτι καί τά ἄγραφα ἐκκλησιαστικά ἔθη, ὡς οἱ ἕγγραφοι κανόνες, τό ἀπαρεγχείρητον ἔχουσι∙ καί, ὅτι ταῖς Μωσαϊκαῖς νομοθεσίαις προσέχειν οὐκ ὀφείλομεν. Καί ἕτερα δέ πολλά παρασημείωσαι ἐκ ταύτης τῆς ἐπιστολῆς, ἀναγκαιότατά τε καί χρησιμώτατα. Εἴ τις πάθει ἀκαθαρσίας ἁλούς, πρός δυοῖν ἀδελφῶν ἄθεσμον κοινωνίαν ἐμπέσοι, μήτε γάμος ἡγείσθω τοῦτο, μήτε εἰς ἐκκλησίαν εἰσίτωσαν, πρίν ἤ διαστῆναι ἀπ’ ἀλλήλων∙ μάταιος γάρ ὁ παρερμηνεύων τό, Γυναῖκα ἐπ᾽ ἀδελφῇ αὐτῆς οὐ λήψῃ ἀντίζηλον, τήν δέ θανοῦσαν πεπαῦσθαι τοῦ ζηλοτυπεῖν, καί χώραν εἶναι ληρῶν τῆς τελευτησάσης λαμβάνειν τήν ἀδελφήν∙ ὡς ἡμῖν γε ἐκεῖνο ἀρκέσει, Οὐκ εἴσῃ πρός πάντα οἰκεῖον τῆς σαρκός σου ἀποκαλύψαι ἀσχημοσύνην αὐτῶν. Εἰ γάρ οἱ συναπτόμενοι σάρξ εἰσι μία, διά τῆς γυναικός ἡ ἀδελφἠ ᾠκείωται τῷ ἀνδρί. ‘Ως οὖν οὐ λήψῃ γυναικός μητέρα ἤ θυγατέρα, ὅτι μηδέ τήν σαυτοῦ μητέρα ἤ θυγατέρα, οὕτως οὐδέ ἀδελφήν, ὅτι μηδέ τήν σήν. 3 Ἀφ’ οὗ ἐπροοιμίασε ταῦτα ὁ ἅγιος, τώρα ἔρχεται εἰς τό νά ἀναιρέσῃ τήν ψευδεπίπλαστον ἐκείνην ἔγγραφον ἄδειαν, τοῦ νά παίρνῃ εἷς καί ὁ αὐτός δύω ἀδελφάς. Καί λέγει, ὅτι, πρώτη ἀπόδειξις τοῦ νά μή γίνεται τό τοιοῦτον συνοικέσιον, εἶναι ἡ συνήθεια, ὁποῦ ἐπεκράτησεν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, ἥτις δύναμιν νόμου ἔχουσα, ὡς ὑπό ἁγίων ἀνδρῶν παραδοθεῖσα,4 διορίζει οὕτως. Ὅτι, ἄν τινας λάβῃ δύω ἀδελφάς, τό τοιοῦτον μηδέ νά νομίζεται γάμος, μήτε μέσα εἰς ἐκκλησίαν αὐτοί νά δέχωνται, πρίν νά χωρισθοῦν. Ὥστε, ἂν ἄλλον λογαριασμόν δέν εἴχομεν νά εἰποῦμεν ἐμποδίζοντα τό τοιοῦτον ἄθεσμον συνοικέσιον, μοναχή ἡ τῆς ἐκκλησίας συνήθεια εἶναι ἀρκετή διά νά τό ἐμποδίσῃ. Ἐπειδή δέ ὁ δείξας τήν ψευδῆ τοῦ Διωδώρου ἐπιστολήν, ἔφερεν εἰς βεβαίωσιν τοῦ ἀθέσμου τούτου συνοικεσίου, μαρτυρίαν ἀπό τό Λευϊτικόν, τήν λέγουσαν «Δέν θέλεις λάβεις ἀντίζηλον γυναῖκα, τήν ἀδελφήν τῆς γυναικός σου ἔτι ζωντανῆς οὔσης», καί ἀπό τοῦτο συμπεραίνει, ὅτι, ἂν ὁ νόμος ἐμποδίζῃ νά μή λάβῃ τινάς τήν ἀδελφήν τῆς γυναικός του, ἐν ὅσῳ εἶναι ζωντανή, λοιπόν εἶναι συγκεχωρημένον νά λάβῃ αὐτήν, ἀφ’ οὗ ἀποθάνῃ ἡ γυνή του. Πρός τό σαθρόν, λέγω, αὐτό ἐπιχείρημα ἀποκρινόμεθα. Πρῶτον μέν, ὅτι ὅσα ὁ παλαιός νόμος λέγει, τά λέγει εἰς τούς ἐν νόμῳ ὄντας Ἑβραίους, καί ὄχι εἰς ἡμᾶς τούς Χριστιανούς. Εἰ δέ καί τά λέγει δι’ ἡμᾶς, λοιπόν ἀκόλουθον εἶναι καί ἡμεῖς, καθὼς δεχόμεθα τά πρός ἡδονήν συντείνοντα διατάγματα τοῦ νόμου, ἔτζι νά δεχώμεθα, καί τά ὀδυνηρά, ἤτοι καί τό Σάββατον νά φυλάττωμεν, καί τήν περιτομήν, καί τά φαγητά ὁποῦ ἐμποδίζει ὁ νόμος νά μή τρώγωμεν, καί ὄχι ὅσα μέν εἶναι ἡδονικά, καί ἐλαφρά νά δεχώμεθα, ὡς ὑπό νόμον ὄντες, τά δέ ὀδυνηρά καί βαρέα νά μή δεχώμεθα, λέγοντες, ὅτι ὑπό τήν ἐλευθερίαν τήν ἐν Χριστῷ εὑρισκόμεθα. Ἠμεῖς ἐρωτήθημεν, ἂν ᾖναι γεγραμμένον νά πάρῃ τινάς γυναῖκα, τήν ἀδελφήν τῆς γυναικός του, καί εἴπομεν, ὅτι δέν εἶναι, τό ὁποῖον εἶναι καί ἀληθινόν, καί σίγουρον. Τό δέ νά συμπεραίνῃ τινάς ἀπό τήν ἀκολουθίαν τοῦ λόγου ἐκεῖνο, ὁποῦ ἡ γραφή ἐσιώπησε, τοῦτο δέν εἶναι ἴδιον ἐκείνου ὁποῦ θέλει νά λέγῃ, ὅσα λέγει ὁ νόμος. Ἀλλ’ ἐκείνου ὁποῦ θέλει νά νομοθετῇ αὐτός ἀπό λόγου του. Διά τί, ἂν ἐκεῖνος συμπεραίνῃ, ὅτι ἐμπόδισεν ὁ νόμος νά μήν παίρνῃ τινάς τήν ἀδελφήν τῆς γυναικός του, ὄχι ἀφ’ οὗ ἀποθάνῃ αὕτη, ἀλλ’ ὅταν ἀκόμη ζῇ, ἄλλος τις ἠμπορεῖ νά συμπεράνῃ, ὅτι ἐπειδή ὁ νόμος ἐμπόδισε νά μήν παίρνῃ τινάς τήν ἀντίζηλον ἀδελφήν, ἕπεται, ὅτι ἂν αὐτή δέν ᾖναι ἀντίζηλος, ἠμπορεῖ νά πάρῃ ταύτην καί ὅταν ἀκόμη ἡ γυναῖκα του ζῇ. Ταὐτόν εἰπεῖν, ἠμπορεῖ νά λαμβάνῃ τινάς ἐν τῷ αὐτῷ καιρῷ δύο ἀδελφάς. Εἰ δέ εἰπῇ τινάς, ὅτι τοῦτο δέν εἶναι γεγραμμένον, ἀποκρινόμεθα ὅτι οὐδέ ἐκεῖνο δέν εἶναι. Ἀλλά καθὼς τό ἕνα συμπεραίνεται ἀπό τήν ἀκολουθίαν τοῦ λόγου, ἔτζι παρομοίως συμπεραίνεται καί τό ἄλλο. Διά τί δέ ὁ Μωϋσῆς μετά διαστίξεως δέν ἐπροσδιώρισε, τό νά μήν παίρνῃ τινάς τήν ἀδελφήν τῆς γυναικός του ἀποθανούσης; λύων τήν ἀπορίαν ταύτην ὁ ἅγιος, λέγει, ὅτι δέν εἶχε σκοπόν ὁ Μωϋσῆς νά περιλάβῃ εἰς τό ἀνωτέρω κεφάλαιον τοῦ Λευϊτικοῦ, κάθε εἶδος συγγενικῶν συνοικεσίων, διά νά εἰπῇ καί αὐτό. Ἀλλ’ ἐκεῖνα μόνα ἐμπόδισεν, ὄσαν ἔπαιρναν οἱ Αἰγύπτιοι, ἀπό τούς ὁποίους τότε οἱ Ἑβραῖοι ἔφυγον. Καί ὅσα ἔπαιρναν οἱ Χαναναῖοι, πρός τούς ὁποίους ἐκεῖνοι ἐπήγαιναν. Καί πόθεν δῆλον; ἀπό ἐκεῖνα ὁποῦ ἀναφέρει ὀπίσω εἰς τήν ἀρχήν τό αὐτό κεφάλιον, λέγον, μή κάμνετε καθὼς κάμνουσιν οἱ Αἰγύπτιοι εἰς τούς ὁποίους πάροικοι ἐκαθίσατε. Οὔτε καθὼς κάμνουσιν οἱ Χαναναῖοι, εἰς τούς ὁποίους ἐγὼ θέλω σᾶς φέρω. Ὅθεν ἀκόλουθον εἶναι εἰς τούς Αἰγυπτίους, καί Χαναναίους τοῦτο τό συνοικέσιον νά μήν ἐγίνετο, καί διά τοῦτο ὁ Μωϋσῆς δέν τό ἐπροσδιώρισεν, ἀλλ’ ἠρκέσθη εἰς τήν συνήθειαν, ὁποῦ τό τοιοῦτον κατηγορεῖ. Ἀλλά διά τί ἐπροσδιώρισε νά μή λαμβάνῃ τινάς τήν ἀδελφήν τῆς γυναικός του, ζωντανής ἔτι οὔσης; Ἔβλεπε πολλούς φιλοσάρκους νά παρακινοῦνται εἰς τοῦτο, βλέποντας τόν Πατριάρχην Ἰακὼβ νά ἔχῃ ἐν ταὐτῷ δύω ζωντανάς ἀδελφάς, τήν Λείαν, καί τήν Ῥαχήλ. Πλήν ἡμεῖς τά γεγραμμένα εἰς τόν νόμον πρέπει νά λέγωμεν, καί ὄχι τά σεσιωπημένα νά περιεργαζώμεθα. Διά τί, ὁ μέν νόμος ἐσιώπησε τό πῶς δέν πρέπει πατήρ, καί υἱός μίαν καί τήν αὐτήν δούλην, ὡς πόρνην νά μεταχειρίζωνται. Ὁ δέ Προφήτης Ἀμώς μεγάλως τοῦτο κατηγορεῖ, λέγων∙ πατήρ καί υἱός εἰς τήν αὐτήν δούλην ἔμβαιναν, καί ἐπόρνευαν. Καί πολλά ἄλλα εἴδη ἀκαθαρσίας ἐδίδαξαν οἱ δαίμονες τούς ἀνθρώπους, μέ τῶν ὁποίων τά κατά μέρος ὀνόματα μή θέλουσα ἡ θεία γραφή νά μολύνῃ τήν σεμνότητά της, ἀπεσιώπησε ταῦτα, μέ καθολικά δέ ὀνόματα αὐτά περιέλαβεν. Ὡς ὁ Παῦλος λέγει. Πορνεία, καί Ἀκαθαρσία πᾶσα, ἂς μή ὀνομάζεται εἰς ἐσᾶς, ὡς πρέπει εἰς τούς Ἁγίους. Ὅπου μέ τό ὄνομα τῆς ἀκαθαρσίας, κάθε αἰσχρουργίαν γυναικῶν, καί ἀνδρῶν περιέλαβεν. Ὥστε, δέν εἶναι ἄδεια εἰς τούς φιληδόνους νά κάμνουν τό τοιοῦτον ἄθεσμον συνοικέσιον, μέ τό νά ἐσιώπησε τοῦτο ἡ θεία γραφή. Ἡμεῖς ὅμως ἐξετάζοντες, εὑρίσκομεν, ὅτι οὐδέ ἐσιώπησε τοῦτο ὁ νόμος, ἀλλά καί μάλιστα τό ἐμπόδισεν. Ἐκεῖνο γάρ ὁποῦ αὐτός λέγει, δέν θέλεις εἰσέλθεις εἰς κάθε συγγενῆ σου διά νά ἀποκαλύψῃς τήν ἀσχημοσύνην του, κάθε παράνομον συνοικέσιον, ἐκ συγγενείας καί οἰκειότητος περιέχει∙ ἀκολούθως δέ καί τοῦτο, Διότι, ἂν ὁ ἀνήρ, καί ἡ γυνή ᾖναι μία σάρξ, καί κᾀνένα ἄλλο οἰκειότερον, καί συγγενέστερον δέν εἶναι εἰς τόν ἄνδρα, ἔξω ἀπό τήν σάρκα του, τήν γυναῖκα του δηλ., λοιπόν καί ἡ ἀδελφή τῆς γυναικός του, δι’ αὐτῆς καί πρός τόν ἄνδρα της γίνεται συγγενής, καί οἰκεία, ἤτοι ἀδελφή. Καί καθὼς δέν παίρνει τινάς τήν μητέρα τῆς γυναικός του, οὐδέ τήν μέ ἄλλον ἄνδρα θυγατέρα τῆς αὐτῆς γυναικός του. Ἐπειδή οὐδέ τήν μητέρα του παίρνεις, οὔτε τήν θυγατέρα του διά τήν οἰκειότητα (πρώτου γάρ βαθμοῦ ἐστι πρός ἐκείνας, καί πρός ταύτας), ἔτζι παρομοίως, οὔτε τήν ἀδελφήν τῆς γυναικός του παίρνει, ἐπειδή, οὐδέ τήν ἀδελφήν του λαμβάνει (δευτέρου γάρ βαθμοῦ ἐστι πρός ἐκείνην καί πρός ταύτην). Καί ἀντιστρόφως, οὐδέ ἡ γυνή δύναται νά πάρῃ τόν ἀδελφόν τοῦ ἀποθανόντος ἀνδρός της, οὐδέ τούς ἄλλους ἐκείνου συγγενεῖς. Ἐπιφέρει δέ ὁ Ἅγιος τά ἀποστολικά λόγια. Ὅτι παρέρχεται τό σχῆμα τοῦ κόσμου τούτου, καί ὅτι ὁ καιρός εἶναι ὀλιγοχρόνιος, καί πρέπει καί ἐκεῖνοι ἀκόμη ὁποῦ ἔχουσι γυναῖκας νομίμους, νά τάς ἔχουν ὡσάν νά μή τάς ἔχουν. Εἰ δέ λέγοι τινάς, ὅτι ὁ Θεός ἐνομοθέτησεν εἰς τούς πρωτοπλάστους νά αὐξάνουν, καί νά πληθύνουν, καί ὅτι τά παιδία τοῦ Ἀδάμ, ἀδέλφια ὄντα, ἐσυνάφθησαν, καταγελῶ ἐκεῖνον ὁποῦ ταῦτα λέγει, καί δέν διακρίνει, πὼς τότε μέν, ἦτον ἀνάγκη νά γένῃ τοῦτο, διά τί ἄλλοι ἄνθρωποι ἀπό ἄλλο γένος δέν ἦτον. Ἀλλά τώρα, διαφόρων ὄντων γενῶν, τοῦτο κᾀμμίαν χώραν δέν ἔχει.5 Ἔπειτα ὁ δεύτερος γάμος εἶναι ἐμπόδιον, καί χαλινός τῆς πορνείας, μά ὄχι καί ὕλη καί ἀφορμή ἀσελγείας. Καί ὁ Παῦλος δέ γράφει πρός τούς δευτερογαμοῦντας, ὅτι, ἂν δέν ἐγκρατεύωνται, ἂς ὑπανδρεύωνται. Δέν ἐπρόσθεσεν ὅμως, ὅτι καί δευτεροϋπανδρευόμενοι ἂς παρανομοῦν, καθὼς ποιοῦσιν οἱ δύω ἀδελφάς λαμβάνοντες. Ἀποδεικνύει δέ μετά ταῦτα ὁ ἅγιος τήν ἀτοπίαν τοῦ τοιούτου συνοικεσίου, ἀπό τήν σύγχυσιν τῶν ὀνομάτων, ὁποῦ εἰς τό τοῦτο ἀκολουθεῖ. Τά γάρ ἐξ αὐτῶν γεννηθέντα παιδία, πῶς θέλουν ὀνομάσει οἱ τό τοιοῦτον συνοικέσιον πράττοντες; ἀδέλφια ἕνα πρός τό ἄλλο, ὡς ἀπό ἕνα Πατέρα γεγεννημένα; ἤ ἀνέψια, ἤτοι ἐξαδέλφια,6 ὡς ἀπό δύω Ἀδελφάς γεννηθέντα; Καί τά δύω γάρ ὀνόματα ἐπίσης ἁρμόζουσιν εἰς αὐτά διά τήν σύγχυσιν τῆς φύσεως, ἥτις, κατά τούς φυσικούς της νόμους, διαφορετικά ἐποίησε τά ἀδέλφια. Καί ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλά καί ἅλλη ἀκολουθεῖ σύγχυσις. Ὁ γάρ λαβὼν τήν ἀδελφήν τῆς προτέρας γυναικός του, τήν θείαν τῶν ἐκ τοῦ πρώτου γάμου τέκνων του, κάμνει μητρυιάν, καί ἀκολούθως τήν ὡς μητέρα περιθάλπουσαν τά τέκνα του, τήν κάμνει ζηλότυπον, καί φθονεράν πρός αὐτά. Φυσικά γάρ κάθε Μητρυιά7 ζηλοτυπίαν ἔχει πρός τά παιδία τοῦ ἀνδρός της, τά ἐξ ἄλλου γάμου γεννηθέντα. Καί εἰς μέν τούς ἄλλους ἐχθρούς, ὀλιγοστεύει τό μῖσος, ὅταν ἀποθάνωσιν οἱ ἐχθροί των. Εἰς δέ τάς μητρυιάς, τό μῖσος ἀρχινᾷ, ὅταν ἀποθάνωσιν αἱ ἀντίζηλοί των γυναῖκες. Καί διά νά εἰπῶ μέ συντομίαν τό πᾶν, ἀνίσως τινάς θέλῃ νά δευτεροϋπανδρευθῇ μέ νόμιμον γυναῖκα, ὅλη ἡ οἰκουμένη εἶναι ἀνοικτή διά λόγου του, καί θέλει εὕρει βέβαια γυναῖκα νά πάρῃ, μή ἐμποδισμένην ἀπό τούς νόμους. Εἰ δέ καί ἀγαπῶντας μέ πάθος καί ἔρωτα γυναῖκα παράνομον, ζητεῖ νά πάρῃ αὐτήν, διά τοῦτο μᾶλλον ἂς ἀποκλεισθῇ, καί ἂς μή συγχωρηθῇ νά τήν πάρῃ. Διά νά μάθῃ νά ἀποκτᾷ τό σκεῦος του, ἤτοι, ἤ τό σῶμα του, ἤ τήν γυναῖκα του, μέ ἁγιασμόν, ὡς λέγει ὁ Παῦλος, καί ὄχι μέ πάθος ἀτιμίας. Ἤθελα, λέγει, καί περισσότερα νά σοῦ γράψω, ἀλλά μέ ἐμπόδισε τό μέτρον τῆς ἐπιστολῆς. Ἐπειδή αἱ ἐπιστολαί δέν πρέπει νά ἔχουν μακρολογίαν. Εὔχομαι δέ, ὅτι ἡ ἐπιστολή μου, ἤ νά νικήσῃ, καί νά ἀφανίσῃ τό παράνομον αὐτό συνοικέσιον, ἤ ἂν δέν τό νικήσῃ, κᾂν τό τοιοῦτο νά μήν συνειθισθῇ, καί εἰς τήν ἐδικήν μας ἐπαρχίαν, ἀλλά νά μείνῃ μόνον εἰς τούς τόπους ἐκείνους, ὅπου πρῶτον ἐτολμήθη νά γίνῃ. 1Ἴσ. ἐπεισαγαγεῖν.2Ἐν ἄλλοις, ἀπηγόρευται τῷ νομοθέτῃ.3Σημείωσαι ὅτι εἰς τήν ἐπιστολήν ταύτην ἑρμηνείαν δέν κάμνει ὁ Βαλσαμών κρίνας αὐτήν ὡς περιττήν καίτοι ὑπερεπαινῶν ταύτην. Ὁ δέ Ζωναρᾱς ἔχει σύντομον ἑρμηνείαν, οὐχί ὅμως ἐν τῇ σειρᾷ τῶν κανόνων κειμένην, ἀλλ’ ἔν τισιν ἄλλοις σημειώμασιν. Ἡμεῖς δέ μετά περιεργίας εἰς πλάτος αὐτήν ἑρμηνεύσαμεν, δεῖ τά ἀξιοσημείωτα, καί πολλοῦ ἄξια ὁποῦ περιέχει.4Περί συνηθείας ὅρα εἰς τήν ὑποσημείωσιν τοῦ α΄ τῆς ἐν Σαρδικῇ.5Ἐμοί δέ δοκεῖ ὅτι τό αὐξάνεσθε καί πληθύνεσθε, οὐχί πρός τό κατωτέρω συνάπτεται, ἀλλά πρός τό ἀνωτέρω. Ἐπειδή γάρ εἶπεν ἀνωτέρω, ὅτι καιρός εἶναι συνεσταλμένος, καί ὀλιγοχρόνιος, καί πρέπει καί ἐκεῖνοι ἀκόμη ὁποῦ ἔχουσι γυναῖκας νά τάς ἔχουν μέ τόσην ἀπροσπάθειαν, ὡσάν νά μήν τάς εἶχον ὁλότελα, ἐπιφέρει, ὅτι, ἄν τινας ἐναντίον εἰς τήν νομοθεσίαν τοῦ Παύλου προβάλῃ τήν νομοθεσίαν ὁποῦ ἔδωκεν ὁ Θεός εἰς τούς πρωτοπλάστους τό, αὐξάνεσθε, καί πληθύνεσθε, καταγελῶ ἐκεῖνον ὁποῦ τοῦτο ἤθελεν εἰπεῖ. Ἐπειδή δέν κάμνει διαφοράν τοῦ καιροῦ, καθ’ ὃν εἶπεν ὁ Θεός τό αὐξάνεσθε, καί πληθύνεσθε, καί τοῦ καιροῦ, καθ’ ὃν ὁ Θεός διά τοῦ Παύλου ἔδωκε τήν νομοθεσίαν τῆς ἀπροσπαθείας τῶν γυναικῶν. Τότε γάρ ἦτον χρεία τοιοῦτος νόμος νά δοθῇ, διά νά πληθυνθῇ τό γένος τῶν ἀνθρώπων, διά τί οἱ τότε εἶχον ζωήν πολύ χρόνιον, καί μάλιστα, διά τί, οἱ τότε ἄνθρωποι ἦτον σαρκικοί καί νήπιοι, ὄχι πνευματικοί καί τέλειοι ἄνδρες κατά Χριστόν. Ὕστερον δέ ἐχρειάσθη νά δοθῇ ἡ ἀνωτέρω νομοθεσία τοῦ Παύλου, καί διά τί τό γένος τῶν ἀνθρώπων ἐπληθύνθη, καί διά τι ὀλιγοχρόνιος αὐτῶν ἐστιν ἡ ζωή, κυρίως δέ καί ἐξαιρέτως, διά τί οἱ Χριστιανοί εἶναι πνευματικοί, καί ὄχι σαρκικοί, καί πρέπει νά ζῶσι κατά Πνεῦμα, θανατόνοντες τάς τῆς σαρκός ὀρέξεις, καί ἡδονάς, καί ὄχι νά ζητοῦν γάμους, καί νά δουλεύουν εἰς προσπαθείας γυναικῶν.6Πολλαχοῦ γάρ παρά τοῖς παλαιοῖς εὑρίσκονται οἱ Ἐξάδελφοι, ὀνομαζόμενοι μέ τό ὄνομα τῶν ἀνεψιῶν, κατά τόν Ζωναρᾶν. Ὅρα δέ, ὅτι ὅποιον συνοικέσιον συγχέει τά ὀνόματα, εἶναι παράνομον καί ἄθεσμον κατά τούς νόμους τῆς φύσεως, καί ἀκολούθως δέν γίνεται. Καί ἔχε τοῦτο διά καθολικόν ἀξίωμα, καί κανόνα εἰς πάντα τά συνοικέσια τά ἐξ ἀγχιστείας. Ἴσως δέ καί ἀνέψια ὀνομάζει ταῦτα ὁ Ἅγιος, καθ’ ὃ τά παιδία μέν τῆς μιᾶς ἀδελφῆς, ἀναφερόμενα πρός τήν ἄλλην, ἀνέψια εἰσί. Κάθε δέ μία ἀπό τάς δύω ἀδελφάς ἀναφερομένη πρός τά παιδία τῆς ἀδελφῆς της, θεία εὑρίσκεται.7Σημείωσαι ὅτι κατά τούς νομικούς, καί βαθμολόγους τῶν συνοικεσίων, καί κάθε γυνή τοῦ πάππου ἤ τοῦ δισπάππου μητρυιά ὀνομάζεται. Καί ὅρα εἰς τήν περί συνοικεσίων διδασκαλίαν.
