Ἔστω ὑμῖν πᾶσι κληρικοῖς καί λαϊκοῖς βιβλία σεβάσμια καί ἅγια, τῆς μέν Παλαιᾶς Διαθήκης, Μωϋσέως, πέντε· Γένεσις, Ἔξοδος, Λευϊτικόν, Ἀριθμοί, Δευτερονόμιον· Ἰησοῦ Ναυῆ, ἕν· Κριτῶν, ἕν· Ρούθ, ἕν· Βασιλειῶν, τέσσαρα· Παραλειπομένων, τῆς βίβλου τῶν ἡμερῶν, δύο· Ἔσδρα, δύο· Ἐσθήρ, ἕν· Μακκαβαίων, τρία· Ἰώβ, ἕν· Ψαλτηρίου, ἕν· Σολομῶντος, τρία, Παροιμίαι, Ἐκκλησιαστής, ᾎσμα ᾈσμάτων· Προφητῶν, δώδεκα· Ἡσαΐου, ἕν· Ἱερεμίου, ἕν· Ἰεζεκιήλ, ἕν· Δανιήλ, ἕν. Ἔξωθεν δέ ὑμῖν προσιστορείσθω μανθάνειν ὑμῶν τούς νέους τήν Σοφίαν τοῦ πολυμαθοῦς Σειράχ. Ἡμέτερα δέ (τοὐτέστι, τῆς Καινῆς Διαθήκης), Εὐαγγέλια τέσσαρα· Ματθαίου, Μάρκου, Λουκᾶ καί Ἰωάννου· Παύλου ἐπιστολαί, δεκατέσσαρες· Πέτρου ἐπιστολαί, δύο· Ἰωάννου, τρεῖς· Ἰακώβου, μία· Ἰούδα, μία· Κλήμεντος ἐπιστολαί, δύο· καί αἱ Διαταγαί ὑμῖν τοῖς ἐπισκόποις δι᾿ ἑμοῦ Κλήμεντος, ἐν ὀκτὼ βιβλίοις προσπεφωνημέναι· ἅς οὐ χρή δημοσιεύειν ἐπί πάντων διά τά ἐν αὐταῖς μυστικά· καί αἱ Πράξεις ἡμῶν τῶν Ἀποστόλων.1
Διαταξάμενοι οἱ σεπτοί Ἀπόστολοι πῶς χρή τούς πιστούς βιοῦν, ἐπήγαγον τελευταῖον, καί τίνα δεῖ αὐτούς ἀναγινώσκειν βιβλία, καί ταῦτα ἀπηρίθμησαν. Ὡς δέ ἄνω που εἴρηται, καί διαφόρων ἁγίων Πατέρων ἀπαριθμήσεις τῶν ἀναγνωστέων βιβλίων εὑρίσκονται∙ τοῦτο δέ πεποιήκασιν, ὅτι διάφορα νόθα συγγράμματα, καί ψευδεπίγραφα ἦσαν, ἤ καί εἰσί∙ τά δέ, καί νενοθευμένα∙ οἷαι καί αἱ διά τοῦ Κλήμεντος ἐκπεφωνημέναι διαταγαί∙ καί αὗται γάρ παρά κακοδόξων τινῶν ἐνοθεύθησάν τε, καί παρεφθάρησαν∙ διό καί ἀναγινώσκεσθαι ὅλως αὐτάς ἀπηγόρευσεν ἡ οἰκουμενική ἕκτη σύνοδος, ἐν κεφαλαίῳ δευτέρῳ τῶν παρ’ αὐτῆς τεθέντων κανόνων. Τινές δέ τῶν ἄλλων ἀπαριθμήσεων παραχωροῦσιν ἀναγινώσκεσθαι πρός τοῖς ἐνταῦθα ἀπηριθμημένοις, καί τήν Σοφίαν Σολομῶντος, καί Ἰουδήθ, καί Τωβίαν, καί τήν Ἀποκάλυψιν τοῦ Θεολόγου. Οὗτοι μέν οὖν εἰσιν οἱ τῶν πανσέπτων Ἀποστόλων πε΄ κανόνες. Εὑρίσκονται δέ ἔν τισι τῶν τούς κανόνας ἐχόντων βιβλίων, καί ἕτεροι κανόνες ἐπ’ ὀνόματι ἑκάστου τῶν πανευφήμων Ἀποστόλων ἐπιγεγραμμένοι. Ἀλλ’ ἡ ἐν τῷ Τρούλλῳ συναθροισθεῖσα σύνοδος τῶν σκζ΄ ἁγίων Πατέρων, ἐπί τῆς βασιλείας τοῦ αὐτοκράτορος Ἰουστινιανοῦ τοῦ Ῥινοτμήτου, ἡ λεγομένη ἕκτη, ἀπαρίθμησιν ποιησαμένη τῶν ἱερῶν κανόνων, οὕτω φησίν∙ Ἔδοξε τῇ ἁγίᾳ ταύτῃ συνόδῳ, μένειν βεβαίους, καί ἀσφαλεῖς, τούς ὑπό τῶν πρό ἡμῶν ἁγίων καί μακαρίων Πατέρων δεχθέντας, καί κυρωθέντας, ἀλλά μήν καί παραδοθέντας ἡμῖν, ὀνόματι τῶν ἁγίων καί ἐνδόξων Ἀποστόλων, πε΄ κανόνας. Εἶτα περί τῶν παρά τοῦ ἁγίου Κλήμεντος συγγραφεισῶν Διατάξεων εἰποῦσα, μή χρῆναι ταύτας ἀναγινώσκεσθαι, καί ἀποβαλομένη αὐτάς, ὡς αἱρετικῶν νόθα τινά, καί ξένα τῆς εὐσεβείας, ἐπί λύμῃ τῆς ἐκκλησίας, αὐταῖς παρενειράντων, μέμνηται τῶν συνοδικῶν κανόνων, τῶν τε οἰκουμενικῶν συνόδων, καί τῶν τοπικῶν, καί τῶν παρά θείων Πατέρων, ἐκτός συνόδων, γενομένων κανόνων∙ καί ἐπί τούτοις ἐπάγει∙ Μηδένί ἐξεῖναι τούς προδηλωθέντας παραχαράττειν κανόνας, ἤ ἀθετεῖν, ἤ ἑτέρους, παρά τούς προκειμένους, παραδέχεσθαι κανόνας ψευδεπιγράφους, ἀπό τινων συντεθέντας, τῶν τήν ἀλήθειαν καπηλεύειν ἐπιχειρησάντων. Ταῦτα τοῦ δευτέρου κανόνος τῆς ἕκτης συνόδου διαταττομένου, καί μηδαμοῦ μνείαν ποιησαμένου ἑτέρων ἀποστολικῶν κανόνων παρά τούς πε΄, οὐκ ἐγκρίνεσθαι δεῖ τούς λεγομένους ἄλλους τῶν Ἀποστόλων κανόνας, ἀλλ’ ἀποκρίνεσθαι μᾶλλον, ὀβελίζεσθαί τε, καί ἀποβάλλεσθαι, ὡς ψευδεπιγράφους, καί νόθους, καί τῶν ἀπηριθμημένων, καί τοῖς θείοις καί ἱεροῖς Πατράσιν ἐγκεκριμένων ἐκτός. Ἀπό μέν τοῦ ξ΄ κανόνος ἐμάθομεν μή ἀναγινώσκειν ψευδεπίγραφα βιβλία ἀσεβῶν ὡς ἅγια. Ἀρτίως δέ μανθάνομεν, ποῖα βιβλία ἀναγινώσκειν ὀφείλομεν ἐκ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, καί τῆς Νέας. Σύ δέ γίνωσκε, ὡς εἰ καί γέγραπται ἑνταυθοῖ, ἀναγινώσκειν ἡμᾶς τάς Διαταγάς τοῦ Κλήμεντος, πλήν μή δημοσιεύειν αὐτάς, ἀλλ’ ὁ β΄ κανών τῆς στ΄ συνόδου ἀπηγόρευσε τήν τούτων ἀνάγνωσιν, διά τό γενέσθαι παραποίησιν ἐν αὐταῖς. Καί ἀνάγνωθι τόν αὐτόν β΄ κανόνα, διοριζόμενον, μετά καί ἄλλων τινῶν, μόνους τούς πε΄ κανόνας τῶν ἁγίων Ἀποστόλων ἀναγινώσκειν ἡμᾶς, καί ἑτέρου τινός μή ἐπιστρέφεσθαι, κᾂν λέγηται εἶναι τῶν ἁγίων Ἀποστόλων κανών. Τά δέ παρά τῶν ἁγίων Πατέρων, καί ὁμολογητῶν συγγραφέντα, καί ἀναγινώσκειν, καί κατασπάζεσθαι ὀφείλομεν, ὡς εἰς τήν ἀληθῆ καί ὀρθόδοξον πίστιν ἡμᾶς ἀνάγοντα. Σεβάσμιος, ἡ ἐξηκοντάβιβλος μόνον. Ταῦτα μόνα πᾶσι κληρικοῖς, καί λαϊκοῖς, βιβλία σεβάσμια καί ἅγια ὀφείλουσι κρίνεσθαι∙ ἤγουν, τῆς μέν Παλαιᾶς Διαθήκης, πέντε∙ Γένεσις, Ἔξοδος, Λευϊτικόν, Ἀριθμοί, Δευτερονόμιον∙ Ἰησοῦ Υἱοῦ Ναυῆ, ἕν∙ Κριτῶν, καί Ῥούθ, ἕν∙ Βασιλειῶν, τέσσαρα∙ Παραλειπομένων, τῆς βίβλου τῶν ἡμερῶν, δύο∙ Ἔσδρα, δύο∙ Ἐσθήρ, ἕν∙ Μακκαβαίων, τρία. Ἰώβ, ἕν∙ Ψαλτήριον, ἕν∙ Σολομῶντος, τρία∙ Παροιμίαι, Ἐκκλησιαστής, ᾎσμα ᾈσμάτων∙ Προφητῶν δεκαδύο∙ ἔξωθεν δέ τούτων, καί ἡ Σοφία τοῦ πολυμαθοῦς Σειράχ. Τῆς δέ Καινῆς Διαθήκης, Εὐαγγέλια τέσσαρα∙ Ματθαίου, Μάρκου, Λουκᾶ, Ἰωάννου. Παύλου ἐπιστολαί δεκατέσσαρες∙ Πέτρου ἐπιστολαί δύο∙ Ἰωάννου, τρεῖς∙ Ἰακώβου, μία∙ Ἰούδα, μία∙ Κλήμεντος αἱ δύο ἐπιστολαί∙ καί αἱ Πράξεις τῶν Ἀποστόλων∙ καί αἱ Διαταγαί, αἱ διά τοῦ αὐτοῦ Κλήμεντος τοῖς ἐπισκόποις ἐν ὀκτώ βιβλίοις προσπεφωνημέναι∙ ἅς οὐδέ χρή δημοσιεύειν ἐπί πάντων, διά τά ἐν αὐταῖς μυστικά∙ μᾶλλον δέ ὁ δεύτερος κανών τῆς ἐν τῷ Τρούλλῳ γενομένης ἕκτης συνόδου παντελῶς ἀποβάλλεται τάς τοιαύτας Διατάξεις, διά τό ἐν αὐταῖς ὑπό τῶν ἑτεροδόξων προστεθῆναί τινα νόθα καί ξένα τῆς εὐσεβείας. Ἀφ’ οὗ οἱ ἀπόστολοι ἐδίδαξαν καί ἐνομοθέτησαν διά τῶν ἱερῶν αὐτῶν Κανόνων τίνι τρόπῳ ἁρμόζει εἰς τούς ἱερωμένους καί ἁπλῶς εἰς τούς Λαϊκούς Χριστιανούς νά πολιτεύωνται, τελευταῖον διδάσκουσι, καί ποῖα βιβλία πρέπει νά ἀναγινώσκωσι. Καί τά μέν ἀκανόνιστα καί ψευδεπίγραφα βιβλία ἐδίδαξαν εἰς τόν ξ΄ αὐτῶν Κανόνα νά μήν ἀναγινώσκωμεν. Τά δέ κανονισμένα καί ἅγια διά τοῦ παρόντος Κανόνος διδάσκουσιν ἡμᾶς νά ἀναγινώσκωμεν, ἅτινα καί ἀπαριθμῶσιν, ὡς ἐδῶ φαίνονται καταστρωμένα. Μέμνηται δέ τῶν βιβλίων τούτων καί ἡ ἐν Λαοδικείᾳ σύνοδος Καν. ξ΄ καί ἡ ἐν Καρθ. Καν. λβ΄ ἀλλά καί ὁ μέγας Ἀθανάσιος ἐν τῇ λθ΄ ἑορταστικῇ αὐτοῦ ἐπιστολῇ. Καί Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἐν τοῖς ἔπεσι, καί Ἀμφιλόχιος ὁ Ἰκονίου διά στίχων Ἰάμβων. Ὁ τοίνυν μέγας Ἀθανάσιος ἐν τῇ ῥηθείσῃ ἐπιστολῇ εἰς δύω διαιρεῖ τά βιβλία ἅπαντα τῆς παλαιᾶς γραφῆς. Εἰς κανονιζόμενα, καί εἰς ἀναγινωσκόμενα. Καί κανονιζόμενα μέν τῆς παλαιᾶς γραφῆς λέγει ὅτι εἶναι βιβλία εἰκοσιδύω, κατά τόν ἀριθμόν τῶν εἰκοσιδύω γραμμάτων τῶν Ἑβραϊκῶν (καθὼς αὐτό τοῦτο λέγει καί ὁ Θεολόγος Γρηγόριος, καί ὁ θεῖος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός) τά ὁποῖα εἶναι ταῦτα 1. Γένεσις, 2. Ἔξοδος, 3. Λευϊτικόν, 4. Ἀριθμοί, 5. Δευτερονόμιον, 6. Ἰησοῦς Ναυή, 7. Κριταί, 8. Ῥούθ, 9. Βασιλειῶν πρώτη καί δευτέρα ὁμοῦ (ἅτινα, καί Σαμουήλ ὀνομάζονται παρά τοῖς Ἑβραίοις. Ἡ δέ Γ΄ καί Δ΄ Βασιλ. α΄ καί β΄ Βασιλειῶν ὀνομάζονται), 10. Βασιλειῶν τρίτη καί τετάρτη ὁμοῦ, 11. Παραλειπομένων πρώτη καί δευτέρα ὁμοῦ, 12. Ἔσδρα πρῶτον καί δεύτερον ὁμοῦ, 13. Ψαλμοί, 14. Παροιμίαι, 15. Ἐκκλησιαστής, 16. ᾎσμα ᾈσμάτων, 17. Ἰώβ, 18. Οἱ δώδεκα μικροί προφῆται ὀνομαζόμενοι βιβλίον ἕν, 19. Ἠσαΐας, 20 Ἱερεμίας ὁμοῦ, καί θρῆνοι, καί Βαρούχ, καί ἐπιστολή, 21. Ἰεζεκιήλ, 22. Δανιήλ. Ἀναγινωσκόμενα δέ βιβλία ἀπό τούς νεωστί κατηχουμένους ταῦτά εἰσι. Σοφία Σολομῶντος, ἥτις καί πανάρετος λέγεται κατά τόν Εὐσέβιον (βιβλ. 11. κεφ. 7. περί Εὐαγγελικῆς προπαρασκευῆς) Σοφία Σειράχ, ἥτις καί αὕτη πανάρετος λέγεται, κατά Γεώργιον τόν Σύγγελλον. (Σημείωσαι δέ ὅτι ὁ Σειράχ Ἐκκλησιαστικός παρά τοῖς Δυτικοῖς ὀνομάζεται). Ἐσθήρ, Ἰουδήθ, καί Τωβίας. Σημείωσαι ὅμως ὅτι καί τό βιβλίον τῆς Ἐσθήρ ἕν ὄν, μετά τῶν Κανονιζομένων βιβλίων συναριθμεῖται, καθὼς καί ὁ παρών Ἀποστολικός Κανὼν ἐν τοῖς κανονιζομένοις τοῦτο συγκαταλέγει, καί ἡ ἐν Λαοδικείᾳ σύνοδος, καί ἡ ἐν Καρθαγ. Ἀλλά καί ἡ Σοφία τοῦ Σολομῶντος, καί ἡ Ἰουδίθ, καί ὁ Τωβίτ, τοῖς κανονιζομένοις βιβλίοις συναριθμοῦνται, ὑπό τῆς ἐν Καρθαγένῃ συνόδου. Ὡς κανονικά δέ βιβλία καταλέγονται ἀπό τόν παρόντα Ἀποστολικόν, καί τά τρία βιβλία τῶν Μακκαβαίων.2 Τῆς δέ νέας γραφῆς, Κανονικά βιβλία εἰσί ταῦτα. Τά δ΄ Εὐαγγέλια. Αἱ πράξεις τῶν Ἀποστόλων. Αἱ ἑπτά καθολικαί ἐπιστολαί, Ἰακώβου μία, Πέτρου δύω, Ἰωάννου τρεῖς, Ἰούδα μία, Παύλου ἐπιστολαί δεκατέσσαρες. Καί ἡ Ἀποκάλυψις. Περί τῆς ὁποίας ἀγκαλά καί λέγῃ ὁ θεῖος Ἀμφιλόχιος ἐν τοῖς Ἰάμβοις, ὅτι πολλοί μέν ἐγκρίνουσιν ὡς γνησίαν, οἱ περισσότεροι δέ τήν κρίνουσιν ὡς νόθον. Ὅμως ὡς κανονιζόμενον βιβλίον ταύτην δέχεται ἡ ἐν Καρθαγ. σύνοδος, Καν. λ΄ καί ὁ μέγας Ἀθανάσιος ἐν τῇ λθ΄ προρρηθείσῃ ἐπιστολῇ. Καί ὁ θεῖος Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης, μυστικήν ἐποψίαν ταύτην ὀνομάζων, καί ὁ σχολιαστής τοῦ ἁγίου Διονυσίου θεῖος Μάξιμος πολλαχοῦ τῶν σχολίων αὐτοῦ ταύτης μνημονεύουσι. Καί ὁ θεῖος Ἱερώνυμος λέγων αὐτήν τό ὑψηλότερον βιβλίον τοῦ κόσμου. Εἰ δέ καί ὁ Θεολόγος Γρηγόριος δέν ἀναφέρει ταύτην εἰς τά ἔπη του∙ ἀλλ’ εἰς τόν συντακτήριον λόγον ὁποῦ κάμνει πρός τούς ρν΄ Ἐπισκόπους τῆς β΄ συνόδου, φανερῶς ἀναφέρει αὐτήν, λέγων∙ πείθομαι γάρ ἄλλους (Ἀγγέλους) ἄλλης ἐπιστατεῖν Ἐκκλησίας ὡς Ἰωάννης διδάσκει με διά τῆς Ἀποκαλύψεως. Ἀλλά καί ὁ Ὠριγένης εἶχεν ἔκθεσιν εἰς τήν Ἀποκάλυψιν. Μέμνηται αὐτῆς καί Κύριλλος ὁ Ἀλεξανδρείας (σελ. 679 τῆς Πεντατεύχ.) καί Κλήμης ὁ στρωματεύς (σελ. 856 τῆς Πεντατ.) δέχονται αὐτήν καί Ἀπολινάριος, Ἐφραίμ, Παπίας, Ἰουστῖνος, Εἰρηναῖος, Τερτυλλιανός, Λακτάντιος, Σεβῆρος, Σηλπίκιος, Αὐγουστῖνος, Μεθόδιος, Ἱππόλυτος, Ἀνδρέας ὁ Καισαρείας. Καί αὐτή ἡ Οἰκουμενική β΄ σύνοδος, ἔμπροσθεν τῆς ὁποίας ὁ Θεολόγος Γρηγόριος τόν περί τῆς Ἀποκαλύψεως ἀναφέροντα συντακτήριον ἐξεφώνησε λόγον. Ὁ Σάρδεων Μελίτων καί Θεόφιλος ὁ Ἀντιοχείας∙ καί ἄλλοι. Αἱ δύω τοῦ Κλήμεντος ἐπιστολαί, τάς ὁποίας ἀναφέρει ὁ παρών Ἀποστολικός Κανὼν πρός Κορινθίους εἰσίν ἐπιστελλόμεναι, ὡς ἀπό μέρους τῆς ἐν Ῥώμῃ Ἐκκλησίας, καί ἐκδεδομέναι ἐν τῇ συλλογῇ τοῦ α΄ τόμου τῶν πρακτικῶν τῶν συνόδων, ἐκ τῶν ὁποίων ἡ β΄ νόθος κρίνεται ἀπό τόν Φώτιον. Φυλλ. 156 τῆς Μυριοβίβλου. Αἱ δέ τῶν Ἀποστόλων Διαταγαί, αἵτινες καί διδαχή τῶν Ἀποστόλων ὀνομάζονται, ὑπό τοῦ μεγάλου Ἀθανασίου∙ καί ὑπό τοῦ β΄ τῆς στ΄ ἀπεβλήθησαν μέν ἀπό τόν β΄ Κανόνα τῆς Οἰκουμενικῆς στ΄ συνόδου, ὡσάν ὁποῦ ἐνοθεύθησαν ὑπό τῶν Αἱρετικῶν. Ἐπειδή δέ ὄχι ὅλαι ἐνοθεύθησαν, ἀλλ’ εἰς μέρη τινά, διά τοῦτο πολλοί τῶν Πατέρων καί πρό τῆς στ΄, οἷος μάλιστα ἐστίν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος, ἀλλά δή καί ὁ ἱερός Μάξιμος, ῥητά ἐξ αὐτῶν προεχειρίσθησαν. Καί ὁ μέν Θεολόγος ἐν τῷ περί τοῦ Πάσχα λόγῳ τῷ, ἐπί τῆς φυλακῆς μου στήσομαι, πρόβατον ἀλληγορεῖ τόν Χριστόν διά τό τῆς ἀφθαρσίας ἔνδυμα, ὅπερ ῥητόν ἐκ τῶν διαταγῶν ἠρανίσθη, κατά τόν Νικήταν. Ὁ δέ θεῖος Μάξιμος περικοπάς ὁλοκλήρους ἐκ τῶν διαταγῶν μεταχειρίζεται εἰς τά τοῦ Διονυσίου σχόλια. Τί λέγω τούς μερικούς; αὐτή ἡ Οἰκουμενική ε΄ σύνοδος μαρτυρίαν φέρει ἀπό τάς διαταγάς, ἐν τῇ τοῦ Ἰουστινιανοῦ ἐπιστολῇ∙ Ὅτι πρέπει ὑπέρ τῶν τελευτώντων νά δίδωνται ἐλεημοσύναι. Σελίδι 392. τοῦ β΄ τόμ. τῆς συλλογῆς τῶν συνόδων. Ἀλλά καί μετά τήν στ΄ ἐκ τῶν διαταγῶν μαρτυρίαν προεχειρίσθη ἡ ἐν τῇ ἁγίᾳ Σοφίᾳ σύνοδος. Καί Μιχαήλ δέ ὁ Κηρουλλάριος καί Κωνσταντινουπόλεως Πατριάρχης, μετά τῆς περί αὐτόν συνόδου, ζῶν ἐν ἔτει 1053, μαρτυρίαν προεχειρίσατο κατά τῆς κουρᾶς τῶν γενείων, κειμένην ἐν τῷ α΄ βιβλ. τῶν Ἀποστολικῶν διαταγ. κεφ. γ΄ οὕτω λέγουσαν∙ «Οὐκ ἀπομαδαρώσετε τούς πώγωνας ὑμῶν. Γυναιξί γάρ εὐπρεπές ὁ κτίσας ἐποίησε Θεός, ἀνδράσι δέ ἀνάρμοστον ἐδικαίωσε». Καί ὅρα σελ. 978 τοῦ β΄ τόμ. τῶν συνοδικ. Καί νῦν καθὼς εὑρίσκονται τετυπωμέναι, δέν μοί φαίνεται νά ἔχουν κᾀνένα νόθον ἤ ἄτοπον. Ὁ δέ ποιμήν ὁποῦ ἀναφέρει ὁ μέγας Ἀθανάσιος ἐν τῇ πολλάκις ῥηθείσῃ ἐπιστολῇ, βιβλίον ἐστι μή σωζόμενον εἰς τούς καθ’ ἡμᾶς καιρούς. Ἴσως δέ νά ἦτον τοιοῦτον, οἷός ἐστι καί ὁ λόγος ὁποῦ κάμνει ὁ τῆς Κλίμακος Ἰωάννης πρός τόν ποιμένα. Καί συντόμως εἰπεῖν, βιβλίον τοῦτο ἦτον, διδάσκον τόν ποιμένα τῶν λογικῶν προβάτων, τίνι τρόπῳ νά ποιμαίνῃ ταῦτα πρός νομήν σωτηριώδη, καί πῶς νά φυλάττῃ ταῦτα ἀβλαβῆ ἐκ τῶν ὀνύχων τῶν νοητῶν λύκων δαιμόνων τε, καί κακοδόξων ἀνθρώπων. Ἀνήγγειλαν δέ εἰς ἡμᾶς ὅτι, ὁ ποιμήν οὗτος εὑρίσκεται βιβλίον παμπάλαιον ἔντινι μοναστηρίῳ τῆς Ἑλλάδος, ποίημα Κουάρτου, ἑνός τῶν Ο΄ Ἀποστόλων. Τόν ποιμένα ἀναφέρει καί ὁ ἅγιος Μάξιμος ἐν τοῖς σχολίοις τοῦ θείου Διονυσίου. Ἔστι δέ τό μέγεθος αὐτοῦ, ὅσον ἔστι τοῦ Ψαλτῆρος. Σημείωσαι ὅτι ὁ νδ΄ τῆς Καρθαγ. κοντά εἰς τά βιβλία τῆς Παλαιᾶς καί νέας, προστάζει νά ἀναγινώσκωνται, καί οἱ βίοι τῶν μαρτύρων, οἱ τά μαρτύρια αὐτῶν περιέχοντες, εἰς τάς ἡμέρας τῶν ἑορτῶν τους. 1Σημείωσαι δέ ὅτι εἰς πολλά βιβλία καί χειρόγραφα καί τετυπωμένα, καί μάλιστα εἰς τήν συνόψιν Ἀλεξίου τοῦ Ἀριστηνοῦ, φέρονται καί ἄλλοι Κανόνες ἐπιγεγραμμένοι, οἱ μέν, εἰς τό ὄνομα τοῦ Πέτρου, οἱ δέ, εἰς τό ὄνομα τοῦ Παύλου, τούς ὁποίους δέν πρέπει νά δεχώμεθα, ἀλλά νά ἀποβάλλωμεν ὡς νόθους καί ψευδεπιγράφους. Ἐπειδή καί ἡ ἁγία οἰκουμενική στ΄ σύνοδος ἐν τῷ β΄ τούτους μόνους τούς πε΄ δέχεται ὡς ἀληθεῖς Κανόνας τῶν Ἀποστόλων. Τούς δέ ἄλλους, ψευδεπιγράφους λογίζεται. Ταῦτα ἐπί λέξεως λέγουσα «μηδενί, ἐξεῖναι τούς προδηλωθέντας παραχαράττειν Κανόνας, ἤ ἀθετεῖν, ἤ ἑτέρους παρά τούς προκειμένους παραδέχεσθαι Κανόνας, ψευδεπιγράφως ὑπό τινων συντεθέντας, τῶν τήν ἀλήθειαν καπηλεύειν ἐπιχειρησάντων». Πλήν ἐπειδή καί ὁ Πισινοῦντος Ἐπίσκοπος Γρηγόριος εἶπεν εἰς τήν ἁγίαν καί Οἰκουμενικήν ζ΄ σύνοδον, ὅτι ἡ ἐν Ἀντιοχ. γενομένη συνέλευσις τῶν Ἀποστόλων (ἀπό τούς ἐννέα Κανόνας αὐτῆς, οἵ τινες εὑρίσκοντο ἐν τῇ βιβλιοθήκῃ Καισσαρείας τῆς Παλαιστίνης τῇ παρά Παμφίλου τοῦ μάρτυρος γενομένῃ, ὡς σημειοῦσιν οἱ Δυτικοί) ἐν τῷ ὀγδόῳ αὐτῆς Κανόνι διώρισε νά μή πλανῶνται εἰς τό ἑξῆς οἱ σωζόμενοι εἰς τά εἴδωλα, ἀλλά νά ἀντεικονίζουν τήν θεανδρικήν καί ἄχραντον στήλην τοῦ Χριστοῦ. Τοῦτον, λέγω, τόν Κανόνα τῶν Ἀποστόλων δεχόμεθα, καί διότι ἡ ζ΄ Οἰκουμενική τοῦτον ἐδέξατο καί διότι εἶναι σύμφωνος, μέ τάς ἀρχαίας ἱστορίας. Καί γάρ ἡ Αἱμοῤῥοοῦσα ἀφιέρωσε στήλην εἰς τόν Σωτῆρα ἐν τῇ Πανεάδι, ὡς ἱστορεῖ ὁ Εὐσέβιος βιβλ. ἑβδόμῳ, κεφ. η΄, ἥν ὁ Ἰουλιανός συνέτριψεν, ὡς ὁ Σωζόμενος λέγει, Βιβλ. γ΄, κεφ. α΄ καί ὁ Νικηφόρος. Βιβλ. ι΄, κεφ. λ΄ (παρά Δοσιθέ. σελ. ιη΄ τῆς δωδεκαβιβλ.) ὅρα καί εἰς τά προλεγόμενα τῶν Ἀποστολικῶν Κανόνων τούτων. Αὐτό τοῦτο ἐρανισθείς παρά τοῦ Δοσιθέου καί Σπυρίδων ὁμιλίας ἔθηκεν ἐν τῷ β΄ τόμῳ τῆς συλλογῆς τῶν συνόδων σελ. 1016.2 Σημείωσαι ὅτι ἄλλοι μέν συναριθμοῦσι τόν Δανιήλ μέ τόν Ἰεζεκιήλ ὡς ἕν βιβλίον, καί οὕτω συμπληροῦσι τόν κβ΄ ἀριθμόν τοῦ Ἑβραϊκοῦ ἀλφαβήτου. Ἡ δέ ἐν Λαοδικείᾳ συναριθμοῦσα τήν Ῥούθ μέ τούς Κριτάς ὡς ἕν βιβλίον, οὕτω συμπληροῖ τόν κβ΄ ἀριθμόν. Ὅ καί κρεῖττόν ἐστιν, ὡς ὑπό συνόδου βεβαιωθέν. Δέν ἔχει λοιπόν ὀρθῶς καί ἀσφαλῶς ἡ νῦν παρά πάντων γινωσκομένη καί εἰς τύπον ἐκδεδομένη σειρά καί τάξις, εἰς τήν ὁποίαν εὑρίσκονται τά βιβλία τῆς παλαιᾶς γραφῆς, διά πολλά αἴτια. Πρῶτον, διότι ἔχει εἰς δύω διῃρημένον τό βιβλίον τῆς Ἐσθήρ, καί τό μέν ἕνα τάττει μετά τῶν Κανονιζομένων, τό δέ δεύτερον μετά τῶν ἀποκρύφων, εἰς καιρόν ὁποῦ ὁ παρών Ἀποστολικός Κανὼν ἕν αὐτό ῥητῶς ὀνομάζει, καί ὁ ξ΄ τῆς ἐν Λαοδικ. καί ὁ λ΄ τῆς ἐν Καρθαγ. καί ὁ μέγας Ἀθανάσιος καί Ἀμφιλόχιος, ὡς ἕν αὐτό ἀριθμοῦσι. Δεύτερον, διότι καί τοῦ Ἔσδρα τά δύω βιβλία εἰς δύω χωριστά μέρη τάττει, τό μέν ἕν εἰς τά κανονιζόμενα, τό δέ ἄλλο εἰς τά ἀπόκρυφα, εἰς καιρόν ὁποῦ τά δύω ταῦτα βιβλία ὡς ἕν ἀριθμοῦσι καί ὁ παρών Ἀποστολικός Κανών, καί ἡ ἐν Λαοδικ. καί ἡ ἐν Καρθαγ. καί ὁ μέγας Ἀθανάσιος, καί ὁ Θεολόγος Γρηγόριος, καί ὁ ἅγιος Ἀμφιλόχιος. Τρίτον, διότι τόν Βαρούχ, καί τήν ἐπιστολήν Ἱερεμίου διαιρεῖ ἀπό τό προφητικόν βιβλίον τοῦ Ἱερεμίου, καί συναριθμεῖ ταῦτα μετά τῶν ἀποκρύφων, εἰς καιρόν ὁποῦ ἡ ἐν Λαοδικείᾳ σύνοδος, καί ὁ μέγας Ἀθανάσιος ὡς ἕν βιβλίον καί τά τρία συναριθμοῦσι. (Διά τί δέ ἡ ἐν Λαοδικείᾳ, ἐπιστολάς Ἱερεμίου γράφει πληθυντικῶς, εἰς καιρόν ὁποῦ μία μόνη εὑρίσκεται, καθὼς καί ὁ Ἀθανάσιος ἐπιστολήν ἐνικῶς ὀνομάζει; ἀπορῶ). Τέταρτον, ὅτι τῶν Μακκαβαίων τά τρία βιβλία μετά τῶν ἀποκρύφων συναριθμεῖ, τά ὁποῖα ὁ παρών Ἀποστολικός Κανὼν μετά τῶν κανονιζομένων συγκαταλέγει. Πέμπτον, διότι τό βιβλίον τοῦ Νεεμίου μετά τῶν κανονιζομένων ἀριθμεῖ, τοῦ ὁποίου ὅλως μνεία οὐ γίνεται, οὔτε παρά τῷ Ἀποστολικῷ τούτῳ Κανόνι, οὔτε παρά τῇ ἐν Λαοδικ. συνόδῳ, οὔτε παρά τῇ ἐν Καρθαγ. οὔτε παρά τῷ μεγάλῳ Ἀθανασίῳ, Γρηγορίῳ τε καί Ἀμφιλοχίῳ. Ἔκτον, καί διότι ἐν τίσιν ἐκδόσεσιν ἀπόκρυφα ὀνομάζει τά μή κανονιζόμενα βιβλία, εἰς καιρόν ὁποῦ δέν πρέπει ὅλως μέ τοῦτο τό ὄνομα νά ὀνομάζωνται, κατά τόν μέγαν Ἀθανάσιον ἐν τῇ προρηθείσῃ ἐπιστολῇ. Ὡσάν ὁποῦ τό ὄνομα, ἀπόκρυφα, ἐπενοήθη παρά τῶν Αἱρετικῶν, διά νά ἠμποροῦν μέ αὐτό νά γράφουσιν ὅτι θέλουσι, καί νά πλανῶσι τούς ἁπλουστέρους ὅτι εἶναι τάχα ἀπόκρυφα βιβλία τῶν ἁγίων, καί παλαιά. Λοιπόν καλῶς ἂν ἔχῃ τά μή κανονιζόμενα βιβλία τῆς παλαιᾶς, νά ὀνομάζωνται ἀναγινωσκόμενα, καί ὄχι ἀπόκρυφα. Ἀναγινωσκόμενα δέ κυρίως καί μάλιστα, ταῦτα πρέπει νά ὀνομάζωνται. Ὁ Νεεμίας. Ἡ Αἴνεσις τῶν τριῶν Παίδων. Ὁ Βήλ καί Δράκων. Καί ἡ Σωσάννα. Ἐπειδή καί τῶν βιβλίων τούτων, οὐδέ μία μνήμη ἐμφέρεται, οὔτε εἰς τόν παρόντα Ἀποστολικόν, οὔτε εἰς τήν ἐν Λαοδικ. οὔτε εἰς τήν ἐν Καρθαγ. οὔτε εἰς τόν μέγαν Ἀθαν. οὔτε εἰς τόν θεῖον Γρηγόριον, οὔτε εἰς τόν Ἀμφιλόχιον. (Ὁ δέ Ὠριγένης εἶχεν ὁμιλίαν εἰς τόν Νεεμίαν). Δέν ἤθελεν ᾖναι ἔξω τοῦ σκοποῦ τό νά προσθέσωμεν, ὡς ἐν παραρτήματος λόγῳ, εἰς τήν παροῦσαν ὑποσημείωσιν, καί τινα ἀναγκαῖα εἰς γνῶσιν τῶν σχολαζόντων τῇ ἁγίᾳ γραφῇ. Καί νά παραθέσωμεν ταῦτα τοῖς φιλολόγοις ὡς ἥδυσμά τε καί ἅρτυμα. Ἐροῦμεν οὖν α΄. τί ἐστιν ἡ θεία γραφή. β΄. Ποσαπλοῦν τό νόημα τῶν ἱερῶν γραφῶν. γ΄. Τίνι διαλέκτῳ συνεγράφησαν. δ΄. Εἰς πόσα διαιρεῖται τά βιβλία τῆς παλαιᾶς. Καί ε΄. πόσαι ἐκδόσεις ἤ μεταφράσεις εἰσίν αὐτῆς. Ἡ μέν οὖν θεία γραφή ῥῆμα Θεοῦ ἐστίν, αὐτοῦ ἐμπνέοντος γεγραμμένον. Ῥῆμα μέν Θεοῦ λέγεται, καθ’ ὅ κοινωνεῖ ταῖς παραδόσεσι. Γεγραμμένον δέ, καθ’ ὅ διακρίνεται τῶν παραδόσεων, ῥῆμα οὐσῶν Θεοῦ ἄγραφον. Προσετέθη δέ αὐτοῦ ἐμπνέοντος, πρός διαφοράν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Κανόνων καί θεσπισμάτων, κατ’ ἐπιστασίαν Θεοῦ, οὐ κατ’ ἔμπνευσιν γεγραμμένων. Δι’ ὅ οὐδέ θεόπνευστοι γραφαί αὐτοί ὀνομάζονται. (Σπανιάκις δέ θεόπνευστοι καί οἱ Κανόνες τῶν συνόδων λέγονται, ὡς τοῦτο δηλοῦται εἰς διάφορα μέρη τῶν συνοδικῶν. Ὑποδηλοῦται δέ καί εἰς τήν πρός Κελεστῖνον τῆς ἐν Καρθαγ. ἐπιστολήν). Καθὼς γάρ ἠμπορεῖ τινάς νά στείλῃ γράμμα εἰς ἄλλον κατά δύω τρόπους, ἤ νά εἴπῃ εἰς τόν γραφέα καί τά ἴδια λόγια ὁποῦ θέλει νά γράψῃ, ἤ μόνον νά εἴπῃ τό νόημα, καί νά ἀφήσῃ τόν γραφέα νά ἐκθέσῃ τό νόημα ἐκεῖνο μέ ἐδικήν του φράσιν καί λόγια: ἔτζι καί τό Πνεῦμα τό ἅγιον, εἰς μέν τάς γραφάς, καί αὐτά τά λόγια ὑπηγόρευσεν, εἰς δέ τάς συνόδους, αὐτό μόνον τό νόημα κατ’ ἐπιστασίαν καί φωτισμόν αὐτοῦ. Διακρίνουσι γάρ οἱ θεολόγοι ἀπ’ ἀλλήλων τά τρία ταῦτα. Ἀποκάλυψιν, Ἔμπνευσιν καί Φωτισμόν, ἤτοι ἔλλαμψιν καί ἐπιστασίαν. Καί Ἀποκάλυψις μέν ἐστί κατ’ αὐτούς, ἀγνοουμένης ἀληθείας θεόθεν φανέρωσις. Ἔμπνευσις δέ, κίνησις ἐσωτερική ὑπό τῆς ὁποίας διεγείρεταί τις θεόθεν ἤ νά εἴπῃ, ἤ νά πράξῃ τι, χωρίς νά παραβλάπτηται ὁ νοῦς, ἤ τό αὐτεξούσιον τῆς θελήσεώς του. Φωτισμός δέ καί ἔλλαμψις εἶναι βοήθεια καί ἐπιστασία Θεοῦ, διαφυλάττουσα τόν λέγοντα ἤ γράφοντα, ἀπό κάθε ἀπάτην καί σφάλμα. Πᾶσα μέν οὖν ἡ θεία γραφή διεχαράχθη, ὄχι μόνον μέ ἐπιστασίαν, ἀλλά καί μέ ἔμπνευσιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Πᾶσα γάρ (φησίν ὁ Πέτρος α΄ ἐπιστολ.) προφητεία, ἰδίας ἐπιλύσεως οὐ γίνεται. Οὐ γάρ θελήματι ἀνθρώπου ἠνέχθη ποτέ προφητεία, ἀλλ’ ὑπό Πνεύματος ἁγίου φερόμενοι, ἐλάλησαν οἱ ἅγιοι τοῦ Θεοῦ ἄνθρωποι. Καί πᾶσα γραφή, θεόπνευστος καί ὠφέλιμος πρός διδασκαλίαν (β΄ πρός Τιμοθ.) καί, πῶς οὖν Δαβίδ ἐν Πνεύματι Κύριον αὐτόν καλεῖ, λέγων. Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου; (Ματθ.) Δι’ ὅ καί εἰς τό Πνεῦμα τό ἅγιον πιστεύομεν τό λαλῆσαν διά τῶν Προφητῶν. Συμμαρτυρεῖ δέ τῇ ἀληθείᾳ ταύτῃ ὁ θεοφόρος Ἰγνάτιος, Ἰουστῖνος, Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρεύς, Ὠριγένης, Ἀθηναγόρας, Ἱερώνυμος, Αὐγουστῑνος, καί πάντες ἁπλῶς. Δι’ ὅ καί ὁ Χρυσόστομος ἐπιστηριζόμενος εἰς τόν λόγον τοῦ Κυρίου ὁποῦ λέγει. «Ἰῶτα ἕν, ἤ μία κεραία οὐ μή παρέλθῃ ἀπό τοῦ νόμου». Οὐδέ συλλαβήν μίαν, λέγει, ἐτόλμησαν νά βάλουν ἀφ’ ἑαυτῶν οἱ ἱεροί συγγραφεῖς. Ὡς καί ὁ Αὐγουστῖνος τοῦτο λέγει, ἑρμηνεύων τό, εἵς τῶν στρατιωτῶν λόγχῃ αὐτοῦ τήν πλευράν ἔνυξεν. Εἰ δέ καί Διονύσιος ὁ Ἀλεξανδρεύς, καί ὁ Ἱερώνυμος, λέγουσιν ὅτι τά μέν μυστηριώδη καί κυριώτερα τῶν γραφῶν καί ἐξ ἐμπνεύσεως τοῦ Πνεύματος ἐχαράχθησαν, τά δέ ἱστορικά μέ ἐπιστασίαν αὐτοῦ μόνην, καί μέ ἴδιον χαρακτῆρα τῶν συγγραψαμένων, συμπεραίνοντες τοῦτο, πρῶτον μέν ἀπό τήν διάφορον φράσιν τοῦ Δεκαλόγου ὁποῦ κάμνει ὁ Μωϋσῆς εἰς τήν Ἔξοδον (κεφ. κ΄ 12) καί εἰς τό Δευτερονόμιον (ε΄) δεύτερον δέ ὅτι, ὁ συγγραφεύς τοῦ β΄ τῶν Μακκαβαίων λέγει, ὅτι ἐτελείωσε τό πόνημα πολλῷ πόνῳ καί ἱδρῶτι. Καί κεφ. ιε΄, 38 εἰμέν καλῶς καί εὐθίκτως τῇ συντάξει (ἔχει δηλ. τά γεγραμμένα) τοῦτο καί αὐτός ἤθελον, εἰ δέ ἀτελῶς καί μετρίως, τοῦτο ἐφικτόν ἦν μοι. Πῶς γάρ ταῦτα, λέγουσιν, ἠδύνατο νά εἴπῃ, ὁ συγγραφεύς αὐτός; ἂν ὅλα κατά λέξιν, ἕως ἕνα Ἰῶτα τό Πνεῦμα τό ἅγιον αὐτῷ ὑπηγόρευσεν; πλήν ἡ διαφορά ὁποῦ εἶναι ἀνάμεσα εἰς τάς δύω δόξας αὐτάς, ὀλίγη εἶναι καί παραμικρά. Καί αἱ δύω γάρ δόξαι τά κυριώτερα τῆς γραφῆς φρονοῦσιν, ὅτι ὑπό Πνεύματος ἐνεπνεύσθησαν, καί ὑπηγορεύθησαν, καί ὅτι παρόν εἰς τούς ἱερούς συγγραφεῖς τό Πνεῦμα, δέν ἀφῆκεν αὐτούς εἰς κᾀνένα νά πλανηθοῦν. Ὥστε, πάντα τά ἐν ταῖς θείαις γραφαῖς ἔν τε δόγμασι, καί ἱστορίαις, καί χρονολογίαις, ῥήματα Θεοῦ εἶναι. Ὁ δέ Θεός εἶναι ἀληθινός (Ῥώμ. γ΄) καί Θεός τῆς ἀληθείας (Ψαλμ. λα΄) καί οὐχ’ ὡς ἄνθρωπος ψεύδεται (ἀριθμ. κε΄). Τό νόημα δέ τῶν γραφῶν εἰς δύω κατά πρώτην τομήν διαιρεῖται, εἰς τό κατά γράμμα, καί εἰς τό κατά Πνεῦμα. Καί νόημα μέν κατά τό γράμμα εἶναι, ἐκεῖνο ὁποῦ πρώτως καί ἀμέσως δηλοῖ τό γράμμα, οἷον ἐπί τοῦ εἰρημένου Ἀβραάμ δύω υἱούς ἔσχεν, ἕνα ἐκ τῆς παιδίσκης, καί ἕνα ἐκ τῆς ἐλευθέρας. Τό γράμμα τόν Ἀβραάμ φανερώνει, καί τάς δύω γυναῖκας αὐτοῦ, τήν Σάρραν τήν ἐλευθέραν, καί τήν Ἄγαρ τήν παιδίσκην, καί δύω υἱούς τόν Ἰσαάκ καί τόν Ἰσμαήλ. Νόημα δέ κατά Πνεῦμα εἶναι, τό μή δηλούμενον ἀπό τάς λέξεις καί τό γράμμα ἀμέσως, ἀλλά ἀπό τό σημαινόμενον τοῦ γράμματος. Οἷον ἐπί τοῦ ἀνωτέρω Ἄγαρ μέν ἐννοεῖται ἡ γηίνη καί κάτω Ἱερουσαλήμ, Σάρρα δέ ἡ ἄνω Ἱερουσαλήμ καί ἡ Ἐκκλησία, ὡς ὁ Παῦλος αὐτό διερμηνεύει (Γαλάτ. δ΄). Τό δέ κατά γράμμα νόημα ὑποδιαιρεῖται εἰς κύριον καί μεταφορικόν. Καί κύριον μέν, ὡς τό, ὁ Ἀβραάμ ἐγέννησε δύω υἱούς. Μεταφορικόν δέ ὡς ἐκεῖνο τό, ὅτι ὁ Χριστός ἐκάθισεν ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρός. Ἔνθα τά δεξιά, οὐχί τήν θέσιν τοῦ σώματος δηλοῦσιν, ἀλλά μεταφορικῶς τήν ἰσότητα τῆς δόξης τοῦ Πατρός. Τό δέ κατά Πνεῦμα νόημα εἰς τρία ὑποδιαιρεῖται. Ἀλληγορικόν, τροπολογικόν καί ἀναγωγικόν. Τό μέν οὖν ἀλληγορικόν τούς ἐν τῷ Μωσαϊκῷ νόμῳ τύπους εἰς τήν χάριν τοῦ Εὐαγγελίου ἀναφέρει. Τό τροπολογικόν δέ, ἀποβλέπει εἰς τήν τῶν ἠθῶν καί τρόπων κοσμιότητα. Τό ἀναγωγικόν δέ, ἐπί τήν τῶν μακαρίων δόξαν ἀνάγει τά λεγόμενα. Οἷον ἡ λέξις Ἱερουσαλήμ, ἀλληγορικῶς μέν, σημαίνει τήν Ἐκκλησίαν τοῦ Χριστοῦ∙ τροπολογικῶς δέ, τήν ἑκάστου ἀνθρώπου ψυχήν∙ ἀναγωγικῶς δέ τήν ἄνω πόλιν, τήν οὐράνιον Ἱερουσαλήμ. Ἐκ μέν οὖν τοῦ κατά τό γράμμα νοήματος, ἡ θεολογία ἀσφαλῶς καί ἀναγκαίως συμπεραίνει τά ἑαυτῆς συμπεράσματα. Ἐκ δέ τοῦ κατά τό πνεῦμα, οὐκ ἀναγκαίως μέν, ἀεί δέ ἡ ἀξιόχρεως πειθὼ εἰς τόν διερμηνεύοντα ἀποφείλεται. Πάντα δέ τά παρά τοῖς Ἑβραίοις κανονιζόμενα βιβλία Ἑβραϊστί συνεγράφησαν. Τό δέ τοῦ Τωβίτ, καί τῆς Ἰουδήθ, εἰς γλῶσσαν Χαλδαϊκήν. Ἡ δέ Σοφία τοῦ Σολομῶντος, κατά μέν τόν Ἀθαν, εἰ μέν τοῦ Σολομῶντος γνήσιον σύγγραμμά ἐστι, φανερόν ὅτι Ἑβραϊστί συνεγράφη, κατ’ ἄλλους δέ ἐφάνη, ὅτι περιέχει ἀποφθέγματα τινά τοῦ Σολομῶντος, συγγεγραμμένα Ἑλληνικά ἀπό τόν Φίλωνα, ἕνα τῶν ἐβδομήκοντα ἑρμηνευτῶν τῆς ἁγίας γραφῆς. Τό δέ τοῦ Ἰὼβ βιβλίον, Ἀραβικά συνεγράφη, καί ὡς μέν ὁ Πολυχρόνιος ἐν τῷ προοιμίῳ τοῦ Ἰώβ, καί Νικήτας ὁ τοῦ Θεολόγου Γρηγορίου σχολιαστής λέγουσιν, ὑπό τοῦ Σολομῶντος, ἤ συνεγράφη, ἤ μετεφράσθη. Συμπεραίνωντας τοῦτο ἀπό ἕνα ῥητόν τοῦ Γρηγορίου εἰς τόν ἐξισωτήν Ἰουλιανόν εὑρισκόμενον, τό ὁποῖον, εἶναι μέν τοῦ Ἰώβ, ὁ δέ Θεολόγος λέγει ὅτι εἶναι τοῦ Σολομῶντος, ἔχει δέ οὕτω «Μικρός μέν καί μέγας ἐκεῖ ἐστί, καί θεράπων ὁμοῦ τῷ δεσπότῃ, τό τοῦ Σολομῶντος φθέγξομαι». (Ἀλλ’ ἴσως τό ὄνομα τοῦ Σολομῶντος ἐδῶ κείμενον, ἤ εἶναι παραδρομή τῆς μνήμης τοῦ ἁγίου, ἤ τοῦ ἀντιγραφέως σφάλμα γραφικόν). Ὡς καθ’ ἕνα τρόπον ἀπό τούς δύω τούτους, εὑρίσκεται καί εἰς τόν περί προσευχῆς λόγον τοῦ θείου Χρυσοστόμου τό ὄνομα τοῦ Σολομῶντος, εἰς ῥητόν ὁποῦ εἶναι τοῦ σοφοῦ Σειράχ. Ἤγουν, «τό βῆμα ποδός, καί γέλως ὀδόντων κτ΄»), Σειρ. 30, ὡς δέ ἄλλοι θέλουσιν ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου Ἰὼβ συνεγράφη. Ἀλλά τήν γνώμην ταύτην Ἰουλιανός ὁ Ἁλικαρνασσεύς οὐ δέχεται. Οὐδέ ποτε γάρ ὁ θεῖος Ἰὼβ πάθει φιλαυτίας ἐνικᾶτο, ὥστε νά γένῃ ἐγκωμιαστής τοῦ ἑαυτοῦ του. Ἄλλοι δέ θέλουσιν, ὅτι συνεγράφη ἀπό τούς τρεῖς φίλους του, εὐξαμένου τοῦ Ἰὼβ οὕτω «Τίς ἂν δώῃ γραφῆναι τά ῥήματά μου, τεθῆναι δέ αὐτά ἐν βιβλίῳ εἰς τόν αἰῶνα;». Οἱ περισσότεροι ὅμως θέλουσιν ὅτι ἤ μετεφράσθη, ἤ συνεγράφη ὑπό τοῦ Μωϋσέως, πρός παρηγορίαν τῶν τότε ἐν Αἰγύπτῳ κατατυραννουμένων Ἑβραίων ὑπό τοῦ Φαραώ. Τῶν Μακαβαίων δέ τά βιβλία, τό μέν πρῶτον συνεγράφη Ἑβραϊστί, τό δέ δεύτερον Ἑλληνιστί. Ἡ δέ σοφία τοῦ Σειράχ Ἑβραϊστί μέν συνεγράφη ὑπό Ἰησοῦ υἱοῦ Σειράχ, τόν ὁποῖον λέγουσί τινες ὅτι ἐστάθη ἕνας ἀπό τούς ο΄ ἑρμηνευτάς τῆς ἁγίας γραφῆς, ὑπό δέ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ, μετεφράσθη εἰς τό Ἑλληνικόν καί ἀφιερώθη εἰς τόν ὁμώνυμον αὐτοῦ πάππον, ὡς φαίνεται ἐκ τοῦ προλόγου τοῦ βιβλίου. Εἰς τούς χρόνους δέ τούς ἐδικούς μας μόνον τό Ἑλληνικόν σώζεται, καί ὄχι τό Ἑβραϊκόν. Σημείωσαι δέ, ὅτι ἀπό τά βιβλία τῆς παλαιᾶς γραφῆς, πέντε βιβλία λέγονται στιχηρά, κατά τόν Θεολόγον Γρηγόριον, Ἀμφιλόχιον Ἰκονίου, καί Δαμασκηνόν Ἰωάννην περί ὀρθοδοξίας βιβλ. δ΄, ὁ Ἰώβ, οἱ Ψαλμοί τοῦ Δαβίδ, καί τά τρία βιβλία τοῦ Σολομῶντος, αἱ Παροιμίαι, ὁ Ἐκκλησιαστής, καί τό ᾎσμα τῶν ᾈσμάτων. Λέγονται δέ οὕτω. Διότι, καθὼς ἡ Ἑλληνική γλῶσσα ἔχει τήν ποιητικήν καί ἔμμετρον τέχνην τῶν στίχων. Ἔτζι καί ἡ Ἑβραϊκή, εἶχε τέχνην τινά στιχουργικήν, τά ποιήματα τῆς ὁποίας ἦτον νοστιμώτερα καί γλυκύτερα εἰς τό αὐτό, ἀπό τά ἄλλα πεζά Ἑβραϊκά. Τῆς δέ νέας γραφῆς τά βιβλία, πάντα Ἑλληνιστί συνεγράφησαν, ἔξω μόνον τό κατά Ματθ. Εὐαγγέλιον, καί ἡ πρός Ἑβραίους ἐπιστολή, ἅ τινα συνεγράφησαν Ἑβραϊκά ἤ Συριακά, τό δέ Ἑβραϊκόν τοῦ κατά Ματθ. πρωτοτύπον, οὐχ’ εὑρίσκεται, ἀλλ’ οὐδέ πάνυ δῆλός ἐστιν ὁ τοῦτο μεταφράσας εἰς τό Ἑλληνικόν. Τινές δέ φασιν ὅτι ἐστίν Ἰάκωβος ὁ ἀδελφόθεος. Τήν δέ πρός Ἑβραίους, ἤ ὁ Λουκᾶς, ἤ ὁ Βαρνάβας, ἤ ὁ Ῥώμης Κλήμης μετέφρασεν. Εἶπον δέ Συριακά, ὅτι τότε ἡ Ἀραβική μέ τήν Συριακήν ἦτον μεμιγμένη. Εἰ δέ ὁ Βαρώνιος χρονογράφος Ἰησουίτης λέγει, ὅτι τό κατά Μᾶρκον Εὐαγγέλιον συνεγράφη Λατινικά, ἂς χαίρεται μέ τήν γνώμην του, καί ἂς ἐντραπῇ τούς ἐδικούς μας Πατέρας λέγοντας, ὅτι συνεγράφη Ἑλληνιστί, καί μάλιστα τόν ἱερόν Αὐγουστῖνον αὐτό τοῦτο βεβαιοῦντα βιβλ. α΄ περί συμφων. Εὐαγγελιστ. κεφ. β΄ τί δ’ ἂν εἴποιμεν πρός τά ἐμφερόμενα ἔπη Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου ἐν οἷς λέγεται «Μᾶρκος δ’ Ἰταλίῃ, Λουκᾶς Ἀχαϊάδι;» ἤ ὅτι νόθον τοῦτό ἐστι καί ἐπείσακτον, ἤ ὅτι τῶν πλειόνων ἡ ψῆφος πρέπει νά ἐπικρατῇ. Εἰ γάρ αὔτη γνησία γνώμη ἦν τοῦ Θεολόγου, πῶς ταύτην οὐκ οἶδεν ὁ θεῖος Ἱερώνυμος ὁ μαθητής χρηματίσας ἐκείνου, καί ὁ Αὐγουστῖνος, ὁ ἄκρος φίλος Ἱερωνύμου; Σημειώσεως δέ ἄξιον εἶναι ἐκεῖνο ὁποῦ ἱστορεῖ Νικόλαος ὁ Μαλαξός, ὅτι ὁ θεῖος Λουκᾶς ἔγραψε τό Εὐαγγέλιον ἐν τῷ μεγάλῳ Σπηλαίῳ, καθὼς διαλαμβάνει τό βασιλικόν χρυσόβουλλον τῆς μονῆς ταύτης. Πάντα δέ τά βιβλία τῆς παλαιᾶς γραφῆς, ὡς ἐκ τῆς ὕλης ὁποῦ περιέχουσι, διαιροῦνται εἰς νομικά, ἱστορικά, ἠθικά, καί προφητικά. Νομικά μέν οὖν εἰσίν ἡ Πεντάτευχος τοῦ Μωϋσέως. Ἱστορικά δέ, ὁ Ἰησοῦς, οἱ Κριταί, ἡ Ῥούθ, αἱ Βασιλεῖαι, τά Παραλειπόμενα, τά δύω τοῦ Ἔσδρα, ὁ Τωβίτ, Ἰουδίθ, Ἐσθήρ, οἱ Μακκαβαῖοι, καί ὁ Ἰώβ. Ἠθικά δέ ἡ Σοφία τοῦ Σολομῶντος, καί ἡ Σοφία τοῦ Σειράχ. Αἱ Παροιμίαι. Ἐκτός τῆς διαιρέσεως ταύτης παραλέλειπται τό ᾎσμα τῶν ᾈσμάτων, καί ὁ Ἐκκλησιαστής, διδασκαλεῖα ὄντα πρός ἀκριβεστέραν κατανόησιν τῶν κεφαλαιωδῶς ἐν τοῖς θείοις νόμοις γεγραμμένων. Προφητικά δέ τελευταῖον τά βιβλία τῶν Προφητῶν, διεγείροντα τούς πάντας εἰς φυλακήν τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ, καί ἀποφυγήν πάσης κακίας, καί τό μυστήριον τῆς ἐνσάρκου οἰκονομίας προαγγέλλοντα ἅπασιν. Ὁμοίως δέ καί τῆς νέας γραφῆς ἄλλα μέν εἶναι νομικά, ὡς τά δ΄ Εὐαγγέλια, ἄλλα δέ ἱστορικά, ὡς αἱ πράξεις τῶν Ἀποστόλων, πρός ἀκριβεστέραν τῶν θείων Εὐαγγελίων κατανόησιν συμβάλλουσαι. Τίς γάρ συνήσει ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις τοῦ βαπτίσματος τήν δύναμιν, καί τό μυστήριον τῆς χάριτος, καί τήν ἐπί Σταυροῦ ὑπέρ ὑμῶν προσενεχθεῖσαν θυσίαν, χωρίς τῶν ἐπιστολῶν τῶν Ἀποστόλων; καί μάλιστα τοῦ θείου Παύλου; οὐδέν δέ κωλύει ἕν καί τό αὐτό βιβλίον νά ᾖναι ἐνταυτῷ, καί νομικόν, καί ἠθικόν, ὡς τό βιβλίον τῆς Ἐξόδου, καί τά δ΄ Εὐαγγέλια. Ἐκδόσεις δέ ἤ μεταφράσεις τῆς παλαιᾶς γραφῆς αἱ κυριώτεραι εἶναι πέντε. Ἡ Ἑλληνική. Ἡ Συριακή. Ἡ Ἀραβική. Ἡ Χαλδαϊκή. Καί ἡ Ἰταλική ἤτοι Λατινική. Ἡ μέν οὖν Ἑλληνική εἰς τέσσαρας ἐκδόσεις τάς κυριωτέρας διαιρεῖται. Καί α΄ μέν καί ἀρχαιοτάτη εἶναι ἡ τῶν ο΄ ἤ οβ΄ λεγομένη∙ μεθερμηνεύσασα ἐπί Πτολεμαίου τοῦ Φιλαδέλφου, ὄχι μόνον τήν πεντάτευχον, ὡς σφαλερῶς διϊσχυρίζεται ὁ Σκαλιγέρος, καί ἄλλοι νεωτερισταί, ἀλλά καί πᾶσαν τήν παλαιάν διαθήκην, ὡς μαρτυροῦσιν Ἰουστῖνος, Εἰρηναῖος, Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρεύς, καί ἄλλοι πρό τῶν χρόνων τῶν Μακκαβαίων, ταὐτόν εἰπεῖν πρό Χριστοῦ σλ΄ ἔτη. Ἐξ ἧς ἐκδόσεως καί οἱ θεῖοι Ἀπόστολοι τούς τῶν Προφητῶν χρησμούς ἠρανίσθησαν. Εἰ δέ καί ὁ Ἰησουΐτης Βελλαρμῖνος λέγει, ὅτι ἡ τῶν ο΄ ἔκδοσις αὕτη εἶναι ἐλλειπής ἤδη, μάρτυρας φέρων τόν τε θεῖον Ἱερώνυμον λέγοντα ἐν τῷ προλόγῳ τῶν Παραλειπομ. ὅτι ἡ ἀρχαία καί γνησία μεθερμήνευσις διεφθάρη, καί ὅτι τά πρωτότυπα ταύτης σώζονται ἀλλήλων διαφέροντα. Ἀλλά καί τόν Ἰουστῖνον λέγοντα ἐν τῷ πρός Τρύφωνα διαλόγῳ, ὅτι ὁ μέν Ἀριστεύς, ὑπασπιστής τις τοῦ βασιλέως Πτολεμαίου, μαρτυρεῖ ὅτι ἡ τῶν ο΄ ἔκδοσις σύμφωνος εἶναι μέ τά Ἑβραϊκά πρωτότυπα, ἤδη δέ αὕτη (λέγει παρ’ ἑαυτοῦ ὁ ἅγιος) εἰς πολλά τῶν Ἑβραϊκῶν διαφέρει. Ὅμως ἂς μάθῃ ὁ Βελλαρμῖνος ὅτι ἡ ἔκδοσις τῶν ο΄ ἄνωθεν καί ἐξ ἀρχῆς γνησία καί δόκιμος ἐκρίθη ἀπό τήν Ἐκκλησίαν. Καί αὐτήν ἐμεταχειρίσθησαν εἰς μαρτυρίαν οἱ θεῖοι Ἀπόστολοι, καί ὅλη ἡ Ἐκκλησία, ὄχι μόνον ἡ ἀνατολική, ἀλλά καί αὐτή ἡ δυτική πρό τῆς μεθερμηνεύσεως τοῦ Ἱερωνύμου εἰς τήν Λατινίδα. Καί Φίλων ὁ Ἰουδαῖος τούς ο΄ ἐπαινεῖ, ὄχι μόνον ὡς διερμηνευτάς τῶν γραφῶν, ἀλλά καί ὡς προφήτας θείῳ Πνεύματι ἐμπνευσθέντας. Καί ὁ Αὐγουστῖνος (βιβλ. Περί πόλεως Θεοῦ) τό Πνεῦμα, λέγει τό φωτίσαν τούς Προφήτας ὅταν ἐκεῖνα ἐκήρυξαν, τό αὐτό Πνεῦμα ἐφώτισε καί τούς ο΄ ὅταν ἐκεῖνα μεθερμήνευσαν. Καί ὁ θεῖος Ἰουστῖνος, καί ὁ Τερτυλιανός λέγουσιν, ὅτι ὁ καθ’ ἕνας ἐξ αὐτῶν εἰς ξεχωριστά ὀσπήτια μετεγλώττισαν τήν γραφήν, καί, ὤ τοῦ θαύματος! οὐδέ τό παραμικρόν, εὑρέθη νά ἔχῃ παραπάνω, ἤ παρακάτω ὁ ἕνας ἀπό τόν ἄλλον εἰς τά βιβλία ὁποῦ ἔγραψαν. Ἀλλ’ αἱ αὐταί λέξεις ἀπαραλλάκτως εἰς ὅλα εὑρέθησαν. Τίς λοιπόν δύναται νά προτιμήσῃ ἄλλην ἔκδοσιν ἀπό τήν θεόπνευστον ταύτην; Εἰ δέ καί εἰς μέρη τινά ὀλίγα διαφέρει αὕτη ἀπό τά Ἑβραϊκά πρωτότυπα, τί ἀπό τοῦτο; τό Πνεῦμα (λέγει ὁ ἱερός Αὐγουστῖνος βιβλ. Περί πόλεως Θεοῦ, ἀποκρινόμενος εἰς τοῦτο) τό Πνεῦμα, ἠμποροῦσε νά ἀφήσῃ τι, ἤ νά προσθέση, διά νά μήν λάβῃ ὑποψίαν τινάς, ὅτι τέχνη ἀνθρωπίνη ἐγένετο εἰς τήν τοιαύτην ἔκδοσιν, ἥτις κατά λέξιν μόνον ἔκαμε τήν μετάφρασιν. Ἀλλά μᾶλλον νά ἐννοήσῃ ὅτι θεία δύναμις ἦτον ὁποῦ ἐφώτιζε καί ἐκυβέρνα τόν νοῦν τοῦ μεθερμηνεύσαντος. Τά αὐτά διδάσκει, καί ἐν τῷ περί Χριστιανικ. διδασκαλίας βιβλ. Ῥητέον δέ τοῦτο, ὅτι διαφέρει τά Ἑβραϊκά πρωτότυπα ἀπό τήν τῶν ο΄ μετάφρασιν, καθ’ ὅτι, ὡς σημειοῖ ὁ Σύγκελλος, οἱ Ἰουδαῖοι διέφθειραν τήν παλαιάν γραφήν τοῦ Ἑβραϊκοῦ. Ἐν γάρ τῷ Ἑβραϊκῷ κεῖται, ὅτι, ὁ Νῶε ἔζησεν ἕως τοῦ νη΄ ἔτους τοῦ Ἀβραάμ, ὅπερ ψεῦδός ἐστι. Καί ὁ Ἰουστῖνος ἐν τῷ πρός Τρύφωνα, λέγει, ὅτι τό τοῦ Ϟε΄ Ψαλμοῦ ἐκεῖνο εἴπατε ἐν τοῖς ἔθνεσιν ὅτι Κύριος ἐβασίλευσεν ἀπό τοῦ ξύλου, διέφθειραν οἱ Ἰουδαῖοι ἀφελόντες τό, ἀπό τοῦ ξύλου. (Τό ὁποῖον πρέπει νά λέγηται καί τώρα, ἀγκαλά καί οὕτω νά μήν εὑρίσκηται γεγραμμένον ἐν τῇ ἐκδόσει τῶν ο΄ ἴσως διά τινα διαφθοράν τῶν ἀντιγραφέων). Τό, ὤρυξαν χεῖράς μου καί πόδας μου, οὐκ ἔστιν ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ, ὁ κόραξ ὁ ἐπί τοῦ Νῶε, τό Ἑβραϊκόν μέν λέγει ὅτι ἀνέστρεψεν, ὁ Ἰώσηπος δέ, καί οἱ Ο΄ καί ὁ Χρυσόστομος, καί Αὐγουστῖνος καί Ἀμβρόσιος περί τῆς κιβωτοῦ καί ὁ Ἱερώνυμος ἐν τῇ παραφράσει, τό ἐναντίον λέγουσιν, ὅτι οὐκ ἀνέστρεψεν. Ὅθεν καί ὁ Ῥαββί Ἠλίας φανερῶς λέγει, ὅτι ἡ παλαιά γραφή τοῦ Ἑβραϊκοῦ διαφέρει ἀπό τήν νῦν σωζομένην γραφήν τοῦ αὐτοῦ. Ὥστε καλῶς λέγει ὁ Σύμελχος, ὅτι οἱ Ο΄ ἐκ παλαιᾶς καί ἀδιαφθόρου ἀντιγραφῆς τοῦ Ἑβραϊκοῦ, ἡρμήνευσαν τήν γραφήν. Καί τοῦτο δῆλον ἐντεῦθεν. Οἱ Θεῖοι Εὐαγγελισταί τά λόγια ὁποῦ ὡμίλησεν ὁ Κύριος ἐκ τῆς παλαιᾶς Ἑβραϊκά τά λέγουσι καθὼς οἱ Ο΄ μετέφρασαν ταῦτα Ἑλληνικά. Ἀλλά μέν ὁ Κύριος τά ἐλάλησεν ἀπό ἀληθές καί ἀδιάφθορον πρωτότυπον Ἑβραϊκόν, ὡς Θεός ἀληθείας καί νομοδότης, λοιπόν καί οἱ μεταφράσαντες ταῦτα ἑβδομήκοντα, τό ἴδιον ἀληθές καί ἀδιάφθορον πρωτοτύπον ἐμεταχειρίσθησαν. Ὅτι δέ πασῶν τῶν ἄλλων μεθερμηνεύσεων ἡ τῶν Ο΄ ἀξιοπιστοτέρα, καί διά τί πρό τοῦ Χριστοῦ τήν γραφήν ἡρμήνευσαν, καί διά τί ἦτον πολλοί, καί διά τί σύμφωνοι∙ ἀρκεῖ εἰς μαρτυρίαν ὁ θεῖος Χρυσόστομος ὁμιλ. ε΄ εἰς τό κατά Ματθ. καί ἡ ρμστ΄ Νεαρά τοῦ Ἰουστινιανοῦ, καί ὁ θεῖος Ἐπιφάνιος αἱρέσει α΄, ὁ δέ Χρυσόστομος λόγῳ κζ΄ πρός ἰουδαΐζοντας τόμ. στ΄, σελ. 323 λέγει, ὅτι αἱ ἐπί τοῦ Πτολεμαίου ἑρμηνευθῆσαι γραφαί, ἐν τῷ ναῷ τοῦ Σαράπιδος εἰσί μέχρι τοῦ νυν, (ἦν δέ ὁ Σάραπις Θεός Αἰγυπτίων). Εἰ δέ πολλοί τῶν Πατέρων ἑρμηνεύοντες τάς γραφάς ἐμεταχειρίσθησαν εἰς λέξεις τινάς, τάς ἑρμηνείας Ἀκύλα, Θεοδοτίωνος, καί συμμάχου, τοῦτο ἐποίησαν, οὐχ ὅτι ἐπροτίμησαν αὐτάς τῆς ἑρμηνείας τῶν Ο΄ ἀλλ’ ὅτι δι’ αὐτῶν σαφηνίζονται μᾶλλον τινά ἑρμηνευθέντα ἀπό τούς Ο΄, οἵτινες κατά τό νόημα περισσότερον, καί ὄχι κατά τά ῥήματα καί λέξεις ἡρμήνευσαν τάς γραφάς. Ἀνάγνωθι καί τόν Δοσίθεον σελίδ. 214. Καί περί μέν τῆς ἐκδόσεως τῶν Ο΄ ταῦτα. Β΄. δέ ἔκδοσις ἐγένετο ὑπό τοῦ Ἀκύλα τοῦ ἀπό Χριστιανῶν Ἰουδαΐσαντος ἐπί Ἀδριανοῦ βασιλέως ἀπό Χριστοῦ ἔτει ρλ΄. Γ΄. ἡ τοῦ Σαμαρείτου συμμάχου τοῦ ἀπό Ἰουδαίων χριστιανίσαντος, καί τήν τῶν ἐβιωνιτῶν αἵρεσιν ἀσπασαμένου ἐπί αὐτοκράτορος Κομμόδου. Δ΄. εἶναι ἡ τοῦ Θεοδοτίωνος, Χριστιανίσαντος μέν πρῶτον, Μαρκιωνίσαντος δέ ὕστερον, καί κατά τήν αἵρεσιν αὐτοῦ ἑρμηνεύσαντος τάς γραφάς ἐπί Ἀντωνίου Καρακάλλα ἤ παρ’ ἄλλοις ἐπί τοῦ αὐτοῦ Κομμόδου. Τούτων δέ τῶν τριῶν ὑστέρων, δέν σώζονται ὁλόκληροι αἱ μεταφράσεις, ἀλλά μόνον κλάσματα καί τμήματα τινά. Ταύτας δέ τάς δ΄ ἐκδόσεις ὁ Ὠριγένης εἰς μίαν συναθροίσας βίβλον, τέσσαρας στύλους ἔχουσαν ἐν ἑκάστῃ σελίδι, διά νά θεωρῶνται ὅλαι ὁμοῦ μέ μίαν ὀμματίαν, τετραπλᾶ ὠνόμασε τό τοιοῦτον πόνημα. Κοντά δέ εἰς τάς δ΄ αὐτάς, γράψας καί τό Ἑβραϊκόν πρωτοτύπον ἀπό τό ἕνα καί ἄλλο μέρος τῶν σελίδων, ἑξαπλᾶ τήν βίβλον ὠνόμασε. Τελευταῖον κοντά εἰς τάς ἕξ ταύτας, ἑνώσας καί τήν ἔκδοσιν ὁποῦ εὑρέθη ἐν Νικοπόλει, ἤ ἐν Ἱεριχῷ ἐπί Ἀλεξάνδρου τοῦ Μαμμαίας, καί τήν στ΄ τήν εὑρεθεῖσαν ἐν Νικοπόλει τῇ πρός Ἀκτίους μετά τόν διωγμόν τοῦ Σευήρου, ὀκταπλᾶ τό βιβλίον ὠνόμασεν, ἐκ τῶν ὀκτῶ στύλων ὁποῦ εἶχε. Καί τοῦτα εἶναι τά πολυθρύλλητα τετραπλᾶ, καί ἑξαπλᾶ, καί ὀκταπλᾶ, τά παρά τοῖς πολλοῖς ἀγνοούμενα. Σημείωσαι δέ, ὅτι εὑρέθη καί ζ΄ ἔκδοσις παρά Λουκιανοῦ τοῦ μεγάλου ἀσκητοῦ καί μάρτυρος, ἐκδοθεῖσα ἐν Νικομηδείᾳ ἐπί Κωνσταντίνου τοῦ βασιλέως, ὅς τις Λουκιανός ἀναγνούς τάς προγεγραμμένας ἐκδόσεις, καί τό Ἑβραϊκόν πρωτότυπον εὑρών, τά μέν ἐλλιπῆ ἐπρόσθεσε, τά δέ περιττά ἐδιόρθωσε. Αἱ μέν οὖν τρεῖς ἐκδόσεις Ἀκύλα Συμμάχου καί Θεοδοτίωνος οὐδέποτε ἐδοκιμάσθησαν καί ἐκυρώθησαν ὑπό τῆς Ἐκκλησίας. Ὡσάν ὁποῦ αὐτοί, μέ τό νά ἦτον ἄνδρες ἀποστάται, ἐπίτηδες ἄφηκαν ἀσαφῆ τά περί Χριστοῦ προφητεύοντα ῥητά. Δέν εἶναι ὅμως καί αὐταί τόσον πολλά ἀνωφελεῖς, ἐπειδή, ὁ μέν Ὠριγένης τά ἐλλείποντα ἀπό τήν ἔκδοσιν τῶν Ο΄ ἀνεπλήρωσεν ἐκ τῆς ἐκδόσεως τοῦ Θεοδοτίωνος συγγράφων τά ἑξαπλᾶ. Ὁ δέ Ἱερώνυμος λέγει ἐν τῷ προλόγῳ τῶν Ψαλμ. ὅτι ἤκουσέ ποτε νά ἀναγνωσθῇ ὁ προφήτης Δανιήλ εἰς τήν Ἐκκλησίαν κατά τήν ἔκδοσιν τοῦ Θεοδοτίωνος. Ἀλλά καί τώρα κατά τήν ἔκδοσιν τοῦ Θεοδοτίωνος ἀναγινώσκεται ὁ Δανιήλ, μέ τό νά εὑρέθη συγκεχυμένη ἡ εἰς αὐτόν ἔκδοσις τῶν Ο΄ ἥτις οὐδέ σώζεται. Καί τοσαῦτα μέν περί τῆς Ἑλληνικῆς ἐκδόσεως. Ἡ δέ Συριακή, καί Ἀραβική, καί Χαλδαϊκή ἔκδοσις, ὠφελοῦσι καί αὐταί εἰς κατανόησιν τῶν γραφῶν, καί μάλιστα ἡ Συριακή ἀρχαιοτέρα οὖσα καί γειτονεύουσα μέ τήν Ἑβραϊκήν. Ταύτην γάρ καί ὁ μέγας Βασίλειος ἐπαινεῖ εἰς τήν ἑξαήμερον, καί ταύτην ὡς ὀρθῶς ἔχουσαν ἐμεταχειρίζετο ἡ ἐν Συρίᾳ Ἐκκλησία. Ἡ δέ Χαλδαϊκή Ταργούμ ὠνομάσθη, ὅπερ σημαίνει παράφρασις, ὑπό τριῶν Ῥαββίνων συγγραφεῖσα κατά τόν ε΄ αἰῶνα. Οὐκ ἐγκρίνεται δέ αὕτη τῇ Ἐκκλησίᾳ. Διότι εἰς πολλά μέρη ἔχει μύθους τινάς ἐσπαρμένους, πέμπτη δέ καί τελευταία ἐπαινεῖται ἡ Ἰταλική, καί ἡ κατά Λατίνους λατινίς. Ἦν δέ ἡ μέν Ἰταλίς ἀρχαιοτέρα, ἡ δέ Λατινίς (ἥτις καί Βουλγάτα καλεῖται) ὑπό Ἱερωνύμου σοφοῦ ἀνδρός, ὡς μαρτυρεῖ Αὐγουστῖνος, καί περί τάς τρεῖς διαλέκτους ἐμπειροτάτου, ἐξεδόθη, ὅς τις τῆς μέν παλαιᾶς μερικάς βίβλους ἐκ τῆς Ἑβραΐδος εἰς τήν Λατινίδα μεθερμήνευσε, τήν δέ καινήν, εἰς μερικά μόνον μέρη ἐπεδιώρθωτε. Ἀγκαλά καί κατ’ ἄλλους, ὁ Πατήρ τῆς βουλγάτας εἶναι ἄδηλος. Πολλά δέ ἐσφαλμένα περιέχει, καί πολλά μή ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ κείμενα. Ὅθεν οὐδέ προτιμητέα ἐστί τῆς Ο΄ ἐκδόσεως. Ταῦτα εἰσί τά τῆς παλαιᾶς καί νέας γραφῆς βιβλία ἅγια, κατά τούς Μακκαβαίους, τά ἐν χερσίν ἡμῶν. Αἱ πηγαί τοῦ Σωτηρίου κατά τόν Ἀθανάσιον, καί αἱ ἁγιόγραφοι δέλτοι, κατά τόν Ἀρεοπαγίτην. Τά ἐνδιάθηκα, κατά τόν Εὐσέβιον, καί τά κανονικά, κατά τήν ἐν Καρθαγένῃ. Μελετᾶτε οὖν ἀδελφοί καί Πατέρες, ἐν αὐτοῖς ἡμέρας καί νυκτός, ἵνα παρομοιωθῆτε τῷ μακαριζομένῳ δικαίῳ ὑπό τοῦ θείου Δαβίδ. Ἀναγινώσκετε ταῦτα διηνεκῶς, ὅτι ἡ τῶν γραφῶν ἀνάγνωσις, κατά τόν Χρυσόστομον, τῶν οὐρανῶν ἐστίν ὑπάνοιξις, καί τά στόματα τῶν προφητῶν Θεοῦ εἰσί στόμα. Σχολάζετε ἐν αὐτοῖς διά παντός, ὅτι, κατά τόν Αὐγουστῖνον, ἅπαντος νοσήματος ψυχῆς ἐν ταῖς γραφαῖς τό φάρμακον ἐναπόκειται. Ἐρευνᾶτε τάς γραφάς, ἵνα ἐν αὐταῖς εὕρητε ζωήν τήν αἰώνιον, καθὼς εἶπεν ὁ Κύριος. Ἀναγινώσκοντες δέ τόν νόμον τοῦ Θεοῦ, φυλάττεσθαι ἀπό τά νόθα τῶν καλουμένων Δευτερώσεων. Ἀπό ὅσα δηλαδή λέγουσιν αὗται περί θυσίας ἀλόγων ζώων, περί ἁμαρτιῶν, περί καθαρισμοῦ, περί ἀποπομπαίου, περί συνεχῶν λουτρῶν καί ῥαντισμάτων, καί ἀπό ὅσα ἀπό τούς Ἕλληνας ἐγράφησαν εἰς τόν νόμον κατά δεύτερον λόγον Διαταγ. βιβλ. α΄, κεφ. η΄ καί βιβλ. β΄, κεφ. λη΄ καί βιβλ. στ΄, κεφ. κβ΄. Σημείωσαι ὅτι τά περισσότερα τῆς ὑποσημειώσεως ταύτης ἐρανίσθησαν ἀπό τό ἀνέκδοτον θεολογικόν τοῦ διδασκάλου Κυρίου Εὐγενίου.
