Πάντα δέ ταῦτα γράφομεν, ὥστε τούς καρπούς δοκιμάζεσθαι τῆς μετανοίας· οὐ γάρ πάντως τῷ χρόνῳ κρίνομεν τά τοιαῦτα, ἀλλά τῷ τρόπῳ τῆς μετανοίας παρέχομεν. Ἐάν δέ δυσαποσπάστως ἔχωσι τῶν ἰδίων ἐθῶν καί ταῖς ἡδοναῖς τῆς σαρκός μᾶλλον δουλεύειν ἐθέλωσιν ἤ τῷ Κυρίῳ, καί τήν κατά τό Εὐαγγέλιον ζωήν μή παραδέχωνται, οὐδείς ἡμῖν κοινός πρός αὐτούς λόγος. Ἡμεῖς γάρ ἐν λαῷ ἀπειθεῖ καί ἀντιλέγοντι δεδιδάγμεθα ἀκούειν ὅτι· Σώζων σῶζε τήν σεαυτοῦ ψυχήν.
Ἐπί πᾶσιν οἷς διετάξατο ὁ μέγας Βασίλειος ἐπάγει, ὅτι εἰ καί χρόνους ὡρίσαμεν μετανοίας ἐπί τοῖς ἁμαρτήμασιν, ἀλλ᾿ οὐ χρόνῳ κρίνομεν τήν μετάνοιαν, ὥστε τοῦ τεταγμένου καιροῦ παρελθόντος ἐφ’ ἑκάστῳ τῶν ἁμαρτανόντων, ἐκ παντός δέχεσθαι αὐτούς, ἀλλά τούς καρπούς τῆς μετανοίας δοκιμάζομεν, καί τῷ τρόπῳ προσέχομεν, ἤγουν τῇ διαθέσει τοῦ μετανοοῦντος, ὡς κἀνταῦθα νοεῖσθαι τά τοῦ οδ΄ αὐτοῦ κανόνος, ἤτοι τό τοῖς σπουδαίοις μέν ἐλαττοῦσθαι, τόν χρόνον, τοῖς δε ἀμελῶς διακειμένοις, καί ἐπιτείνεσθαι. Εἰ δέ τινες, φησί, δυσαποσπάστως ἔχουσι τῶν ἰδίων ἐθῶν, καί οὐκ ἀφίστανται τῶν ἁμαρτηρμάτων, πρός τούς τοιούτους οὐδέν ἡμῖν κοινόν∙ ἀκούομεν γάρ ἐκ τῆς Γραφῆς, ὅτι, Σώζων σῶζε τήν σεαυτοῦ ψυχήν, ἤγουν, βλέπε μή καί σεαυτόν ἀπολέσῃς ἀδιορθώτοις συγκοινωνῶν. Και ἑξῆς ποιεῖται παραίνεσιν πρός ἀρχιερεῖς, τούς δυναμένους λύειν καί δεσμεῖν τούς ἁμαρτάνοντας, καί φησί∙ Μή τοίνυν καταδεξώμεθα συναπόλλυσθαι τοῖς τοιούτοις, ἀλλά φοβηθέντες τό βαρύ κρίμα, καί τήν φοβεράν ἡμέραν τῆς ἀνταποδόσεως τοῦ Κυρίου πρό ὀφθαλμῶν λαβόντες, μή θελήσωμεν ἀλλοτρίαις ἁμαρτίαις συναπόλλυσθαι. Εἰ γάρ μή ἐπαίδευσεν ἡμᾶς τά φοβερά τοῦ Κυρίου, μηδέ αἱ τηλικαῦται πληγαί εἰς αἴσθησιν ἡμᾶς ἥγαγον, ὅτι διά τήν ἀνομίαν ἡμῶν ἐγκατέλιπεν ἡμᾶς ὁ Κύριος, καί παρέδωκεν ἡμᾶς εἰς χεῖρας ἐχθρῶν, καί ἀπήχθη αἰχμάλωτος εἰς τούς πολεμίους ὁ λαός, καί παρεδόθη τῇ διασπορᾷ, διότι ταῦτα ἐτόλμων οἱ τό ὄνομα τοῦ Χριστοῦ περιφέροντες∙ εἰ δέ μή ἔγνωσαν μηδέ συνῆκαν, ὅτι διά ταῦτα ἦλθεν ἡ ὀργή τοῦ Θεοῦ ἐφ᾽ ἡμᾶς, τίς ἡμῖν κοινός πρός τούτους λόγος; Ἀλλά διαμαρτύρεσθαι αὐτοῖς καί νυκτός καί ἡμέρας, καί δημοσίᾳ καί ἰδίᾳ ὀφείλομεν, συναπάγεσθαι δέ αὐτῶν τῇ πονηρίᾳ μή καταδεχώμεθα, προσευχόμενοι μάλιστα μέν κερδῆσαι αὐτούς, καί ἐξελέσθαι τῆς παγίδος τοῦ πονηροῦ∙ ἐάν δέ τοῦτο μή δυνηθῶμεν, σπουδάσωμεν τάς γοῦν ἑαυτῶν ψυχάς τῆς αἰωνίου κατακρίσεως περισώσασθαι. Ἐν μέν τῷ οδ΄ κανόνι, ὡροθέτησεν ὁ ἅγιος μετριάζεσθαι τόν χρόνον τοῦ ἐπιτιμίου εἰς τούς ἐπιμελῶς μετανοοῦντας∙ ἐνταῦθα δέ φησιν ἀπό τοῦ ἐπιτιμίου μή ἀπολύεσθαι τούς ἀμελῶς τοῖς ἐπιτιμίοις δουλεύσαντας∙ κατά τούτων γάρ διορίζεται τά ἐπιτίμια ἐπιτείνεσθαι. Τούς μέντοι μή ἀποστάντας μετά ἐξομολόγησιν ἀπό τοῦ κακοῦ, ἀλλ’ ἐξεχομένους αὐτοῦ, παρακελεύεται μηδέ λόγου ἀξιοῦσθαι∙ ἀκούομεν γάρ, φησίν, ἐκ τῆς Γραφῆς, ὅτι, Σώζων σῶζε τήν σεαυτοῦ ψυχήν, ἤγουν, ὅρα μή καί σεαυτόν ἀπολέσῃς ἀδιορθώτοις συγκοινωνῶν. Σημείωσαι οὖν δύο κάλλιστα ἀπό τοῦ παρόντος κανόνος, ὅτι, ὥσπερ ἐλαττοῦνται τά ἐπιτίμια εἰς τούς ἐπιμελῶς δουλεύσαντας τῇ ἐξομολογήσει, οὕτως ἐπιτείνονται εἰς τούς ἀμελεῖς∙ καί ὅτι ἐκεῖνοι ἐπιτιμῶνται οἱ ἀφιστάμενοι ἀπό τοῦ κακοῦ∙ οἱ γάρ ἐπιμένοντες ταῖς ἐπιθυμίαις αὑτῶν, ἀκοινωνησίᾳ παντελεῖ κατακρίνονται. Μή χρόνῳ κρίνῃς, ἀλλά τρόπῳ τά ἐπιτίμια. Εἰ δ᾽ ἐμμένωσι ταῖς ἁμαρτίαις καί ἀντιλέγοιεν, σύ σῶζε τήν οἰκείαν ψυχήν. Τά μέν ἐπιτίμια ὡρίσθησαν, ὡς ἐγράφησαν. Οὐ δεῖ δέ πρός τόν χρόνον τῶν ἐπιτιμίων ἀφορᾷν, ἀλλά πρός τόν τρόπον τῆς μετανοίας. Καί εἰ μετά δακρύων, καί συντριμμοῦ καρδίας, καί ταπεινώσεως ἰσχυρᾶς τάς ἐξομολογήσεις ποιοῦνται οἱ ἁμαρτάνοντες, καί ἀφίστανται τοῦ κακοῦ, καί ἐξ ὅλης ψυχῆς ἐκζητοῦσι τόν Κύριον, παρά τῇ ἐξουσία ἔσται τοῦ δεσμεῖν καί λύειν ἐμπεπιστευμένου τόν χρόνον αὐτῶν ἐλαττῶσαι. Ἐάν δέ δυσαποσπάστως ἔχωσι τῶν ἰδίων ἐθῶν οἱ πταίοντες, καί τῇ ἁμαρτίᾳ, καί ταῖς ἡδοναῖς τῆς σαρκός δουλεύειν μᾶλλον αἱροῦνται, ἤ τῷ κυρίῳ, καί τήν κατά τό Εὐαγγέλιον ζωήν μή καταδέχωνται, οὐδείς πρός αὐτούς λόγος ἐπιτιμίων∙ ἐν γάρ λαῷ ἀπειθεῖ καί ἀντιλέγοντι δεδιδάγμεθα ἀκούειν, ὅτι, Σώζων σῶζε τήν σεαυτοῦ ψυχήν. Ἀφ’ οὗ ὁ Ἅγιος διαφόρους χρόνους διαφόρων ἐπιτιμίων διώρισεν, ἐπιφέρει καί τόν παρόντα κανόνα, ὅτι πρέπει νά δοκιμάζωνται οἱ καρποί τῆς μετανοίας. Ἐπειδή ἡμεῖς δέν θεωροῦμεν τά ἐπιτίμια εἰς μόνους τούς τόσους, ἤ τόσους χρόνους, ἀλλά προσέχομεν εἰς τήν διάθεσιν τῶν μετανοούντων.1 Ὥστε δηλ. ἂν μέν προθύμως μετανοοῦν, νά ἐλαττώνονται οἱ χρόνοι, ἂν δέ ἀμελῶς, νά αὐξάνωνται. Ἐάν δέ ἁμαρτάνοντες, δέν θέλουν νά κάμουν ἀποχήν τῶν ἁμαρτιῶν, καί ἡδονῶν τους, οὔτε θέλουν νά ζοῦν κατά τό Εὐαγγέλιον, ὡς χριστιανοί, ἀπειθοῦσι, καί ἀντιλέγουσι, τότε ἡμεῖς οἱ τῶν ψυχῶν αὐτῶν οἰκονόμοι Ἀρχιερεῖς, καί Πνευματικοί, δέν πρέπει νά συγκοινωνῶμεν εἰς τάς ἁμαρτίας αὐτῶν, ἀλλά νά παραιτοῦμεν αὐτούς. Ἀκούομεν γάρ τῆς θείας γραφῆς ὁποῦ λέγει. Σώζων σώζε τήν σεαυτοῦ ψυχήν. Ἤτοι βλέπε μή κολάσῃς καί τήν ψυχήν τήν ἐδικήν σου, συγκοινωνῶν μέ τούς ἀδιορθώτους ἁμαρτωλούς. 1Δι’ ὃ καί ὁ θεῖος Χρυσόστομος συμφώνως λέγει. «Οὐ τοῦτο ζητῶ, χρόνου πλῆθος. Ἀλλά ψυχῆς διόρθωσιν». (Ὁμιλ. ιδ΄ τῆς β΄ πρός Κορινθ.).
