Ὁμοίως ἤρεσεν, ἴνα τά πανταχοῦ ἀνά τούς ἀγρούς καί τούς ἀμπελῶνας θυσιαστήρια, ὡσανεί εἰς μνήμην μαρτύρων καθιστάμενα, ἐν οἷς οὐδέ ἓν σῶμα, ἤ λείψανον μαρτύρων, ἀποκείμενα δείκνυνται, ἀπό τῶν ἐντοπίων ἐπισκόπων, εἰ ἔστι δυνατόν, καταστρέφωνται· εἰ δέ τοῦτο θορύβοις δημοτικοῖς οὐ συγχωρεῖται, ὅμως τά πλήθη νουθετηθῶσι μή ὀχλαγωγεῖν τούς τόπους ἐκείνους. Καί ἵνα οἱ τά ὀρθά φρονοῦντες μηδεμιᾷ δεισιδαιμονίᾳ τῶν τοιούτων τόπων καταδεσμῶνται· καί παντελῶς μηδέ μνήμη μαρτύρων ἐπιτελεσθῇ, εἰ μήπου ἤ σῶμα, ἤ τινα λείψανα ὧσιν, ἤ ἀρχαιογονία τινός οἰκήσεως, ἤ κτήσεως, ἤ πάθους πιστῇ ἀρχαιότητι παραδιδῶνται· ὅσα γάρ δι᾽ ἐνυπνίων, καί ματαίων ἀποκαλύψεων ἀνθρώπων τινῶν ὁπουδήποτε καθίστανται θυσιαστήρια, παντί τρόπῳ τά τοιαῦτα ἀποδοκιμασθῶσι.
Τινές εὐσεβεῖν δοκοῦντες, ἐν ἀγροῖς καί ἐν ἀμπελῶσιν ᾠκοδόμουν εὐκτήρια ἐπί μαρτύρων ὀνόμασιν, ὡς δι’ ἐνυπνίων ταῦτα καί ἀποκαλύψεων ἀνεγείροντες. Προστάσσει τοίνυν ὁ κανὼν τά τοιαῦτα, εἰ μήτε σώματα μαρτύρων ἔχοιεν αὐτοῖς ἐναποκείμενα, μήτε τινά λείψανα μαρτύρων, παρά τῶν κατά τόπους ἐπισκόπων καταστρέφεσθαι. Εἰ δέ οἱ δῆμοί, φησιν, ἀνθίστανται θορυβοῦντες, καί οὐκ ἐῶσι καθαιρεῖσθαι αὐτά, νουθετεῖσθαι τά πλήθη κελεύει, μή ὀχλαγωγεῖν τούς τόπους ἐκείνους, τοὐτέστι μή συνάγεσθαι τούς ὄχλους ἐκεῖ, μηδέ τούς ὀρθοδόξους καταδεσμεῖσθαι τῇ τούτων δεισιδαιμονίᾳ, μηδέ μνήμας μαρτύρων ἐν αὐτοῖς ἐπιτελεῖν, εἰ μή σῶμα μάρτυρος, μηδέ λείψανα ἐκεῖ κεῖνται, ἤ ἐξ ἀρχαίων χρόνων ἦν ᾠκοδομημένον τό θυσιαστήριον ἐκεῖνο∙ ἃ γάρ, φησι, συνέστησαν, ὡς ἐξ ἐνυπνίων καί ἀποκαλύψεων οἰκοδομησάντων αὐτά τινων, πάντα ἀποδοκιμαζέσθωσαν. Κεκανόνισται, μή ἄλλως εὐκτήριον οἶκον ἀνεγείρεσθαι ὁπουδήποτε, εἰ μή κατ’ ἐπιτροπήν ἐπισκοπικήν, ἤ καί παρουσίαν εὐχή θεμελίου τελεσθῇ κατά τόπον, καί σταυροπήγιον ἐντεθῇ, καί διά καταθέσεως ἁγίων λειψάνων μαρτυρικῶν καθιερωθῇ ὁ ναός. Ἐπεί δέ τινες, ὡς ἔοικεν, ἀπό ὀνειράτων, ἤ καί πεπλασμένων ἀποκαλύψεων ἀνήγειρον εἰς ἀγρούς καί ἀμπελῶνας παρά γνώμην τῶν ἐπισκόπων θυσιαστήρια, καί διά παρασυνάξεων καί ψευδῶν ἐνυπνίων τούς ἁπλουστέρους πλανῶντες, τήν ὀρθόδοξον πίστιν διέστρεφον, ἤρεσε, τά τοιαῦτα θυσιαστήρια, τά εἰς μνήμην τάχα μαρτύρων καθιστάμενα, καί μή ἔχοντα σώματα, ἤ λείψανα μαρτύρων, μηδέ ἀρχῆθεν ἀνεγερθέντα διά τό οἰκῆσαι ἐν αὐτοῖς ὁσίους, ἤ μάρτυρας, ἤ κτησίδια εἶναι τούτων, ἤ ἐν αὐτοῖς πάθη μαρτυρίου ὑποστῆναι, καί, ὡς εἴρηται, μή καθιερωθέντα, παρά τῶν ἐγχωρίων ἐπισκόπων καταστρέφεσθαι. Εἰ δέ οἱ δῆμοί, φασιν, ἀνθίστανται θορυβοῦντες, νουθετεῖσθαι καί τούτους μή ὀχλαγωγεῖν τούς τόπους ἐκείνους, τοὐτέστι μή συνάγεσθαι τούς ὄχλους ἐκεῖ, μηδέ τούς ὀρθοδόξους καταδεσμεῖσθαι τῇ τούτων δεισιδαιμονίᾳ, μηδέ μνήμας μαρτύρων ἐν αὐτοῖς ἐπιτελεῖν. Σημείωσαι τόν παρόντα κανόνα πολλά χρησιμεύοντα εἰς τάς ἀγροικικάς ἐκκλησίας∙ γίνονται γάρ πολλά τοιαῦτα παρά χωριτικῶν ἀνδραρίων προσλαμβανόντων γυναῖκας ἐνθουσιώσας κατά δαιμονικήν ἐπήρειαν, καί προφοιβαζούσας τάχα τά μέλλοντα, καί ἄνδρας προσποιουμένους δαιμονᾷν, καί ποιοῦντάς τινα μηδέ λέγεσθαι ἄξια εἰς τάς τοιαύτας ἐκκλησίας. Σημείωσαι ἀπό τοῦ παρόντος κανόνος, ὅτι τά ἐνύπνια, κᾂν οἷα ἂν ὦσιν, ἀπαράδεκτά εἰσι, καί οἱ τούτοις ἀκολουθοῦντες κολάζονται ὡς σκιαμαχοῦντες καί παρά τῶν δαιμόνων κλεπτόμενοι. Ὑπέξελέ μοι τά ἀποκαλυφθέντα παρά Θεοῦ ἀνθρώποις ἀξίοις θείας ἀποκαλύψεως, ὡς τῷ Ἰωσήφ, τῷ Δανιήλ, καί ἑτέροις∙ ὥστε ὁ βίος καί ἡ ἁγιοπρέπεια τοῦ διδόντος τόν ὄνειρον ἤ συνίστησι τοῦτον ὡς ἀποκάλυψιν, ἤ ἀναιρεῖ ὡς δαιμονικήν πλάνην, καί ὑποβολήν∙ οἱ γάρ δαίμονες πολλάκις προλέγουσι καί τά μέλλοντα δι’ ἐνυπνίων τοῖς ἀναξίοις, ἵνα δι’ αὐτῶν τούτους μεθελκύσωσι καί πλανήσωσι, δι’ ὧν ἀποφοιβάζωσι στοχαστικῶς ἀλλ’ οὐκ ἀκριβῶς. Θυσιαστήριον ἐν ἀγροῖς ἤ ἐν ἀμπελῶσι γινόμενον, ἐν οἷς οὐ λείψανον ἀπόκειται μάρτυρος, εἰ μή δημόσιος γίνεται θόρυβος, καταστρεφέσθω∙ καί ὅσα δι’ ἐνυπνίων καί ἀποκαλύψεων ματαίων συνίσταται θυσιαστήρια. Ὅσοι τῶν εὐκτηρίων οἴκων οὐ δι’ εὐχῆς ἐπισκόπων συνέστησαν, καί λείψανα μαρτύρων τοῦτοις ἐναπετέθησαν, ἀνίεροι εἰσί. Διά τοῦτο γοῦν, καί τά ἐν ἀγροῖς ἤ ἀμπελῶσι γινόμενα θυσιαστήρια, χωρίς εὐχῆς ἐπισκόπου καί τοῦ ἐναποτεθῆναι μαρτύρων λείψανα, εἰ δυνατόν καταστρεφέσθωσαν∙ εἰ δέ μή δημοτικός θόρυβος τοῦτο κωλύει γενέσθαι, κᾂν νουθεσίαν δεχέσθωσαν μή ποιεῖν ἐν αὐτοῖς ὀχλαγώγια. Καταστρεφέσθωσαν δέ καί τά δι’ ἐνυπνίων καί ἀποκαλύψεων ματαίων συνιστάμενα θυσιαστήρια∙ σκότος γάρ ὢν ὁ διάβολος, φῶς ὑποκρίνεται, καί προφάσει δῆθεν εὐλαβείας τάς τῶν ἀνθρώπων δελεάζει ψυχάς. *Στο Πηδάλιο, ο 83ος κανόνας αντιστοιχεί στον 91ο (αρίθμηση Πηδαλίου). Ερμηνεία. Τινές δι’ εὐλάβειαν τάχα, ἤ καί διά τινα ὁράματα, καί ματαίας ἀποκαλύψεις ὁποῦ εἶδον εἰς τόν ὕπνον τους, ἔκτιζον εὐκτηρίους οἴκους εἰς ὀνόματα Μαρτύρων, μέσα εἰς χωράφια, καί ἀμπέλια, διά τοῦτο ὁ παρών Κανών διορίζει, ὅτι, ἐάν μέσα εἰς τούς εὐκτηρίους οἴκους τούτους, καί τά θυσιαστήρια, οὔτε σῶμα ὁλόκληρον, ἤ τμήματα σωμάτων, καί λειψάνων Μαρτυρικῶν εὑρίσκωνται τεθησαυρισμένα, ἤ ᾖναι ἀρχαία παράδοσις, ὅτι εὑρίσκοντό πότε,1 ταὐτόν εἰπεῖν, ἐάν οὔτε καθιερώθησαν διά λειψάνων Μαρτυρικῶν, οὔτε διά τῆς συνήθους εὐχῆς τοῦ Ἀρχιερέως, ἤ Ἱερέως ἐκτίσθησαν, ἐάν, λέγω, οὕτως ἔχωσι, νά κρημνίζωνται, ἂν ᾖναι δυνατόν. Εἰ δέ τά πλήθη ἐμποδίζουσι τοῦτο. Πρέπει αὐτά νά νουθετοῦνται ἀπό τούς Ἀρχιερεῖς, ἵνα μή εὐλαβῶς συνανθροίζωνται εἰς αὐτά, μηδέ ἔχωσι δεισιδαιμονίαν καί πλάνην, πῶς τάχα ἐκτίσθησαν ἀπό θείας ἀποκαλύψεις, (σκότος γάρ ὢν ὁ διάβολος, πολλαῖς φοραῖς μετασχηματίζεται εἰς ἄγγελον φωτός, κατά τόν θεῖον Παῦλον, ἵνα πλανήσῃ τάς τῶν ἀνθρώπων ψυχάς, μέ ὑπόκρισιν, καί ὄνομα εὐλαβείας), ἀλλ’ οὐδέ μνήμη Μαρτύρων νά τελῆται εἰς αὐτά. Τοὐναντίον δέ μέ κάθε τρόπον νά ἀποδοκιμάζωνται ταῦτα, καί ἀπό τήν εὐλάβειαν νά ἐκβάλλωνται. Ὅρα καί τόν ζ΄ τῆς ζ΄. 1Ὁ δέ Ζωναρᾶς καί Βαλσαμών, τό, ἤ ἀρχαιότητι παραδίδωνται, ἑρμηνεύουσιν, ἀντί τοῦ, ἐάν οὔτε ἀπό ἀρχαίους χρόνους οἱ τοιοῦτοι εὐκτήριοι οἴκοι ἐκτίσθησαν. Σημείωσαι δέ ὅτι κατά τά Νησία τά καλούμενα Δουκάνησα πολλοί τοιοῦτοι εὐκτήριοι οἴκοι φαίνονται ἐκτισμένοι, ἐξωκλήσια κοινῶς λεγόμενοι, μέσα εἰς βουνά, καί ἀμπέλια, καί χωράφια, καί τόπους ἐρήμους. Εἴτε ἀπό ὀνείρατά τινα, ὁποῦ εἶδον οἱ κτίτορές των. Εἴτε, ὡς ἄλλοι λέγουσι, διά τί ὅποιος ἡμάρτανεν, ἐλάμβανε κανόνα ἀπό τόν Πνευματικόν νά κτίζῃ ἕνα ἐξωκλήσιον. Ὅθεν κατά τόν κανόνα τοῦτον τά τοιαῦτα ἐξωκλήσια δέν πρέπει νά κτίζωνται εἰς τό ἑξῆς. Εἰς τόσην γάρ καταφρόνησιν εὑρίσκονται διά τό πολύ πλῆθος, καί τήν ἐρημίαν ὥστε ὁποῦ μόλις εἰς τόσους χρόνους νά τελεσθῇ Ἱερά λειτουργία εἰς αὐτά. Τά περισσότερα δέ ἐξ αὐτῶν μή ἔχοντα οὐδέ θύρας, γίνονται καταγώγια τῶν ὄνων, καί βοῶν, καί τῶν ἄλλων κτηνῶν. Ὦ τῆς μεγάλης ἁμαρτίας! Ὅσαι δέ λειτουργίαι ἐπιτελοῦνται εἰς αὐτά, πρέπει νά ἐπιτελοῦνται μέ ἀντιμίνσια καθιερωμένα, καί ἀσφαλέστερον εἰπεῖν, μέ ἀντιμίνσια ἔχοντα ῥαμμένας καί μερίδας μαρτυρικῶν λειψάνων (καί ὅρα εἰς τήν ὑποσημείωσιν τοῦ ζ΄ τῆς ζ΄). Προστάζει δέ ὁ παρών Κανών, ὄχι ὅτι νά καθιεροῦνται δι’ ἁγίων λειψάνων τά ἀκαθιέρωτα ταῦτα ἐξωκλήσια, καθὼς διορίζει ὁ ζ΄ τῆς ζ΄ ἀλλά τό καλήτερον εἶναι ἀπό μιᾶς νά κρημνίζωνται, ἕνα μέν διά τήν κακήν ἀρχήν, μέ τήν ὁποίαν ἐκτίσθησαν, καί ἄλλο δέ, διά τήν καταφρόνησιν, καί ἀτιμίαν ὁποῦ λαμβάνουν, ὡς εἴπομεν, διά τό ἔρημον. Ἴσως δέ, καί διά τάς πολλάς ἀταξίας ὁποῦ γίνονται ἀπό τούς χριστιανούς τούς εἰς αὐτά συναθροιζομένους (καί μάλιστα εἰς τούτους τούς καιρούς), ἐδιώρισε ταῦτα ἡ σύνοδος.
