Ὁμοίως ὠρίσθη, ἵνα, ἐάν τις ἐπίσκοπος κληρονόμους συγγενεῖς, ἤ ἐκτός τῆς ἰδίας συγγενείας αἱρετικούς, ἤ ἕλληνας, προτίμησῃ τῆς ἐκκλησίας, καί μετά θάνατον ἀνάθεμα τῷ τοιούτῳ λεχθείῃ, καί τό ὄνομα αὐτοῦ μηδαμῶς παρά τοῖς τοῦ Θεοῦ ἱερεῦσιν ἀνενεχθῇ, μηδέ δυνηθῇ ἀπολογηθῆναι, ἐάν ἀδιάθετο ἀπογένηται, ἐπειδή γενόμενος ἐπίσκοπος, εἰκότως ὀφείλει τῶν πραγμάτων αὐτοῦ τήν διατύπωσιν ἁρμοδίαν τῷ ἑαυτῷ ἐπαγγέλματι ποιήσασθαι.
Ὁ τεσσαρακοστός τῶν ἁγίων Ἀποστόλων κανών, Ἔστω, φησί, φανερά τά ἴδια τοῦ ἐπισκόπου πράγματα, καί φανερά τά Κυριακά, ἵν’ ἐξουσίαν ἔχῃ ὁ ἐπίσκοπος τελευτῶν οἷς βούλεται καταλεῖψαι τά ἴδια∙ τά ὅμοια δέ καί ὁ κδ΄ τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ συνόδου κανὼν διατάττεται. Ἔχει γοῦν ἐκ τούτων ἄδειαν ὁ ἐπίσκοπος τά ἑαυτοῦ πράγματα καταλιμπάνειν οἷς βούλεται, πιστοῖς μέν τοι καί ὀρθοδόξοις, οὐ μήν αἱρετικοῖς ἤ ἀπίστοις, ἀλλ’ οὐδέ συγγενέσιν αὐτοῦ τοιούτοις∙ εἰ δέ τοιούτους τινάς κληρονόμους τελευτῶν γράψει, ἐκεῖνος μέν καί μετά θάνατον ἀναθεματίζεται, καί τό ὄνομα αὐτοῦ ἐκ τῆς μνήμης τῶν ἱερέων ἀπαλείφεται. Ταῦτα μέν, εἰ διαθέμενος αἱρετικούς καταλείψει κληρονόμους∙ τό δ’ ἑξῆς τοῦ κανόνος δύσφραστόν ἐστι, κἀντεῦθεν δυσνόητον. Οἶμαι δέ λέγειν, ὅτι, ἐάν ἀδιάθετος τελευτήσῃ ὁ ἐπίσκοπος, ἀναπολόγητος ἔσται ὁ μετ’ αὐτόν ἐπίσκοπος, πάσης ἀπολογίας στερούμενος, εἰ μή οἰκονομήσει τά ἴδια αὐτοῦ πράγματα εἰκότως, ἐπειδή ὀφείλει καί χρέος ἔχει τήν διατύπωσιν, ἤγουν τήν οἰκονομίαν τῶν πραγμάτων τοῦ τελευτήσαντος ἐπισκόπου, ἁρμοδίαν ποιῆσαι, ἤτοι ἀξίαν τοῦ ἐπαγγέλματος αὐτοῦ∙ ὁ γάρ γινόμενος ἐπίσκοπος ἐπαγγέλλεται τούς κανόνας φυλάττειν∙ οἱ δέ κανόνες φιλόπτωχον αὐτόν εἶναι καί φιλόξενον ἀπαιτοῦσι, καί ὑπερόπτην χρημάτων. Ἡ δέ ρλα΄ νεαρά, κειμένη εἰς βιβλίον τῶν βασιλικῶν ε΄, τιτ. γ΄, κεφ. ι΄, τούς ἐπισκόπους καί κληρικούς ἀδιαθέτους τελευτῶντας, καί νομίμων διαδόχων χωρίς, παρά τῶν ἐκκλησιῶν αὐτῶν κελεύει κληρονομεῖσθαι. Πᾶς ἐπίσκοπος ὀφείλει μετά τό ψηφισθῆναι ἀπογράφεσθαι τά οἰκεῖα πράγματα∙ καί ἐάν τοῦτο ποιήσῃ κατά τόν μ΄ ἀποστολικόν κανόνα, ἔχει ἐπ’ ἀδείας διατίθεσθαι ἐπ’ αὐτοῖς κατά νόμους. Φησίν οὖν ὁ παρὼν κανών, ὅτι, ἐάν ὁ ἀπογραψάμενος τά οἰκεῖα ἐπίσκοπος ποιήσῃ τελευτῶν διαθήκην, καί γράψῃ κληρονόμους αἱρετικούς, κᾂν συγγενεῖς αὐτοῦ ὦσι, κᾂν ἀλλότριοι, καί τήν ἐκκλησίαν παραγκωνίσηται, ὑποκείσεται τῷ ἀναθέματι καί μετά θάνατον, καί τό ὄνομα αὐτοῦ ἐκ τῆς μνήμης τῶν ἱερέων ἀπαλειφθήσεται∙ καί αὐτός μέν οὕτω κολασθήσεται∙ ἡ δέ διαθήκη τούτου, ὡς παράνομος, πεσεῖται, καί οἱ αἱρετικοί κληρονόμοι αὐτοῦ οὐδέν λήψονται, ὡς τοῦ ἐπισκόπου ἀδιαθέτου δοκοῦντος τελευτῆσαι∙ τοῦτο γάρ ἐστι τό, μή δυνηθείη ἀπολογηθῆναι, ἐάν ἀδιάθετος ἀπογένηται, καί τά ἑξῆς∙ Τοὐτέστιν, ἐάν ἡ διαθήκη αὐτοῦ, ὡς εἴρηται, πέση, οὐ δυνήσεται ἀπολογίαν εὑρεῖν εἰς τό μή διανεμηθῆναι κατά τό αὐτοῦ βούλημα τά οἰκεῖα∙ ἤγουν ἐάν ἐν τοῖς ζῶσιν ὑπῆρχεν, οὐ μή αἰτιάσαιτο τήν ἀθέτησιν τῆς διαθήκης αὐτοῦ∙ γενόμενος γάρ ἐπίσκοπος, ὤφειλε κατά νόμους καί ἀξίως τῷ ἐπαγγέλματι αὐτοῦ διαθέσθαι, οὐ μήν παρανόμως καί ἀναξίως ἀρχιερεῖ∙ ποία γάρ κοινωνία ὀρθοδόξῳ καί αἱρετικῷ; Οὕτως ἑρμηνεύεται ὁ κανών, ὡς ἐμοί δοκεῖ∙ καί ἀνάγνωθι τόν κδ΄ κανόνα τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ συνόδου, καί κεφ. η΄, τοῦ ι΄ τίτλου τοῦ παρόντος συντάγματος∙ καί κεφ. ι΄, τοῦ γ΄ τίτλου, τοῦ ε΄ βιβλίου τῶν βασιλικῶν, ὅπερ ἐστί ρλα΄ νεαρά, διδάσκουσα τούς ἀδιαθέτως τελευτῶντας ἐπισκόπους καί κληρικούς παρά τῶν ἐκκλησιῶν κληρονομεῖσθαι. Καί μή ἐναντιωθῇ σοι ἡ νεαρά τοῦ βασιλέως κυροῦ Κωνσταντίνου τοῦ Πορφυρογεννήτου, διαλαμβάνουσα τούς ἀδιαθέτως τελευτῶντας παίδων χωρίς, μή κληρονομεῖσθαι παρά τῶν ἐκ πλαγίου συγγενῶν αὐτῶν, ἀλλά τό τρίτον τῆς οὐσίας τῶν οὕτω τελευτώντων προχωρεῖν εἰς ψυχικάς διαδόσεις, συνεισαγομένων τούτῳ καί τῶν τιμημάτων τῶν οἰκετῶν τοῦ τελευτήσαντος, ὡς ἀπεντεῦθεν ἐλευθερουμένων. Ἡ γάρ νεαρά αὕτη εἰς τούς λαϊκούς ἐξεφωνήθη καί μόνους, καί ὀφείλει κρατεῖν εἰς τούτους, ὥσπερ εἰς τούς ἀδιαθέτους ἐπισκόπους καί κληρικούς ἐνεργήσει ἡ ῥηθεῖσα Ἰουστινιάνειος νεαρά. Ἐπίσκοπος αἱρετικούς, ἤ ἕλληνας, κληρονόμους γράφων, ἔστω ἀνάθεμα. Οὗτοι καί ἀπό νόμων κωλύονται διατίθεσθαι, καί ἀπό διαθήκης κληρονομίαν, ἤ λεγάτον λαμβάνειν∙ καταλειφθέντες γοῦν κληρονόμοι παρ’ ἐπισκόπου, αὐτοί μέν οὐδέν τι κερδήσουσιν, ἀλλ’ ὁ δημόσιος λήψεται τά καταλειφθέντα αὐτοῖς∙ οἱ δέ γράψαντες αὐτούς κληρονόμους, κληρονομήσουσι τό ἀνάθεμα. *Στο Πηδάλιο, ο 81ος κανόνας αντιστοιχεί στον 89ο (αρίθμηση Πηδαλίου). Ερμηνεία. Ἐάν Ἐπίσκοπός τινας ἀφήσῃ κληρονόμους τῆς περιουσίας του, αἱρετικούς, ἤ Ἕλληνας, συγγενεῖς αὐτοῦ ὄντας, ἤ καί ξένους, προτιμῶν αὐτούς περισσότερον ἀπό τήν ἐκκλησίαν, προστάζει ὁ παρών Κανών, ὅτι ὁ τοιοῦτος καί μετά θάνατον ἀκόμη νά ἀναθεματίζεται, καί μνημόσυνον νά μή τοῦ γένη ἀπό τούς Ἱερεῖς, (ἀλλά καί ἡ διαθήκη αὐτοῦ, ὡς παράνομος νά ἀκυροῦται, καί τά καταλειφθέντα εἰς τούς αἱρετικούς πράγματά του, νά τά λαμβάνῃ ἡ ἐκκλησία).1 Καί αὐτός δέ, ἐάν θετέον ζήσῃ μετά τήν ἀκυρωθεῖσαν ταύτην διαθήκην του, νά μή δύναται νά εὕρῃ δικαιολογίαν πῶς τάχα ἀκυρώθη ἡ διαθήκη του, καί ἀδιάθετος ἔμελλε τελευτῆσαι, ἤ πῶς δέν ἔχει ἄδειαν νά διαμοιράση, ὅπου θέλει τά ὑπάρχοντά του. Ἐπειδή Ἐπίσκοπος ὢν ὀρθόδοξος, πρέπει κατά τό ἐπάγγελμά του, οὕτω νά διατάξῃ καί τήν διανομήν τῶν ὑπαρχόντων του, εἰς ὀρθοδόξους ταύτην διανέμων, καί ὄχι εἰς Ἕλληνας, καί αἱρετικούς. Ὅρα καί τόν μ΄ Ἀποστολικόν, καί τόν λ΄ τῆς παρούσης. 1Ὁ δέ Ζωναρᾶς δύσφραστον καί δυσνόητον ὀνομάζων τό μέρος τοῦ Κανόνος τούτου, λέγει, ὅτι ἴσως τοῦτο νά ἐννοῇ, ἐάν δέ ὁ Ἐπίσκοπος τελευτήσῃ χωρίς διαθήκην, νά ᾖναι ὑστερημένος κάθε δικαιολογίας ὁ μετ’ αὐτόν διάδοχος, ἂν μή ποιήσῃ ἁρμοδίαν τήν οἰκονομίαν τῶν πραγμάτων τοῦ ἀποθανόντος Ἐπισκόπου. Κρείττων ὅμως εἶναι ἡ ἀνωτέρω κατά τόν Βαλσαμῶνα ἑρμηνεία καί ἁρμοδιωτέρα μέ τό κείμενον τοῦ κανόνος. Ἡ δέ οἰκουμενική ε΄ σύνοδος ἐπικυροῦσα τόν παρόντα κανόνα κείμενον ἐν τῇ τοῦ Βασιλέως Ἰουστινιανοῦ ἐπιστολῇ, αὐτολεξεί κατά τρόπον ἐνηλλαγμένον οὕτως αὐτόν ἀναφέρει. «Πάλιν ὡρίσθη, εἴτις Ἐπίσκοπος κληρονόμους ἐξωτικούς τῆς ἰδίας συγγενείας, ἤ αἱρετικούς, κᾂν ἰδίους συγγενεῖς, ἤ Ἕλληνας, προτιμήσοι τῆς ἐκκλησίας, καί μετά θάνατον ἀναθεματιζέσθω, καί τό ὄνομα αὐτοῦ μεταξύ τῶν τοῦ Θεοῦ Ἱερέων μή ἀναγινωσκέσθω. Καί οὐδέ ἐξαιρεῖται τῆς κατακρίσεως, εἰ ἀδιάθετος τελευτήσει. Ἐπειδή ἐχρῆν αὐτόν Ἐπίσκοπον γενόμενον μηδαμῶς ἀναβάλλεσθαι τήν τῆς ἰδίας οὐσίας διοίκησιν ἁρμοδίαν τῷ οἰκείῳ ἐπαγγέλματι». Δηλοῖ δέ τοῦτο ὅτι ὁ Ἐπίσκοπος κᾂν καί ἀποθάνῃ χωρίς νά κάμῃ διαθήκην κληρονόμους ποιοῦσαν τούς αἱρετικούς αὐτοῦ συγγενεῖς, εἶχε δέ γνώμην νά κάμῃ τοιαύτην, ἀλλ’ ἀνέβαλλε τόν καιρόν, οὗτος, λέγω, καί ἀδιάθετος ἀποθανών, πάλιν μετά θάνατον νά ἀναθεματίζεται. Ἐπειδή ἔπρεπε νά μήν ἀναβάλλῃ τόν καιρόν, ἀλλά νά διοικήσῃ νομίμως, καθ’ ὅ Ἐπίσκοπος, τήν περιουσίαν του (σελ. 392, τοῦ β΄ τόμου τῆς συλλογῆς τῶν συνόδων), ἐν οἷς ἐπιφέρει ἡ αὐτή. Ὅτι ὄχι μόνον οἱ εἰς τήν πίστιν ἁμαρτήσαντες, ἀλλά καί οἱ εἰς τούς ἱερούς κανόνας, καί μετά θάνατον ἀναθεματίζονται, ὁ ὁποῖος λόγος οὗτος τῇ ἀληθείᾳ εἶναι φοβερώτατος, καί πάσης φρίκης ἄξιος.
