Ἔφη Παῦλος ὁ θεῖος Ἀπόστολος· Τινῶν ἀνθρώπων αἱ ἁμαρτίαι πρόδηλοί εἰσι· τισί δέ καί ἐπακολουθοῦσιν. Ἁμαρτιῶν οὖν προκαταλαμβανουσῶν, καί ἕτεραι ἁμαρτίαι ἕπονται ταύταις. Τῇ οὖν ἀσεβεῖ αἱρέσει τῶν χριστιανοκατηγόρων καί ἄλλα ἀσεβήματα συνηκολούθησαν. Ὥσπερ γάρ τήν τῶν σεπτῶν εἰκόνων ἀφείλοντο ὄψιν ἐκ τῆς ἐκκλησίας, καί ἕτερά τινα ἔθη παραλελοίπασιν, ἃ χρή ἀνανεωθῆναι, καί κατά τήν ἔγγραφον καί ἄγραφον θεσμοθεσίαν οὕτω κρατεῖν. Ὅσοι οὖν σεπτοί ναοί καθιερώθησαν ἐκτός ἁγίων λειψάνων μαρτύρων, ὁρίζομεν ἐν αὐτοῖς κατάθεσιν γίνεσθαι λειψάνων μετά τῆς συνήθους εὐχῆς. Ὁ δέ ἄνευ ἁγίων λειψάνων καθιερῶν ναόν, καθαιρείσθω, ὡς παραβεβηκὼς τάς ἐκκλησιαστικάς παραδόσεις.
Τοῦτο τό ἀποστολικόν ῥητόν, ὁ μέν μέγας Βασίλειος ἄλλως ἐξελάβετο. Οὗτοι δέ οἱ Πατέρες ἐνταῦθα ἁπλοϊκώτερον ἐδέξαντο, τό, ἐπακολουθοῦσι, τό ἕπεσθαι δηλονότι ταῖς προλαβούσαις ἁμαρτίαις καί ἑτέρας∙ καί τοῦτο ἐκβῆναί, φασιν, ἐπί τῶν εἰκονομάχων. Ἐκείνους γάρ ὀνομάζουσι χριστιανοκατηγόρους, ὡς κατηγοροῦντας τῶν Χριστιανῶν εἰδωλολατρείαν∙ οὐ μόνον γάρ τάς ἐκκλησίας τοῦ κόσμου τῶν σεπτῶν εἰκόνων ἐστέρησαν, ἀλλά καί ἔθη παλαιά παραλελοίπασιν, ἅ καί ἁνανεοῦσιν οὗτοι∙ ἵνα καί ἡ ἔγγραφος θεσμοθεσία, καί ἡ ἄγραφος συνήθεια κρατῇ. Τό δέ παραλειφθέν ἔθος ἦν, τό ἐν ταῖς καθιερώσεσι τῶν θείων ναῶν μή γίνεσθαι καταθέσεις λειψάνων ἁγίων. Ὅσοι οὖν, φασι, χωρίς καταθέσεως ἁγίων λειψάνων καθιερώθησαν ναοί, δεξάσθωσαν νῦν καί ἅγια λείψανα, κατατιθέμενα ἐν αὐτοῖς. Ὁ δέ καθιερῶν ναόν χωρίς ἱερῶν λειψάνων, καθαιρείσθω, ὡς παραβάτης τῶν ἐκκλησιαστικῶν παραδόσεων. Ἔθος ἦν ἐκκλησιαστικόν, τούς θείους ναούς καθιεροῦσθαι διά ἁγίων λειψάνων μαρτυρικῶν. Οἱ δέ χριστιανοκατήγοροι, ἤγουν εἰκονοκαῦται, οἱ λέγοντες τούς προσκυνητάς τῶν σεπτῶν καί ἁγίων εἰκόνων εἰδωλολάτρας, ἐπέκεινα τῆς αἱρέσεως αὐτῶν, καί τῆς κατά τῶν ὀρθοδόξων μανίας, καί σεπτούς ναούς καθιέρωσαν ἐκτός ἁγίων λειψάνων. Φασίν οὖν οἱ Πατέρες, ὅτι ταῖς ἁνθρωπίναις ἁμαρτίαις ἐπακολουθοῦσι καί ἕτεραι ἁμαρτίαι, κατά τόν μέγαν Ἀπόστολον Παῦλον. Καί ἐπεί τῇ αἱρέσει τῶν εἰκονομάχων καί ἄλλα κακά ἐπηκολούθησαν, (παρελείφθησαν γάρ ἔθιμα ἐκκλησιαστικά ἀναγκαῖα), ὁρίζομεν τούς καθιερωθέντας ναούς ἄνευ ἁγίων λειψάνων, πάλιν καθιερωθῆναι διά λειψάνων, καί ἐφεξῆς οὕτω γίνεσθαι∙ τούς δέ καθιεροῦντας ναούς χωρίς ἁγίων λειψάνων, καθαιρεῖσθαι∙ καί ὁ μέν κανών ταῦτα. Εἷπε δέ τις∙ καί πῶς ἄνευ καταθέσεως λειψάνων σήμερον τά εὐκτήρια καθιεροῦνται; καί διά τί οὐ γίνονται ἱεροτελεστίαι ἐν αὐτοῖς καί παρά ἐπισκόπων, ἀλλά παρά ἱερέων μόνον; καί ἤκουσεν, ὡς τά γινόμενα παρά τῶν ἀρχιερέων ἀντιμίνσια, καθ’ ὅν καιρόν καθιέρωσις ναοῦ γίνεται, διδόμενα εἰς εὐκτηρίους οἴκους, ἀρκοῦσιν ἀντί καθιερώσεως, ἤτοι ἐνθρονισμοῦ, καί ἐγκαινίων, καί ἀνοιξίων∙ διά τοῦτο γάρ καί ἀντιμίνσια, ἐκλήθησαν, ἤτοι ἀντιπρόσωπα καί ἀντίτυπα τῶν πολλῶν τοιούτων μίνσων, τῶν καταρτιζόντων τήν ἁγίαν δεσποτικήν τράπεζαν. Οἱ μέντοι ἀρχιερεῖς οὐ ποιοῦσιν ἱεροτελεστίας εἰς εὐκτηρίους ἀνενθρονίστους ναούς, διότι τό τῆς ἀρχιερωσύνης ἀξίωμα ὑποβιβάζεται, θρόνου μή ὄντος αὐτίκα εἰς ὅν ἀποστολικῶς ὁ ἐπίσκοπος καθιδρύεται, μηδέ τῶν ἄλλων τῶν συνιστώντων τήν τοῦ ναοῦ καθιέρωσιν καί εὐπρέπειαν. Ἐρωτήσαντες δέ τινες, πότε ἠ καθιέρωσις γίνεται τῶν ἐκκλησιῶν; ἤκουσαν, ὅτι ἡ μέν πῆξις τοῦ θεμελίου δι’ εὐχῆς μόνης τοῦ κατά χώραν ἐπισκόπου καί σταυροπηγίου γίνεται∙ ἡ δέ καθιέρωσις, μετά τόν ἀπαρτισμόν τοῦ ναοῦ, ὅτε τελοῦνται τά ἀνοίξια, καί ὁ ἐνθρονισμός, καί ὁ ἅπαξ τούτου ἀπαρτισμός, ὑπό ἁγίου μύρου χριομένου, καί λείψανα μαρτυρικά ὑποδεχομένου. Διενισταμένου δέ τινος, ὀφείλειν καθαιρεθῆναι ἀρχιερέα τινά ποτέ εἰς ἀνενθρόνιστον ἐκκλησίαν ἱερουργήσαντα, καθώς καθαιρεῖται καί ὁ καθιερῶν ναόν ἄνευ ἁγίων λειψάνων, ὁ ἁγιώτατος ἐκεῖνος πατριάρχης κύρ Λουκᾶς ἀπεφήνατο ἄλλως πως τόν τοιοῦτον ἀρχιερέα κολασθῆναι, κατά τό δοκοῦν δηλαδή τῇ συνόδῳ, οὐ μήν διά καθαιρέσεως, ὅτι κατά πολύ ἀκατάλληλά εἰσι τά ἐπταισμένα. Κατατιθέσθω μαρτύρων ἄγια λείψανα ἐν τοῖς ἄνευ αὐτῶν καθιερωθεῖσι ναοῖς, μετά τῆς συνήθους εὐχῆς∙ ὁ δέ ἄνευ τούτων καθιερώσας, καθαιρείσθω, ὡς παραβάς τάς ἐκκλησιαστικάς παραδόσεις. Ὅσοι μέν ναοί πρό τῆς συνόδου ταύτης, ἄνευ τῆς συνήθους εὐχῆς τῶν ἐπισκόπων, καί λειψάνων ἁγίων Μαρτύρων, ἀνῳκοδομήθησαν, ὡρίσθη γενέσθαι κατάθεσιν ἐν αὐτοῖς λειψάνων ἁγίων, καί τήν συνήθη εὐχήν τελεσθῆναι∙ ὅσοι δέ μετά τήν σύνοδον ταύτην εὑρεθῶσι χωρίς λειψάνων καθιεροῦντες ναόν, καθαιρεῖσθαι κατεδικάσθησαν, ὡς παραβάται τῶν ἐκκλησιαστικῶν παραδόσεων. Τό ἀποστολικόν τοῦτο ῥητόν ὁ μέν Μέγας Βασίλειος, ἄλλως ἡρμήνευσεν, ἡ δέ παροῦσα σύνοδος, ἁπλοϊκώτερον αὐτό ἐξέλαβε, λέγουσα, ὅτι εἰς τάς προλαβούσας ἁμαρτίας, ὁποῦ κάμνει τινάς, ἀκολουθοῦσι καί ἄλλαι ἁμαρτίαι. Καθὼς συνέβη εἰς τούς χριστιανοκατηγόρους εἰκονομάχους, οἵτινες καθὼς ἐστέρησαν τήν ἐκκλησίαν ἀπό τάς ἁγίας εἰκόνας, ἔτζι καί ἄλλα τινά τῆς ἐκκλησίας κατεφρόνησαν, καί ἀπέβαλον. Τά ὁποῖα πρέπει νά ἀνανεωθοῦν, ἵνα καί ἡ ἔγγραφος θεσμοθεσία, καί ἡ ἄγραφος1 παράδοσις κρατῇ. Λοιπόν, ὅσοι θεῖοι ναοί καθιερώθησαν χωρίς μαρτυρικά λείψανα ἀπό αὐτούς, εἰς τούτους νά κατατίθωνται ταῦτα, λεγομένης καί τῆς περί τούτων διαλαμβανούσης ἐν τοῖς ἐγκαινίοις εὐχῆς∙2 ὅποιος δέ Ἀρχιερεύς εἰς τό ἑξῆς, χωρίς ἁγίων λειψάνων μαρτυρικῶν καθιερώσοι ναόν, οὗτος, ὡς παραβάτης τῶν ἐκκλησιαστικῶν παραδόσεων, ἂς καθῄρεται. 1Περί τῶν ἀγράφων παραδόσεων ὅρα εἰς τόν Ϟα΄ Βασιλείου.2Τά μαρτυρικά λείψανα οὕτω κατατίθενται κατά τήν διάταξιν τοῦ παλαιοῦ εὐχολογίου. Μετά τήν ἱεροτελεστίαν τῆς καθιερώσεως, ἤτοι τοῦ ἐνθρονισμοῦ τοῦ ναοῦ, λαμβάνει τρεῖς μερίδας μαρτυρικῶν λειψάνων ὁ Ἀρχιερεύς, καί βαλῶν αὐτάς εἰς θήκην, καί ἐπιχέας ἐπάνω αὐτῶν ἅγιον μῦρον, κλείει τήν θήκην. Καί ἂν μέν ἡ ἁγία τράπεζα στέκεται ἐπάνω εἰς κολώνας, ἀποκρύπτει τήν θήκην ταύτην εἰς τό ἔδαφος ὑποκάτω εἰς τάς κολώνας τάς βλεπούσας κατά ἀνατολάς∙ (τινες δέ διά τό σεβασμιώτερον λέγουσιν, ὅτι πρέπει νά τίθεται ἡ θήκη τῶν μαρτυρικῶν λειψάνων, ὄχι κατά τό ἔδαφος, ἀλλ’ εἰς μίαν ἀπό τάς πρός ἀνατολάς κολώνας, ἐάν δηλονότι ᾑ μερίδες τῶν λειψάνων ᾖναι μικραῖς, εἰ δέ εἶναι μεγάλα κομμάτια, εἰς τό ἔδαφος ἀποκρύπτονται)∙ ἂν δέ ἡ τράπεζα βαστάζεται ἀπό ἕνα μόνον κιόνιον, ἀποτίθεται ἡ θήκη εἰς τό μέσον τοῦ κίονος, καί ἐπάνω αὐτοῦ ἡ ἁγία τίθεται τράπεζα. Τέσσαρα δέ πράγματα εἶναι ἄξια σημειώσεως εἰς τήν παροῦσαν τῶν ἐγκαινίων ὑπόθεσιν∙ α΄. ὅτι τά ἐγκαίνια παντός ναοῦ πρέπει νά ἐκτελοῦνται ἀπό Ἀρχιερέα κατά τήν διάταξιν καί ὑποτύπωσιν τοῦ εὐχολογίου. Ὅθεν ἂν εἰς πολλούς τόπους συγχωροῦσιν οἱ Ἀρχιερεῖς νά κάμνουσιν ἐγκαίνια ναῶν, καθὼς καί εἰς τήν Μοσχοβίαν ἐπιτρέπουσιν οἱ Ἀρχιερεῖς εἰς τούς Ἀρχιμανδρίτας νά ἐγκαινιάζωσι θείους ναούς, τοῦτο, λέγω, παρά τήν διάταξιν τοῦ εὐχολογίου ἐστί. Πανταχοῦ γάρ καί τό εὐχολόγιον, καί Συμεὼν ὁ Θεσσαλονίκης, ὁποῦ περί ἐγκαινίων ἀναφέρει, Ἀρχιερέα λέγουσι, καί ὄχι ἱερέα. Μικρά δέ ἐγκαίνια, οὔτε τό εὐχολόγιον ἀναφέρει, ἀλλ’ οὔτε ἐν τῇ Μοσχοβίᾳ ὅλως γινώσκουσι τί εἶναι. Φαίνεται γάρ ταῦτα ὅτι εἶναι μεταγενέστερα∙ β΄. ὅτι τά λείψανα ὁποῦ μέλλουν νά ἀποθησαυρισθοῦν, πρέπει νά ᾖναι μαρτυρικά, καί ὄχι ὁσιακά, ἤ ἱεραρχικά. Διά τοῦτο εἶναι ἐπαινετή ἡ συνήθεια ὁποῦ ἐνεργεῖται εἰς τήν Μοσχοβίαν∙ ἐκεῖ γάρ τά μαρτυρικά λείψανα φυλάττονται εἰς τήν ἀρχιεπισκοπήν, καί ὅταν ᾖναι χρεία νά ἐγκαινιασθῇ κᾀνένας ναός, τά λαμβάνει ἀπό ἐκεῖ μόνος ὁ Ἀρχιερεύς, διά νά μήν γένῃ λάθος, καί ἀντί μαρτυρικῶν λειψάνων, ἀποθησαυρισθοῦν, ἤ κοινά λείψανα, ἤ ἄλλα ἅγια λείψανα, καί ὄχι μαρτυρικά. Τινές δέ θέλουσι νά γίνωνται καί λείψανα ὀσιομαρτύρων, καί ἱερομαρτύρων. Ἀγκαλά καί τοῦτο οὐ λέγει τό εὐχολόγιον∙ γ΄. ὅτι καί τά μαρτυρικά ταῦτα λείψανα πρέπει νά ἀποθησαυρίζωνται ὑποκάτω εἰς τήν ἁγίαν τράπεζαν, καί ὄχι εἰς ἄλλο μέρος τοῦ ναοῦ, ἵνα πληροῦται τό λόγιον ἐκεῖνο∙ Μαρτύρων θεῖος χῶρος, τῆς ἐκκλησίας ἡ βάσις. Καθὼς διατάσσει ἡ περί τῶν ἐγκαινίων ἀκολουθία. Ὅσοι δέ εἰς ἄλλο μέρος ταῦτα βάλλουσι, μεγάλως ἁμαρτάνουσι∙ δ΄. καί τελευταῖον, ὅτι εἰς κάθε ναοῦ, ἤ μικροῦ, ἤ μεγάλου ἐγκαίνια, ἐξ ἀνάγκης καί ἀπαραιτήτως πρέπει νά ἀποθησαυρίζωνται μαρτυρικά λείψανα ὑποκάτω τῆς ἁγίας τραπέζης. Ὅθεν, ὅσοι Ἀρχιερεῖς ἐπιτελοῦν μεγάλα ἐγκαίνια, ἤ ὅσοι Ἀρχιερεῖς, ἤ Ἱερεῖς, ἐπιτελέσουν τά λεγόμενα μικρά καί συντομώτερα ἐγκαίνια χωρίς λειψάνων μαρτυρικῶν, πρέπει νά καθῄρωνται, κατά τόν διορισμόν τοῦ παρόντος κανόνος. Ἡ συστατική γάρ καί οὐσιώδης διαφορά τῶν ἐγκαινίων τοῦ ναοῦ εἶναι ἡ τῶν ἐν αὐτῷ μαρτυρικῶν λειψάνων ἀποθησαύρισις, καί ἄνευ τούτων γενέσθαι ἀδύνατον. Τά δέ ἀντιμίνσια μέ τό νά ἔχουν τήν ἁγιαστικήν δύναμιν, τήν ὁποίαν χαρίζεται εἰς αὐτά ἡ καθιέρωσις ναοῦ τινος∙ καί ἡ ἐπί τῇ καθιερώσει τῶν εὐχῶν τελετή, καί προσέτι ἡ ἑπταήμερος ἐν τῇ τοῦ καθιερωθέντος ναοῦ τραπέζῃ ἱερουργίᾳ, ἀναπληροῦσι τόν τόπον τῆς καθιερωμένης ἁγίας τραπέζης. Διά τοῦτο γάρ καί ἀνεμποδίστως ταῦτα δίδονται, ὁποῦ ἤθελε γένῃ χρεία τούτων, καί οὐ περιγράφονται εἰς τήν ἐνορίαν μόνον ἐκείνην, ὁποῦ καθιερώθησαν, καθὼς οὐ περιγράφεται καί τό ἅγιον μῦρον καί ἄλλα ἅγια. Ἀλλά τίθενται ἐπάνω εἰς τάς τραπέζας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι δέν ἐκαθιερώθησαν, κατά τήν α΄ ἀπόκρισιν τοῦ Πέτρου, καί Μανουήλ Πατριάρχην τόν Χαριτόπουλον (σελ. 239 τοῦ Γιοῦρ.)∙ ἀρκοῦσι γάρ ταῦτα κατά Βαλσαμῶνα, ἀντί καθιερώσεως, ἤτοι ἐνθρονισμοῦ, καί ἀντί ἀνοίξεων (τῶν θυρῶν δηλ. τοῦ ναοῦ, τό ὁποῖον γίνεται ὅταν τελοῦνταί τινος ναοῦ τά ἐγκαίνια ἀνοιγομένων τῶν θυρῶν, καί ψαλλομένου τοῦ, Ἄρατε πύλας οἱ ἄρχοντες ἡμῶν κ.τ.λ.)∙ πλήν διά νά σώζωσιν ἀληθῶς καί ἀκριβῶς τόπον καθιερωμένης τραπέζης, ἡ τῶν ἄλλων ἁπάντων ἁγιστεία δέν εἶναι ἀρκετή μόνη εἰς τό νά καθιερώσῃ αὐτήν, χωρίς νά θησαυρισθοῦν ἐν αὐτῇ μαρτυρικά λείψανα∙ οὕτω καί ἐπί τῶν ἀντί τραπέζης ἀντιμινσίων δέν εἶναι ἀρκετή μόνη ἡ ἐν αὐτοῖς γινομένη ἁγιστεία ἐπί καιρῷ ναοῦ ἐγκαινίων, χωρίς νά ἔχουν καί μαρτυρικά λείψανα, συῤῥαμμένα. Δι’ ὅ καί ἡ ἐπί καθιερώσει ἀντιμινσίων γινομένη διάταξις τοῦ εὐχολογίου διά μαρτυρικῶν λειψάνων διδάσκει ταῦτα νά καθιεροῦνται∙ ἀλλά καί ἐν τῇ Μοσχοβίᾳ οὐδέποτε ἀντιμίνσια μεταχειρίζονται, χωρίς νά ἔχουν ἅγια λείψανα, ὡς εἴπομεν, ἐν τῇ ὑποσημειώσει τοῦ λα΄, στ΄. Σημείωσαι δέ καί τοῦτο ὅτι κατά τόν Κίτρους, χωρίς καθιερώσεως νέου ναοῦ, κατά ἄλλον τρόπον δέν ἔχει χώραν τελείως τό νά γίνωνται ἀντιμίνσια (σελ. 331, Γιοῦρ. Γραι.) Ὁ δέ Θεσσαλονίκης Συμεὼν κεφ. ρκζ΄, σελ. 226, λέγει, ὅτι ἂν ᾖναι χρεία ἀντιμινσίων, καί καθιερώσεως μή γινομένης, ἁπλόνονται τά ἀντιμίνσια ἐπάνω ἱερᾶς τραπέζης, καί ἡ τῆς καθιερώσεως αὐτῶν τάξις γίνεται (καθὼς δηλ. καί ἐν τῷ εὐχολογίῳ ἰδιάζουσα ἀπό τήν τοῦ ναοῦ καθιέρωσιν, φέρεται ἡ τῶν ἀντιμινσίων καθιέρωσις)∙ λέγει δέ ὁ αὐτός, ὅτι πρέπει καί δύω ἄλλα πανία ἴσα εἰς τό μέγεθος τῶν ἀντιμινσίων νά συῤῥάπτωνται μέ τά ἀντιμίνσια. Τό μέν ἕνα ὡς κατά σάρκα, καθὼς καί ἐν τῇ τραπέζῃ, εἰς τόπον τῆς σινδόνος, τό δέ ἄλλο ὡς τραπεζόφορον, εἰς τιμήν ὅτι θέλει γένει αὐτό θρόνος τοῦ Θεοῦ, καί εἰς τό μέσον τούτου νά συῤῥάπτωνται καί εἰλητά. Ὁμοίως νά συῤῥάπτωνται καί μερίδες λειψάνων ἐν μικρῷ λινῷ ὑφάσματι, καί πάντα ἀπαραλλάκτως νά γίνωνται ἐν αὐτοῖς, ὅσα καί ἐν τῇ θείᾳ καθιερωμένῃ τραπέζῃ. Προσθέτει δέ ὁ αὐτός (αὐτόθι) ὅτι ἡ τῆς καθιερώσεως ταύτης τάξις, ἐξαιρέτως μέν παρά Ἀρχιερέως γίνεται, κατά ἀνάγκην δέ γίνεται καί παρ’ εὐλαβοῦς ἱερέως ἐμπείρου μέ προτροπήν καί ἄδειαν τοῦ Ἀρχιερέως. Ὁ δέ Βαλσαμών λέγει ὅτι ὁ Ἀρχιερεύς δέν πρέπει νά λειτουργῇ εἰς ἀνενθρονίαστον ναόν, ἀλλά εἰς ἐνθρονιασμένον, μέ τό νά ᾖναι θρόνος εἰς αὐτόν ὁποῦ ἔχει νά ἐνθρονισθῇ ἐν τῇ ἀναγνώσει τοῦ ἀποστόλου. Ἐπειδή δέ τις Ἀρχιερεύς ἐλειτούργησεν εἰς τοιοῦτον ναόν ἐπί τοῦ Πατριάρχου Λουκᾶ, ἄλλοι μέν εἶπον νά καθαιρεθῇ, ὁ δέ κύρ Λουκᾶς ὥρισέ μέ ἄλλην παιδείαν νά παιδευθῇ, ὁποίαν εὕρῃ ἡ σύνοδος εὔλογον. Ὁ δέ Κίτρους Ἰωάννης ἐν τῷ θ΄ αὐτοῦ κανόνι λέγει, ὅτι εἰς τήν αὐτήν καθιερωμένην ἐκκλησίαν μετά μαρτυρικῶν λειψάνων, νεκροί δέν πρέπει νά θάπτωνται. Αὐτό τό ἴδιον λέγει καί ὁ Βαλσαμών ἀποκρίσ. λη΄, 382, τῆς Γιοῦρ. Γραικορ.
