Ἤρεσεν, ἵνα ἐρωτήσωμεν τούς ἀδελφούς καί συνιερεῖς ἡμῶν Σιρίκιον καί Σιμπλικιανόν, περί μόνων τῶν νηπίων τῶν παρά τοῖς Δονατισταῖς βαπτιζομένων, μήπως τοῦτο, ὅπερ οἰκείᾳ προθέσει οὐκ ἐποίησαν, τῇ τῶν γονέων πλάνῃ ἐμποδίσῃ αὐτοῖς πρός τό μή προκόπτειν εἰς ὑπουργίαν τοῦ ἁγίου θυσιαστηρίου, ὅταν πρός τήν τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίαν σωτηριώδει προθέσει ἐπιστρέψωσι. Τούτων δέ ἐναρχθέντων, Ὁνωράτος καί Οὐρβανός, οἱ ἐπίσκοποι τῆς Μαυριτανίας Σιτιφένσης χώρας, εἶπον· Ἐκ πολλοῦ, ὅτε πρός τήν ὑμετέραν ἁγιωσύνην ἀπεστελλόμεθα, τά γραφέντα ὑπερεθέμεθα ταύτῃ τῇ κατανοήσει, ὅτι προσεδοκῶμεν ἀδελφούς ἡμῶν παραγενέσθαι τοποτηρητάς Νουμιδίας· ἀλλ᾽ ἐπειδή οὐκ ὀλίγαι ἡμέραι εἰσίν, ἀφοῦ οἱ προσδοκώμενοι οὐδαμῶς κατέλαβον, περαιτέρω παριδεῖν τά ἐνταλέντα ἡμῖν ἀπό τῶν συνεπισκόπων οὐ δεῖ· καί διά τοῦτο, ἀδελφοί, τήν ἀναφοράν ἡμῶν προθύμως εἰσδέξασθε· περί τῆς πίστεως γάρ τοῦ ἐν Νίκαιᾳ τρακτάτου ἠκούσαμεν· ἀληθές ἐστι περί τῶν γινομένων μετά τό ἄριστον ἁγίων, ἵνα ἀπό νηστικῶν, ὡς ἐστίν ἄξιον, προσφέρωνται, καί τότε ἐβεβαιώθη.
Οἱ ἐξ αἱρέσεων προσιόντες τῇ ὀρθοδόξῳ πίστει, οἱ μέν λιβέλλους ἀπαιτοῦνται, ἐκδόσεις ἐγγράφους δηλαδή, στηλιτευούσας τάς αἱρέσεις αὐτῶν∙ λίβελλος γάρ Ῥωμαϊστί ἔκδοσις ἐστί∙ καί ἀναθεματίζοντες αὐτάς, χρίονται τῷ ἁγίῳ μύρῳ∙ οἱ δέ βαπτίζονται, ὡς περί τούτων διατάττεται ὁ ζ΄ κανὼν τῆς δευτέρας οἰκουμενικῆς συνόδου. Οἱ οὖν τῆς συνόδου ταύτης Πατέρες ἀμφιβάλλοντες, ὡς ἔοικε, περί τῶν παίδων τῶν Δονατιστῶν προσερχομένων τῇ τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίᾳ, εἴτε βαπτισθῆναι αὐτούς χρή, εἴτε μόνον ἁγίῳ μύρῳ χρισθῆναι, συνέθεντο ἐρωτῆσαι τούς συνεπισκόπους αὐτῶν, ἵνα, φασί, μή ὅπερ οὐκ ἐξ οἰκείου θελήματος ἐποίησαν, ἀλλ’ ἐκ πλάνης τῶν γονέων αὐτῶν γέγονεν, ἤγουν τό βαπτισθῆναι ὑπό Δονατιστῶν, ἐμπόδιον αὐτοῖς γένηται ἐπιστρέφουσι πρός τήν ὀρθόδοξον πίστιν, εἰς τό προκόψαι εἰς ὑπουργίαν τοῦ θυσιαστηρίου, Τοὐτέστιν εἰς τό προβιβασθῆναι εἰς βαθμούς ἱερατικούς. Ἐκ Νουμιδίας ἤλπιζον οἱ τῆς συνόδου ταύτης ἐλθεῖν τοποτηρητάς, διό καί ὑπερετίθεντο τάς ζητήσεις τάς περί ὧν συνήχθησαν∙ ὅτι δέ καιροῦ παραῤῥρυέντος οὐδείς ἐκεῖθεν ἀπήντησεν, οἱ εἰρημένοι ἐπίσκοποι εἶπον, μή δεῖν ἔτι ὑπερθέσθαι. Προέθεντο οὖν τό περί τοῦ μή χρῆναι προσφέρεσθαι τά ἅγια μετά τό ἄριστον, ἤγουν μή ὑπό βεβρωκότων ἱερέων προσκομιδήν γίνεσθαι, ἀλλ’ ὑπό νηστικῶν. Τοῦτο δέ φασι καί ἐν τῷ περί τῆς πίστεως τρακτάτῳ τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου ἠκούσαμεν, ὅτι καί τότε ἐβεβαιώθη. Ἡ λέξις δέ τοῦ τρακτάτου Ῥωμαϊκή ἐστι, καί ἐξελληνιζομένη δηλοῖ σκοπόν, βούλευμα. Ἐν δέ τοῖς κανόσι τῆς ἐν Νικαίᾳ πρώτης συνόδου οὐδέν περί τῆς τοιαύτης εὕρηται ὑποθέσεως. Οἱ ἐξ αἱρέσεως προσιόντες τῇ ὀρθοδόξῳ πίστει, οἱ μέν βαπτίζονται, οἱ δέ μόνον χρίονται τῷ ἁγίῳ μύρῳ μετά τό ἀναθεματίσαι τάς αἱρέσεις αὐτῶν. Ὡς ἔοικεν οὖν, προσήρχοντο τῇ ἀμωμήτῳ πίστει ἡμῶν τινες ἐν νηπιότητι βαπτισθέντες παρά Δονατιστῶν, κατά προαίρεσιν τῶν γονέων αὐτῶν, ὄντων καί τούτων Δονατιστῶν, καί ἤθελον προβιβασθῆναι εἰς βαθμούς ἱερατικούς μετά τό δεχθῆναι. Ὅτι δέ ῥᾳδίως εἰς τοῦτο οὐ προσεδέχοντο, γέγονεν ἐρώτησις, τί χρή γενέσθαι ἐπί τούτοις. Καί ὁ μέν κανὼν οὗτος οὐδέν τι περί τοῦ ἐρωτηθέντος ἀπολογεῖται∙ οὔτε γάρ φησιν, εἰ χρή τούτους μυρωθῆναι ἤ βαπτισθῆναι, οὔτε ὁρίζει μή ἐμποδίζεσθαι τούτους ἀναχθῆναι εἰς ἐκκλησιαστικόν βαθμόν, ὥσπερ οὐδέ τοὐναντίον. Σύ δέ ἀνάγνωθι τόν ζ΄ κανόνα τῆς β΄ συνόδου καί τά ἐν αὐτῷ, καί μάθῃς τί ὀφείλει γίνεσθαι ἐπί τοῖς τοιούτοις. Τούτων δέ οὕτω λαλουμένων, εἶπον οἱ ἐκ Μαυριτανίας ἐπίσκοποι, ὅτι, εἰ καί μέχρι τοῦ νῦν ὑπερετίθεντο ἐρωτῆσαι ἃ παρηγγέλθησαν, διά τό ἐλπίζειν ἐλθεῖν τοποτηρητάς ἀπό Νουμιδίας, ἀλλ’ ἐπεί πολύς παρῆλθε καιρός, καί οἱ προσδοκώμενοι οὐ κατέλαβον, οὐ δεῖ καί ἔτι ὑπερτίθεσθαι τήν ἐρώτησιν. Διό καί εἶπον, μή χρῆναι προσφέρεσθαι τά ἅγια παρά ἱερέων, μετά τό γεύσασθαι τροφῆς, ἀλλ’ ὑπό νηστικῶν, ὅτι, φασίν, ἐβεβαιώθη τοῦτο καί παρά τῶν ἐν Νικαίᾳ Πατέρων ἐν τῷ τῆς πίστεως τρακτάτῳ, ἤγουν ἐν τῇ κατεξετάσει τῆς πίστεως, (τρακτάτον γάρ ἐστι κατά Λατίνους ἡ δοκιμασία)∙ ἐν δέ τοῖς κανόσι τῆς ἐν Νικαίᾳ πρώτης συνόδου, οὐδέν περί τῆς τοιαύτης εὕρηται ὑποθέσεως. Τοῖς ἐν νηπιότητι παρά Δονατιστῶν βαπτισθεῖσιν ἐπιστρέφουσι, κατ’ οὐδέν τοῦτο προστήσεται∙ καί τά ἅγια, ὡς ἄξιον, ἀπό νηστικῶν μόνων προσενεχθήσεται. Δονατισταί εἰσιν οἱ ἀπό Δονάτου τινός ἐν τῇ Ἀφρικῇ ἐναρξάμενοι∙ οὗτος γάρ παραδέδωκεν αὐτοῖς, ὀστοῦν τι ἐπί τῆς χειρός αὐτῶν κρατεῖν, ὁπηνίκα μετασχεῖν τῶν ἁγιασμάτων μέλλουσι, καί τοῦτο πρότερον ἀσπάζεσθαι, καί τηνικαῦτα μετέχειν αὐτῶν. Οἱ γοῦν παρ’ αὐτῶν βαπτισθέντες ἐν νηπιότητι, καί ἐπιστρέφοντες, καί τήν αἵρεσιν αὐτῶν ἀναθεματίζοντες, οὐκ’ ἐμποδισθήσονται ὑπό τῆς τῶν γονέων πλάνης εἰς ἱερατικήν λειτουργίαν προκόπτειν. Τό δέ τά ἅγια μή μετά τό ἄριστον προσάγεσθαι, ἀλλ’ ἀπό νηστικῶν ταῦτα ἱερέων γίνεσθαι, καί ἐν τῷ τεσσαρακοστῶ πρώτῳ κανόνι ἐγράφη. *Στο Πηδάλιο, ο 47ος κανόνας, και ειδικότερα μόνον η α΄ πργφ. αυτού, που έχει ως εξής: «Ἤρεσεν, ἵνα ἐρωτήσωμεν τούς ἀδελφούς καί συνιερεῖς ἡμῶν Σιρίκιον καί Σιμπλικιανόν, περί μόνων τῶν νηπίων τῶν παρά τοῖς Δονατισταῖς βαπτιζομένων, μήπως τοῦτο, ὅπερ οἰκείᾳ προθέσει οὐκ ἐποίησαν, τῇ τῶν γονέων πλάνῃ ἐμποδίσῃ αὐτοῖς πρός τό μή προκόπτειν εἰς ὑπουργίαν τοῦ ἁγίου θυσιαστηρίου, ὅταν πρός τήν τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίαν σωτηριώδει προθέσει ἐπιστρέψωσι», αντιστοιχεί στον 55ο κανόνα (αρίθμηση Πηδαλίου). Ερμηνεία. Ἐν μέν τῷ παρόντι κανόνι ἀποφασίζει ἡ σύνοδος αὕτη νά ἐρωτήσῃ τούς ἐν τῇ Ἰταλίᾳ συνεπισκόπους, τίνι τρόπῳ νά δεχθοῦν τά βαπτισθέντα ἀπό τούς αἱρετικούς Δονατιστάς1 νήπια, καί ἂν πρέπῃ νά γίνωνται αὐτά ἱερεῖς ἔχοντα τό βάπτισμα τῶν αἱρετικῶν, ὅταν ἐπιστρέψουν πρός τήν ὀρθοδοξίαν εἰς ἡλικίαν καί γνῶσιν ἐρχόμενα. Ἐν δέ τῷ ξστ΄ κανόνι αὐτῆς διορίζει, ὅτι ταῦτα νά δέχωνται μέν εἰς τήν ὀρθοδοξίαν διά τῆς ἐπιθέσεως τῆς χειρός τοῦ Ἀρχιερέως, ἤ Ἱερέως, καί ἀναθεματισμοῦ τῆς πλάνης τῶν Δονατιστῶν, χωρίς νά ἀναβαπτίζωνται. Ἐάν δέ καί καλήν πολιτείαν δείξωσι νά γίνωνται καί Κληρικοί. Ἐν δέ τῷ οε΄ κανόνι λέγει, ὅτι ἔκριναν νά φερθοῦν πρᾴως, καί εἰρηνικῶς μέ τούς Δονατιστάς, ἵνα μέ τοῦτον τόν τρόπον δηνηθῶσι νά τούς φέρουν πρός τήν ἀλήθειαν. Ἐν δέ τῷ οστ΄ ζητεῖ ἀπό τούς ἄρχοντας τῆς Ἀφρικῆς νά ἐξετάσουν διά τάς ἐκκλησίας τῶν ὀρθοδόξων, ὁποῦ κατακρατοῦσιν οἱ Μαξιμινιασταί, οἱ ἐκ τῆς Δονάτου ὄντες αἱρέσεως. Ἐν τῷ οζ΄ ἀποδέχεται τούς ἐκ τῶν Δονατιστῶν χειροτονηθέντας, καί τάς χειροτονίας αὐτῶν (ἀγκαλά καί ταύτας νά μήν ἐδέχθῃ ἡ ἐν τῇ Ἰταλίᾳ γενομένῃ περί αὐτῶν σύνοδος) καί διά πολλά ἄλλα αἴτια, μάλιστα δέ διά τήν μεγάλην ἀνάγκην, ὁποῦ εἶχεν ἡ Ἀφρική ἀπό Ἱερεῖς. Ἐν τῷ οη΄ διορίζει νά σταλοῦν τοποτηρηταί πρός τούς Δονατιστάς, διά νά παρακαλέσουν αὐτούς εἰς τό νά ἑνωθοῦν μέ τήν καθολικήν ἐκκλησίαν, καί νά εἰρηνεύσουν. Ἄλλά καί ἐν τῷ Ϟθ΄, διορίζει ὅτι καί κάθε Ἐπίσκοπος νά συνομιλῇ μέ τούς ἀρχηγούς τῶν Δονατιστῶν εἰς τήν ἐδικήν του ἐπαρχίαν περί τῆς τοιαύτης ἑνώσεως. Ἐν τῷ ρ΄ ζητεῖ βοήθειαν καί συμμαχίαν ἀπό τούς βασιλεῖς κατά τῶν Δονατιστῶν. Καθὼς καί ὁ χιλίαρχος ἐβοήθησεν εἰς τόν Παῦλον. Ἐν τῷ ρα΄ ζητεῖ ἀπό τούς ἰδίους νά βεβαιωθῇ ὁ νόμος τοῦ βασιλέως Θεοδοσίου, καί κατά τῶν Δονατιστῶν, ὁ διορίζων νά ζημιοῦνται δέκα λίτρας χρυσίου, ὅσοι χειροτονήσουν αἱρετικούς ἤ χειροτονηθοῦν ἀπό αὐτούς, ἤ δεχθοῦν αὐτούς νά λειτουργοῦν. Ἐν τῷ ρβ΄ ζητεῖ νά ἀνανεωθῇ, καί νά κρατῇ κατά τῶν Δονατιστῶν ὁ νόμος διορίζων νά μή λαμβάνουν οἱ αἱρετικοί, οὔτε κληρονομίαν, οὔτε δωρεάν. Ἐν τῶν ργ΄ ζητεῖ νά πεμφθῶσι γράμματα εὐχαριστικά, πῶς ἐγένετο ἐν τῇ Καρχηδόνι ἕνωσις τῶν Δονατιστῶν. Καί τελευταῖον ἐν τῷ ρι΄ διορίζει, ὅτι οἱ ἐκ τῶν Δονατιστῶν ἐπιστρέψαντες Ἀρχιερεῖς, καί Λαϊκοί. Εἰ μέν Λαϊκοί αὐτοί θέλουν μετά τήν ἐπιστροφήν νά ἔχουν τούς προτέρους αὐτῶν Ἀρχιερεῖς, νά μή κωλύονται ἀπό τοῦτο. Ἐν δέ τῷ ρκη΄ καί ρκθ΄ περί τῶν τόπων διορίζει τῶν ὑπό τῶν Δονατιστῶν κατεχομένων, εἴτε πρό τῶν νόμων τῶν βασιλέων, εἴτε μετά τούς νόμους. 1Δονατισταί ὀνομάζονται ἀπό Δονάτου τινός, ἐν τῇ Ἀφρικῇ ἀναφανέντος, ὅστις δυσσεβῶς ἐνόμιζεν, ὅτι οἱ ὄντες ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἁμαρτωλοί μεταδίδουσιν εἰς τούς ἄλλους ἀπό τάς ἁμαρτίας των, καθὼς μεταδίδουσι τά ἀσθενῆ μέλη τοῦ σώματος τήν νόσον εἰς τά μέλη τά ὑγιᾶ, καί διά τοῦτο ἐδογμάτιζον ὅτι οἱ ἁμαρτάνοντες πρέπει νά ἐκκόπτωνται ἀπό τήν ὁλομέλειαν καί κοινωνίαν τῆς ἐκκλησίας. Καί μάλιστα ἐκεῖνοι οἱ Χριστιανοί, οἵτινες διά φόβον θανάτου ἔδιδαν εἰς τόν καιρόν τοῦ Διοκλητιανοῦ, τά ἱερά βιβλία διά νά καοῦν. Οὗτος παρέδωκεν εἰς τούς ἀκολούθους αὐτοῦ, ὅταν ἔχουν νά μεταλάβουν, νά κρατοῦν εἰς τό χέρι των κόκκαλόν τι ἀνθρώπινον, τό ὁποῖον πρότερον νά ἀσπάζωνται, καί ἔπειτα νά μεταλαμβάνουν. Κατά τῶν Δονατιστῶν διάφοροι σύνοδοι ἐγένοντο, καί ἐν Ἰταλίᾳ, μάλιστα δέ εἰς τήν Ἀφρικήν. Κατ’ αὐτῶν συνέγραψαν πολλοί ἅγιοι, μάλιστα δέ ὁ θεῖος Αὐγουστῖνος, καί ὁ Ἱερώνυμος δέ γράφων κατά Λουκιφεριανόν, κατά Δονατιστῶν γράφει. Ὡσάν ὁποῦ ἐκεῖνοι τά αὐτά αἱρεσιώδη φρονήματα εἶχον τῶν Δονατιστῶν. Σημείωσαι δέ ὅτι εὑρίσκεται σχόλιον περί τῶν Δονατιστῶν λέγον, ὅτι αὐτοί νά μήν ᾖναι ἄλλοι, παρά οἱ Μασσαλιανοί, ἤτοι οἱ Εὐχῖται. Ἐπειδή καί ἡ Μασσαλία ἀντίπερα εἶναι τῆς Λιβύης, πρός τά μέρη τῆς Ῥώμης τῆς ἐπί Θύμβριδι τῷ ποταμῷ. Ἔλεγον δέ πρός τούτοις, οὗτοι, ὅτι ἡ πρότερον οὖσα θεωρητική ἐκκλησία ἐξέλιπε, καί τώρα εὑρίσκεται αὕτη μόνον ἐν τῇ συνάξει αὐτῆς. Παρά τῶν Δονατιστῶν δέ καί οἱ Λουθιροκαλβῖνοι τό φρόνημα τοῦτο ἠρανίσθησαν (Δοσιθ. σελ. 1156 τῆς Δωδεκαβίβλ.). Ὁ δέ ἅγιος Ἐπιφάνιος αἱρέσει νθ΄ λέγει ὅτι οἱ Δονατισταί ἐφρόνουν τά του Ἀρείου, ἤτοι εἰς αὐτήν τά πρῶτα, ἤ λέγουσι, τῆς πίστεως δόγματα ἔσφαλον, διά τοῦτο καί ἦτον ὄχι μόνον σχισματικοί, ἀλλά καί αἱρετικοί, καθὼς τούς ὀνομάζει καί ἡ παροῦσα σύνοδος ἐν τῷ ξστ΄ κανόνι αὐτῆς. ΠΗΔΑΛΙΟΝ. *Στο Πηδάλιο, ο 47ος κανόνας, και ειδικότερα το ε΄ εδάφιο της α΄ πργφ. αυτού, που έχει ως εξής: «περί τῆς πίστεως γάρ τοῦ ἐν Νίκαιᾳ τρακτάτου ἠκούσαμεν· ἀληθές ἐστι περί τῶν γινομένων μετά τό ἄριστον ἁγίων, ἵνα ἀπό νηστικῶν, ὡς ἐστίν ἄξιον, προσφέρωνται, καί τότε ἐβεβαιώθη», αντιστοιχεί στον 56ο κανόνα (αρίθμηση Πηδαλίου). Ερμηνεία. Τρακτάτον Λατινικῶς θέλει νά εἰπῇ βούλευμα καί σκοπός, κατά τόν Ζωναρᾶν. Δοκιμασία δέ καί ἐξέτασις κατά τόν Βαλσαμῶνα.1 Λέγει οὖν ὁ παρών Κανών, ὅτι ἐν τῇ περί πίστεως ἐξετάσει καί δοκιμασίᾳ ὁποῦ ἔκαμεν ἡ α΄ σύνοδος, ἠκούσαμεν ὅτι καί τοῦτο ἐβεβαιώθη, τό νά μή προσφέρωνται τά ἅγια μυστήρια, ἤτοι τό νά λειτουργοῦν, οἱ ἱερεῖς ἀφ’ οὗ φάγουν, ἀλλά νηστικοί. Τοῦτο ὅμως ἐν τοῖς κανόσι τῆς α΄ συνόδου οὐχ εὑρίσκεται. Ὅρα καί τόν κθ΄ τῆς στ΄. 1 Ἡ Τρακταΐζω τό πραγματεύομαι. Ὅθεν καί τρακτάτα τά πρακτικά τινος κρίσεως εἴτε συνόδου. Ὥστε τό, τοῦ ἐν Νικαίᾳ τρακτάτου, τῆς ἐν Νικαίᾳ πραγματείας περί τῆς πίστεως, βούλεται εἰπεῖν.
