Ἐπίσκοπος, ἤ πρεσβύτερος, ἤ διάκονος, τόκους ἀπαιτῶν τούς δανειζομένους, ἤ παυσάσθω, ἤ καθαιρείσθω.
Οὗτος μέν ὁ κανών περί ἐπισκόπων, καί πρεσβυτέρων, καί διακόνων, μή τόκους ἀπαιτεῖν διατάττεται. Ὁ δέ τῆς ἐν Καρθαγένῃ συνόδου πέμπτος κανών παντί κληρικῷ τόκους λαμβάνειν ἀπαγορεύει∙ εἰ γάρ τῷ παλαιῷ νόμῳ τοῦτο ἀπείρητο, λέγοντι∙ Οὐκ ἐκτοκιεῖς τό ἀργύριόν σου τῷ ἀδελφῷ σοῦ, πολλῷ μᾶλλον ἄν εἴη, τοῖς κατά τό εὐαγγέλιον ἐπαγγελομένοις ζῆν, ἀπηγορευμένον τό τόκους λαμβάνειν∙ διό καί καθαιρεῖσθαι προστάττει τούς ἐπί τόκοις δανείζοντας, εἰ μή παύοιντο. Καί ὁ ιζ΄ κανών τῆς πρώτης συνόδου, καί ὁ δέκατος τῆς ἐν τῷ Τρούλλῳ τοῦτο κωλύουσι. Ὁ παλαιός νόμος φησίν∙ Οὐκλ ἐκτοκιεῖς τό ἀργύριόν σου τῷ ἀδελφῷ σου∙ ἀκολούθως οὖν τούτῳ, ὁ μέν παρών κανών καθαιρεῖσθαι φησί πάντα ἐπίσκοπον, πρεσβύτερον, καί διάκονον τοκίζοντα, εἰ μή παύσηται. Ὁ δέ ε΄ κανών τῆς ἐν Καρθαγένῃ συνόδου, καί ὁ ιζ΄ τῆς α΄ συνόδου, καί ὁ ι΄ τῆς ἐν τῷ Τρούλλῳ, πάντα κληρικόν λέγουσι καθαιρεῖσθαι, εἰ μή παύσηται τοῦ τοκίζειν. Ζήτει καί τόν θ΄ τίτλον τοῦ παρόντος συντάγματος, κεφ. κζ΄. Τόκους ἀπαιτῶν δανείου ἱερεύς, εἰ οὐ παύεται, καθαιρεῖται. Ὁ ἀπαιτούμενος ἐλεεῖν εἰ προσαφαιρεῖται καί τά ἀλλότρια διά τῶν τόκων, καθαιρεῖται, εἰ οὐ παύεται τοῦτο ποιῶν. Τό νά δανείζῃ τινάς τό ἀργύριόν του μέ διάφορον, εἶναι ἐμποδισμένον καί ἀπό τόν παλαιόν νόμον. Λέγει γάρ ὁ Θεός, ἐν τῷ Δευτερονομίῳ (κεφ. κγ΄) οὐκ ἐκτοκιεῖς τῷ ἀδελφῷ σου τόκον ἀργυρίου, καί τόκον βρωμάτων, καί τόκον παντός πράγματος. Καί ὁ Δαβίδ ἐπαινῶντας τόν δίκαιον κοντά εἰς τάς ἄλλας του ἀρετάς καί ταύτην προσαριθμεῖ, λέγων τό ἀργύριον αὐτοῦ οὐκ ἔδωκεν ἐπί τόκῳ. Εἰ δέ τοῦτο ἦτον ἐμποδισμένον κοντά εἰς τούς Ἰουδαίους, πολλῷ μᾶλλον εἶναι ἐμποδισμένον τώρα κοντά εἰς ἡμᾶς τούς Χριστιανούς;1 μεῖζον γάρ τοῦ ἱεροῦ ᾧδε. Εἰ δέ ἀπό ὅλους τούς Χριστιανούς τοῦτο ἀπηγόρευται, πόσῳ μᾶλλον ἀπό τούς ἱερωμένους καί Κληρικούς, οἱ ὁποῖοι πρέπει νά ᾖναι τύπος καί παράδειγμα παντός καλοῦ; καί μάλιστα ἀπό τούς ἀσκητάς, καί ἐρημίτας, τούς ἐσταυρωμένους τῷ κόσμῳ; ἀσκητής καί τοκιστής ἀπαράδεκτον τοῖς ὅλοις κατά ἀλήθειαν εἰς τήν ἀνθρωπίνην ἀκοήν. Διά τοῦτο λοιπόν καί ὁ παρών Ἀποστολικός Κανὼν διορίζει∙ ὅτι, ὅποιος Ἐπίσκοπος, ἤ Πρεσβύτερος, ἤ Διάκονος, δανείζωντας τά ἄσπρα του, ζητεῖ ἀπό τούς χρεωφειλέτας διάφορον, ἤ νά παύσῃ ἀπό τήν τοιαύτην αἰσχροκέρδειαν, ἤ νά καθῄρεται. Παρομοίως, ἐντεῦθεν πρέπει καί οἱ Μοναχοί νά δέχωνται τά ἁρμόδια αὐτῆς ἐπιτίμια, ἤγουν ἀφορισμόν, καί ἀκοινωνησίαν, μέ στερεάν ὑπόσχεσιν, ὅτι νά ἀπέχουν εἰς τό ἑξῆς ἀπό τήν φανεράν ἀξιοκατάκριτον παρανομίαν ταύτην. 1Ὅθεν καί ἡ Νεαρά Λέοντος ὁρίζει, ὅτι, ἂν καί οἱ προτητερινοί βασιλεῖς ἀπό λόγου μας ἐδέχθηκαν τό διάφορον, διά τήν σκληροκαρδίαν, καί ὠμότητα τῶν δανειστῶν, ἡμεῖς ὅμως ἐκρίναμεν δίκαιον νά λείπῃ παντελῶς ἀπό τήν πολιτείαν τῶν Χριστιανῶν τό τοιοῦτον, ὡς ἀνοίκειον εἰς τήν ζωήν αὐτῶν∙ καί ἐμποδισμένον ἀπό τούς θείους νόμους. Διά τοῦτο προστάσσει ἡ γαληνότης ἡμῶν, νά μήν ἔχῃ ἄδειαν τινάς, τελείως, εἰς κᾀμμίαν ὑπόθεσιν νά πάρῃ διάφορον μήπως θέλοντες νά φυλάττωμεν νόμον ἀνθρώπινον, παραβῶμεν τόν νόμον τοῦ Θεοῦ. Ἀλλ’ ὅσον καί ἂν πάρῃ τινάς δανειστής, νά λογαριάζηται εἰς τό κεφάλαιον τοῦ χρέους. (Ἀρμενόπουλ. βιβλ. γ΄, τίτλ. ζ΄). Εἰ δέ καί τό σχόλιον τοῦ β΄ τίτλ., κεφ. α΄ τοῦ νομικοῦ τοῦ Φωτίου, λέγοι, ὅτι ἡ ρλα΄ Νεαρά τοῦ Ἰουστινιανοῦ, κειμένη ἐν βιβλ. ε΄, τίτλ. γ΄, κεφ. θ΄ ὁρίζει, ὅτι, ἀνίσως καί ἀφήσῃ τινάς εἰς τήν διαθήκην του δωρεάν εἰς εὐσεβεῖς αἰτίας (ἤτοι εἰς ἐλευθερίας τυχόν σκλαβωμένων, εἰς κτήρια ἱερῶν ναῶν, εἰς πενήτων, καί ὀρφανῶν ἀνηλίκων κυβερνήσεις, καί τροφάς,) προστάζομεν ἀνάμεσα εἰς ἓξ μήνας, ἀφ’ οὗ φανερωθῇ ἡ τοιαύτη διαθήκη, νά δίδεται ἡ δωρεά αὕτη καί τό ψυχικόν εἰς τά πρόσωπα ὁποῦ ἀφέθη. Εἰ δέ καί οἱ ἐπιτρόποι καί οἰκονόμοι τῆς διαθήκης τοῦ ἀποθανόντος, ἤθελαν ἀναβάλουν τόν καιρόν ὑπέρ τούς ἓξ μήνας, καί δέν δώσουν τό ψυχικόν αὐτό, νά τό δίδουν πλέον μέ διάφορον, καί κάθε νόμιμον αὔξησιν ἀπό τόν καιρόν, ὁποῦ ἀπέθανεν ἐκεῖνος ὁποῦ τό ἄφησεν. Ἀνίσως, λέγω, καί ἡ νεαρά αὕτη οὕτω διορίζει, καί ὁ Φώτιος αὐτό τοῦτο λέγει τίτλ. θ΄, κεφ. κζ΄ ὁ δέ σχολιαστής Βαλσαμών λέγει, ὅτι πρέπει νά εὐχαριστήσωμεν τόν Πατριάρχην Φώτιον διατί ἑρμήνευσε καλῶς πῶς πρέπει οἱ Ἐπίσκοποι καί κληρικοί νά ζητοῦν διάφορα. Τοῦτο δέν πρέπει τελείως νά συγχύσῃ τόν ἀναγινώσκοντα. Διατί ὁ μέν Φώτιος θέλει νά ζητῶσι διάφορα οἱ κληρικοί, ὄχι διά τά ἄσπρα, ἤ διά ἄλλα πράγματα, ὁποῦ αὐτοί ἰδικά τους δανείζουσι. Διότι τοῦτο εἶναι ἐναντίον εἰς τούς ἱερούς Κανόνας, καί εἰς τό Εὐαγγέλιον, καί εἰς τόν θεῖον νόμον. Ἀλλά, καθὼς εἶναι ὁλοφάνερον ἀπό τά ἴδια λόγια τῆς Νεαρᾶς, διάφορον ἐννοεῖ, πῶς πρέπει νά ζητοῦν, διά ἐκεῖνα τά ψυχικά ὁποῦ ἀφίνουσιν οἱ ἀποθανόντες εἰς πρόσωπα χρειαζόμενα, διά ψυχικήν σωτηρίαν τούς, οἱ δέ οἰκονόμοι τῶν ἀποθανόντων τά κατακρατοῦν διά νά τά τρώγουν αὐτοί, καί ἀναβάλλουσι τόν καιρόν τῆς τούτων δόσεως. Ὅθεν ἂς μήν ἐπιστηρίζωνται οἱ τοκισταί καί τοκογλύφοι εἰς τά λόγια τούτα τοῦ Βαλσαμῶνος, διατί αὐτά εἶναι τῇ ἀληθείᾳ, ῥάβδος καλαμίνη, κατά τόν προφήτην, ἤ μᾶλλον εἰπεῖν, κάλαμος συντετριμμένος ἀφ ἑαυτοῦ, καί τίποτε δέν τούς βοηθεῖ, ἀλλά μᾶλλον τούς ῥίπτει κατά γῆς καί τούς ἐγκρεμνίζει εἰς ψυχόλεθρον βάραθρον. Διότι, ἀνίσως ἡμεῖς οἱ Χριστιανοί ἔχομεν ἐντολήν Εὐαγγελικήν, ὅταν δανείζωμεν νά μήν ἐλπίζωμεν νά πάρωμεν οὐδέ αὐτό τό κεφάλαιον «δανείζετε, μηδέν ἀπελπίζοντες» (Λουκ. στ΄, 35). Καί ὁ Σειράχ λέγει «ἐάν δανείσῃς ὡς ἀπολωλεκὼς γίνου» (η΄ 15) πῶς θέλωμεν συγχωρηθῇ, ἀνίσως πέρνομεν καί διάφορον;
