Περί τριγάμων καί πολυγάμων τόν αὐτόν ὥρισαν κανόνα, ὃν καί ἐπί τῶν διγάμων ἀναλόγως· ἐνιαυτόν μέν γάρ ἐπί τῶν διγάμων, ἄλλοι δέ, δύο ἔτη· τούς δέ τριγάμους ἐν τρισί καί τέσσαρσι πολλάκις ἔτεσιν ἀφορίζουσιν. Ὀνομάζουσι δέ τό τοιοῦτον οὐκ ἔτι γάμον, ἀλλά πολυγαμίαν, μᾶλλον δέ πορνείαν κεκολασμένην. Διό καί ὁ Κύριος τῇ Σαμαρείτιδι, πέντε ἄνδρας διαμειψάσῃ· Ὅν νῦν, φησίν, ἔχεις οὐκ ἔστι σου ἀνήρ, ὡς οὐκ ἔτι ἀξίων ὄντων τῶν ὑπερεκπεσόντων τοῦ μέτρου τῆς διγαμίας τῷ τοῦ ἀνδρός ἤ τῆς γυναικός καλεῖσθαι προσρήματι. Συνήθειαν δέ κατελάβομεν ἐπί τῶν τριγάμων, πενταετίας ἀφορισμόν, οὐκ ἀπό κανόνος, ἀλλ᾿ ἀπό τῆς τῶν προειληφότων ἀκολουθίας. Δεῖ δέ μή πάντῃ αὐτούς ἀπείργειν τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλ᾿ ἀκροάσεως αὐτούς ἀξιοῦν ἐν δύο που ἔτεσιν ἤ τρισί, καί μετά ταῦτα ἐπιτρέπειν συστήκειν μέν, τῆς δέ κοινωνίας τοῦ ἀγαθοῦ ἀπέχεσθαι, καί οὕτως, ἐπιδειξαμένους καρπόν τινα μετανοίας, ἀποκαθιστᾶν τῷ τόπῳ τῆς κοινωνίας.
Την τριγαμίαν ὁ μέγας οὗτος Πατήρ τούς ἀρχαίους Πατέρας μή γάμον ὀνομάσαι φησίν, ἀλλά πολυγαμίαν, ἤ μᾶλλον, πορνείαν κεκολασμένην, ἤγουν οὐκ ἐκκεχυμένην καί ἀδιάφορον, ἀλλά συνεσταλμένην καί περιγεγραμμένην μιᾷ γυναικί. Ὅν γοῦν ὥρισε κανόνα ἐπί τῶν διγάμων, τοῦτον λέγει ἀναλόγως ὁρίσαι καί ἐπί τῆς τριγαμίας∙ τό δέ, ἀναλόγως, τοῦτο ἐστίν∙ ὅτι ἐπί τῆς διγαμίας ἐνιαυτός ὡρίσθη εἰς μετάνοιαν, ἑτέροις δέ διετία∙ ἐπί δέ τῆς τριγαμίας, ἐπεί μείζων ἐστίν ἡ αἰτία αὕτη, ἀνάλογον καί τό ἐπιτίμιον ὥρισται, ἤγουν ἐπί πενταετίαν ἀφορισμός. Τούς γάρ ὑπερβάντας τήν διγαμίαν, μή δεῖν ὀνομάζεσθαι, φησί, παρά τῶν γυναικῶν, αἷς συμφθείρονται, ἅνδρες, μήτε τάς γυναῖκας λέγεσθαι παρά τῶν τοιούτων ἀνδρῶν, γυναῖκας ἑαυτῶν∙ καί ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου μαρτυρίαν ἐπάγει, εἰπόντος τοῦ Χριστοῦ πρός τήν Σαμαρείτιδα, ὅτι ὃν ἔχεις οὐκ ἔστι σου ἀνήρ∙ πέντε γάρ ἔσχες. Εἰ δέ καί ἔφθη εἰπεῖν ὁ ἅγιος, ὅτι ἐν τρισί καί τέσσαρσιν ἕτεσιν ἀφορίζουσι τούς τριγάμους, ἀλλ᾽ οὐκ ἐνέμεινε τῷ τύπῳ ἐκείνῳ∙ ἐπέτεινε δέ αὐτός τόν χρόνον τοῦ ἐπιτιμίου μέχρι πενταετίας, διαταξάμενος μή ἐξωθεῖσθαι τούς τοιούτους τῆς ἐκκλησίας∙ ὥστε οὐκ εἰς τόπον προσκλαίοντος ἵστασθαι, ἀλλ᾽ εἰς τόπον ἀκροωμένων ἐν ἔτεσι δυσίν ἤ τρισί∙ μετά δέ τόν εἰρημένον χρόνον, ἐπιτρέπειν αὐτοῖς τήν μετά τῶν πιστῶν σύστασιν, τῆς δέ κοινωνίας ἀπέχεσθαι∙ καί οὕτω καρπόν ἐπιδειξαμένους μετανοίας, ἤγουν συντριβήν καρδίας καί δάκρυα, καί εἴ τι τούτοις ἑπόμενον, οὕτω δέχεσθαι αὐτούς εἰς κοινωνίαν. Ὁ μέν μέγας οὗτος Πατήρ, εἰπὼν τούς ἀρχαίους Πατέρας μηδέ γάμον ὀνομάσαι τήν τριγαμίαν, ἀλλά πολυγαμίαν, ἤ μᾶλλον, πορνείαν κεκολασμένην, ἤγουν οὐκ ἐκκεχυμένην καί ἀδιάφορον, ἀλλά συνεσταλμένην καί περιγραφομένην ἐν μιᾷ γυναικί, καί ἀπό γραφικῶν ῥημάτων κατασκευάσας μή εἶναι γάμον τήν τριγαμίαν, ἐπήγαγε, καί ταύτην ἐπιτιμᾶσθαι ἀναλόγως τῇ διγαμίᾳ∙ ὡς ἐντεῦθεν ἀναφαίνεσθαι καί τήν τριγαμίαν ἐπίσης τῇ διγαμίᾳ μή διασπᾶσθαι, ἀλλ᾽ ἐπιτιμᾶσθαι∙ πλήν τήν μέν διγαμίαν, διά δύο ἐτῶν, τήν δέ τριγαμίαν, διά πέντε∙ ἵστασθαι δέ εἰς τόν τόπον τῶν ἀκροωμένων ἐν ἔτεσι τρισί, καί μετά ταῦτα συνίστασθαι τοῖς πιστοῖς μέχρις ὅλης πενταετίας τούς τριγάμους∙ καί ἔκτοτε, καρπούς ἀξίους ἐπιδειξαμένους τῆς μετανοίας, ἀποκαθιστᾷν εἰς τόν τόπον τῆς κοινωνίας∙ καί ὁ μέν ἅγιος ταῦτα. Ὁ δέ τόμος τῆς ἑνώσεως, ὁ γεγονὼς ἐπί Κωνσταντίνου τοῦ Πορφυρογεννήτου καί Ῥωμανοῦ, τοῦ μέν Κωνσταντίνου βασιλεύοντος, τοῦ δέ πενθεροῦ αὐτοῦ Ῥωμανοῦ, τῷ τοῦ βασιλεοπάτορος ἐμπρέποντος ἀξιώματι ἐν ἕτει στυκη΄, ἰνδικτιῶνι η΄, καί ἀναγινωσκόμενος ἐτησίως ἐπ᾽ ἄμβωνος κατά τόν Ἰούλιον μῆνα, τάδε περί τό τέλος φησί∙ Καί λοιπόν ἀποφαινόμεθα κοινῇ γνώμῃ καί κρίσει ἀπό γε τοῦ παρόντος ἔτους, ὅ ἐστιν ἔτος στυκη΄, ἰνδικτιῶν η΄ τέταρτον γάμον μηδένί τολμᾶσθαι, ἀλλ᾽ εἶναι ἀπόβλητον παντελῶς∙ καί τόν εἴ τις ἐπί τοιοῦτον ἐλθεῖν συνοικέσιον προθυμηθῇ, πάσης ἀπεστερημένον εἶναι συνάξεως ἐκκλησιαστικῆς, καί αὐτῆς τῆς πρός τόν ἅγιον ναόν εἰσόδου ἀλλότριον, μέχρις ἂν ἐπιμείνῃ τῷ συνοικεσίῳ∙ τοῦτο γάρ καί τοῖς πρό ἡμῶν ἁγίοις ἔδοξε Πατράσι. Καί ἡμεῖς δέ τήν γνώμην ἐκδηλοτέραν ποιοῦντες, ὡς ἀλλότριον αὐτόν τῆς χριστιανικῆς πολιτείας ἀποκηρύττομεν. Ἀλλ᾽ οὕτω μέν ἐπί τοῦ τετάρτου γάμου. Ἵνα δέ καί τά τῶν ἄλλων γάμων εὐσχημονέστερον τυπωθῇ, καί τοῦ τῶν Χριστιανῶν βίου μή ἀνάξιον ἔχῃ τήν προσαγωγήν, καί περί τοῦ τρίτου ὁρίζομεν γάμου, ὥστε μηδέ ἁπλῶς, μηδέ ὡς ἔτυχεν ἐπιτελεῖσθαι αὐτόν∙ καί γάρ συγκεχώρηται μέν ὡς ῥύπασμα τοῖς Πατράσιν, οὔπω τότε καθώς νῦν γινομένου τοῦ πράγματος ἀπηρυθριασμένως, οὐδέ εἰς πλάτος ἐξηπλωμένου, ἀλλ᾽ ὥσπερ εἴ τις ἐν οἴκῳ παραπεπτωκός ἐν γωνίᾳ πᾳρίδῃ πολλάκις κείμενον ῥύπασμα∙ νῦν δέ ὅτε χώραν ἔλαβε παῤῥησίας, καί ὡς οὐδέν ἔχων εἰς ἀσχημοσύνην, οὐδέ ῥυπαίνων λογίζεται ἐκ τοῦ προβῆναι εἰς πληθυσμόν, καλῶς ἔδοξεν ἀνακαθαίρειν αὐτόν∙ ὥσπερ καί αἶσχος οὐκ ἐν γωνίᾳ παρεῤῥιμμένον, ἀλλ᾽ ἐπί τῆς οἰκίας ἐξηπλωμένον, οὐδαμῶς ἐῶμεν, ἀλλά καθαίρομεν, καί τό ἐκ τούτου ἀηδές ἀποβάλλομεν∙ καί τῇ ἀνθρωπίνῃ συνυπείκοντες ἀσθενείᾳ, καί τῆς πρεπούσης εὐσχημοσύνης φροντίδα ποιούμενοι τῇ χριστιανικῇ ζωῇ, τοῦτο ἐπί τῶν τρίτων γάμων παραφυλάττεσθαι διορίζομεν, ὥστε, εἴ τις πρός τεσσαρακοστόν ἔτος ἀναβεβηκώς, καί μήτε τήν φύσιν αἰδούμενος, μήτε τῆς ὀφειλομένης Χριστιανοῖς εὐκόσμου ζωῆς φροντίδα ποιούμενος, ἀλλά μόνης τῆς ἐμπαθοῦς ἐπιθυμίας γινόμενος, πρός τρίτον ἑαυτόν ἐπιῤῥίπτει γάμον, τοῦτον μετά πάσης ἀκριβείας καί παρατηρήσεως μέχρι πενταετίας ἀμέτοχον εἶναι τῆς τοῦ ἁγιασμοῦ μεταλήψεως, καί μηδαμῶς ἐπ᾿ αὐτῷ συντέμνεσθαι τόν χρόνον. Ὅς γάρ μετά τεσσαρακοστόν ἔτος τό ῥύπασμα ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησίᾳ εἶναι ἤ λέγεσθαι ἠγάπησε, τίνα παρέξει πληροφορίαν τῆς περί τόν βίον αὐτοῦ σπουδῆς, δι᾽ ἣν ὁ χρόνος τῆς μεταλήψεως τῶν ἁγιασμάτων αὐτῷ συντμηθήσεται; Ἀλλά καί μετά τό ἀξιωθῆναι τῆς ἀχράντου μεταλήψεως, οὐκ ἔσται συγκεχωρημένον αὐτῷ ἐν ἄλλῳ καιρῷ τῇ μεταλήψει προσιέναι, ἤ ἐν μόνῃ τῇ σωτηρίῳ τῆς τοῦ Χριστοῦ καί Θεοῦ ἡμῶν Ἀναστάσει, διά τήν ἐκ τῆς προηγουμένης ἐγκρατείας τῶν νηστειῶν, ὡς δυνατόν, ἀνακάθαρσιν. Ταῦτα δέ φαμέν, ὅταν μή τέκνα παρῇ ἐκ τῶν προτέρων γάμων τοῖς ἤδη μετά τά τεσσαρακοστόν, ἔτος τρίτην ἄγεσθαι προῃρημένοις γυναῖκα∙ ἐπεί, ἐάν τέκνα παρῇ, ἀσυγχώρητος αὐτοῖς ἡ τριγαμία∙ λίαν γάρ ἔστιν ἄδικον, τόν μέν, χαρίζεσθαι τῇ ἐξώρῳ ἐπιθυμίᾳ, τοῖς δέ παισί τῶν προτέρων γάμων μή προνοεῖσθαι τό ἀσφαλές, καί ἄλυπον, καί ἀτάραχον, και ὅσα τό ἀνθρώπινον καταλαμβάνει ἐκ τῆς πολυσπόρου τεκνώσεως. Καί εἴ τις δέ τριακονταετής ὤν, καί τέκνα ἔχων ἐκ τῶν προλαβόντων γάμων, τρίτῃ γυναικί συνάπτοιτο, καί οὗτος ἀσυγχώρητος μέχρι τετάρτου ἔτους τῆς κοινωνίας τῶν ἁγιασμάτων ἀμέτοχος ἔσται∙ διότι δῆλός ἐστιν ἐξ οὐδένός ἑτέρου, ἀλλ᾽ ἤ ὑπό ἀκρασίας κινούμενος καί τοῦ δοῦλος εἶναι σαρκικῆς ἐπιθυμίας ἐπί τόν τοιοῦτον γάμον ἐλθεῖν. Καί μετά τό τυχεῖν δέ τῆς μεταλήψεως τῶν μυστηοίων, τρίς τοῦ ἐνιαυτοῦ μόνον ἀξιωθήσεται τῆς ἀπολαύσεως, ἅπαξ μέν, ἐν τῇ σωτηρίῳ τοῦ Χριστοῦ καί Θεοῦ ἡμῶν Ἀναστάσει, δεύτερον δέ ἐν τῇ κοιμήσει τῆς ἀχράντου δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου, καί τρίτον ἐν τῇ γενεθλίῳ ἡμέρᾳ τοῦ Χριστοῦ καί Θεοῦ ἡμῶν, διά τό καί ἐν ταύταις προηγεῖσθαι νηστείαν, καί τό ἐκ ταύτης ὄφελος. Εἰ δέ παῖδες μή περίεισιν, ἐπειδή τό τεκνογονίας ἐπιθυμεῖν οὐκ ἀσύγγνωστον, τό τηνικαῦτα συγγνώμης ἀξιωθήσεται ὁ τοιοῦτος γάμος, καί μόνῳ τῷ ἐξ ἀρχῆς καί μέχρι τοῦ νῦν κρατήσαντι ἐπιτιμίῳ θεραπευθήσεται∙ ταῦτα μέν καί περί τρίτου γάμου. Οὐ μήν οὐδέ τόν δεύτερον, οὐδέ τόν πρῶτον ἐκτός ἀσφαλείας ἐῶμεν, ἀλλά κἀκείνους ὁρίζομεν οὕτω συνίστασθαι, ὥστε μηδεμίαν ἔχειν πονηράν αἰτίαν, ἤ ἐξ ἁρπαγῆς, ἤ ἐκ προηγησαμένης λαθραίας φθορᾶς, ἀλλά νομίμως καί καθαρεύοντας τῶν τοιούτων μολυσμάτων, καί πορνικῆς ἀκαθαρσίας. Εἴ τις οὖν τῶν εἰρημένων καταφρονήσας τύπων, πρός γαμικήν ὁμιλίαν πρώτην ἤ δευτέραν συνέλθῃ, τοῦτον ἡ τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησία, ἡ καθαρά καί μηδένα σπῖλον ἔχουσα ἤ ρυτίδα, τοῖς σωτηρίοις ὑποβάλλουσα ἐτασμοῖς, οὐ πρίν εἰς μετάληψιν παραδέξεται τῶν θείων μυστηρίων, ἤ τόν ὡρισμένον ἐπί τῇ πορνείᾳ χρόνον ἀκριβῶς αὐτόν ἐκπληρῶσαι, εἰ μή ἄρα ἡ τοῦ βίου ἀναγκαία κατεπείγει ἀναχώρησις, τοὐτέστι μέχρις ἂν τό ἕβδομον ἐκπληρωθῇ ἔτος. Ὁ δέ τολμῶν ἱερεύς παρά τόν διατετυπωμένον ὅρον μεταλήψεως θείας τινά τούτων ἀξιῶσαι, περί τόν ἴδιον κινδυνεύσει βαθμόν, δηλονότι τοῦ ἀξιωθέντος παρά τόν ὡρισμένον τύπον τῆς θείας κοινωνίας, πάλιν εἰς τό ἀκοινώνητον περιϊσταμένου μέχρι συμπληρώσεως τοῦ ἑβδόμου ἔτους. Ἀλλά ταῦτα μέν, ὡς δεδήλωται, ὑπό τῶν πάλαι βασιλευσάντων ἐπράχθησαν∙ νῦν δέ τῇ τοῦ Πατρός καί τοῦ Ὑἱοῦ καί τοῦ ἁγίου Πνεύματος εὐδοκίᾳ, καί χάριτι, καί ταῖς τῆς πανάγνου καί Θεομήτορος, καί τοῦ μεγάλου Ἀρχιστρατήγου πρεσβείαις, τούς ἤδη πρό ἐνενήκοντα χρόνων ἕνεκεν τῆς προδηλωθείσης αἰτίας καί ἀφορμῆς ἀποῤῥαγέντας ἱερεῖς καί μονάζοντας, ἡ παγγάληνος βασιλεία τῶν θεοστεφῶν βασιλέων ἡμῶν Ῥωμανοῦ καί Κωνσταντίνου συνῆψέ τε καί συνήνωσε, καί μίαν καθολικήν καί ἀποστολικήν ἐκκλησίαν εἰργἀσατο∙ ὅθεν χρεὼν ανακηρύττεσθαί τε καί μεγαλύνεσθαι τούς τοιοῦτον θεοφιλές καί ἀξιόλογον ἔργον πεπληρωκότας. Ταῦτα τοῦ κανόνος καί τῆς νεαρᾶς νομοθετησάντων, ἡ ἐκκλησία τέως ἐπί τῶν ἡμερῶν τῶν ἡμετέρων τρίτου γάμου ποίησιν οὐκ ἐπέτρεψεν. Ἕνα χρόνον, ἤ δύο, ἀφορίζεται ὁ δίγαμος∙ τρεῖς δέ, καί τέσσαρας, ὁ τρίγαμος, καί πέντε, κατά τήν ἄρτι συνήθειαν. Οὐκ ἀπό κανόνος, ἀλλ᾽ ἀπό συνηθείας καταλαβὼν ὁ μέγας Βασίλειος, τούς τριγάμους ἐπί πενταετίαν ἀφοριζομένους, δέχεται τοῦτο καί αὐτός∙ πλήν προστάττει, μή παντελῶς αὐτούς ἐξωθεῖν τῆς ἐκκλησίας, καί μετά τῶν προσκλαιόντων συντάττειν∙ ἀλλ᾽ ἐν δυσίν ἔτεσιν, ἤ καί ἐν τρισί, τῆς τῶν θείων Γραφῶν ἀκροάσεως ἀξιοῦν. Εἶτα ἐπιτρέπει συστήκειν αὐτούς μετά τῶν πιστῶν, καί τῶν εὐχῶν μόνων συγκοινωνεῖν αὐτοῖς, τῆς δέ κοινωνίας τοῦ ἀγαθοῦ ἀπέχεσθαι∙ καί οὕτω καρπόν τινα μετανοίας ἐπιδειξαμένους, εἰς τόν τόπον τῶν μεταλαμβανόντων τοῦ δεσποτικοῦ σώματός τε καί αἵματος ἀποκαθίστασθαι. ΄ Περί τριγαμίας διορίζει ὁ παρών κανών, λέγων, ὅτι τήν τριγαμίαν οἱ παλαιοί πατέρες δέν ὀνομάζουσι γάμον, ἀλλά πολυγαμίαν, (καί ἴσως ἐννοεῖ ἐδῶ τούς ἐν Νεοκαισαρείᾳ Πατέρας, οἵτινες ἐν τῷ γ΄ κανόνι, πλείστους γάμους, τόν τρίτον γάμον ὀνομάζουσιν) ἤ μᾶλλον εἰπεῖν πορνείαν, ὄχι ἐξαπλωμένην εἰς κάθε γυναῖκα, ἀλλά συνεσταλμένην εἰς μίαν γυναῖκα. Ὅθεν, τόσον αἱ τριγαμοῦσαι γυναῖκες, δέν εἶναι ἄξιαι νά ὀνομάζωνται παρά τῶν τριγάμων ἀνδρῶν, γυναῖκές των. Ὅσον καί οἱ τρίγαμοι ἄνδρες δέν εἶναι ἄξιοι νά ὀνομάζωνται ἀπό τάς τριγάμους γυναῖκας ἄνδρες αὐτῶν. Διότι καί ὁ Κύριος εἶπεν εἰς τήν πέντε ἄνδρας λαβοῦσαν Σαμαρείτιδα, ὅτι τόν ἄνδρα ὁποῦ ἔχεις τώρα, δέν εἶναι νόμιμος, καί ἀκολούθως δέν εἶναι ἄξιος νά ὀνομάζεται ἄνδρας σου. Τούς τριγάμους λοιπόν καί πολυγάμους τούτους, μερικοί μέν κανονίζουν ἀναλόγως μέ τούς διγάμους. Ἤγουν ἐπειδή καί τούς διγάμους ἄλλοι μέν ἕνα χρόνον, ἄλλοι δέ δύω κανονίζουν. Διά τοῦτο τούς τριγάμους ἀναλόγως μέ τούς χρόνους τῶν διγάμων, εἰς τρεῖς καί τέσσαρας χρόνους κανονίζουν. Ἀπό τήν τῶν προγενεστέρων ὅμως συνήθειαν, καί ὄχι ἀπό κανόνα, πέντε χρόνους αὐτοί κανονίζονται. Πλήν δέν πρέπει νά ἐκβάλλωνται τελείως ἀπό τήν ἐκκλησίαν, ὡς οἱ ἔξω τῆς πύλης προσκλαίοντες, ἀλλά δύω χρόνους, ἤ τρεῖς, νά ἀκροῶνται τάς γραφάς, καί μετά ταῦτα στέκωνται μέ τούς πιστούς χωρίς νά μεταλαμβάνουν, καί οὕτω καρπόν δείξαντες μετανοίας, νά μεταλαμβάνουν. Ὅρα καί τήν ἑρμηνείαν τοῦ γ΄ καί ζ΄ τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ, καί τήν Ἰχνογραφίαν τοῦ Ναοῦ ἐν τῷ τέλει.
