Μηδείς ἐξαπατάτω ἑαυτόν, μήτε ὡς εὑρών, οὔτε γάρ εὑρόντι κερδαίνειν ἔξεστι. Φησί γάρ τό Δευτερονόμιον· Μή ἰδὼν τόν μόσχον τοῦ ἀδελφοῦ σου καί τό πρόβατον πλανώμενα ἐν τῇ ὁδῷ ὑπερίδῃς αὐτά· ἀποστροφῇ ἀποστρέψεις αὐτά τῷ ἀδελφῷ σου. Ἐάν δέ μή ἐγγίζῃ ο ἀδελφός σου πρός σέ, μηδέ ἐπίστασαι αὐτόν, συνάξεις αυτά καί ἔσται μετά σοῦ, ἕως ἂν ἐκζητήσῃ αὐτά ὁ ἀδελφός σου καί ἀποδώσεις αὐτῷ. Καί οὕτω ποιήσεις τόν ὄνον αὐτοῦ, καί οὕτω ποιήσεις τό ἱμάτιον αυτοῦ, καί οὕτω ποιήσεις κατά πᾶσαν ἀπώλειαν τοῦ ἀδελφοῦ σου, ὅσα ἂν ἀπόληται παρ᾿ αὐτοῦ, καί εὑρήσῃς αὐτά. Ταῦτα τό Δευτερονόμιον. Ἐν δή τῇ Ἐξόδῳ, οὐ μόνον ἐάν τά τοῦ ἀδελφοῦ τις εὕρῃ, ἀλλά καί τοῦ ἐχθροῦ· Ἀποστροφῇ, φησίν, ἀποστρέψεις αὐτά είς τόν οἶκον τοῦ κυρίου αὐτῶν. Εἰ δέ ἐν εἰρήνῃ ῥᾳθυμοῦντος καί τρυφῶντος καί τῶν ἰδίων ἀμελοῦντος ἀδελφοῦ ἤ ἐχθροῦ κερδάναι οὐκ ἔξεσται, πόσῳ μᾶλλον δυστυχοῦντος καί πολεμίους φεύγοντος καί κατά ἀνάγκην τά ἴδια ἐγκαταλείποντος;
Πρός τούς λέγοντας τά εἰρημένα, φησίν ὁ Πατήρ, ὅτι μή ἐξαπατάτω τις ἑαυτόν, ὡς εὑρὼν τό τοῦ ἀδελφοῦ πρᾶγμα ἐῤῥιμμένον ἴσως καί ἀνεπιμέλητον κείμενον∙ κᾂν γάρ οὕτως εὕρῃ αὐτό, οὐκ ἔξεστι κερδῆσαι αὐτό, καί οἰκειώσασθαι τό ἀλλότριον, κᾂν ἴσως ἀγνοῇ τόν δεσπότην τοῦ πράγματος∙ χρεωστεῖ γάρ λαβεῖν αὐτό, καί φυλάξαι, ἕως ἂν ὁ Κύριος αὐτοῦ γνῷ, καί ζητήσῃ, αὐτό∙ καί τά τοῦ Δευτερονομίου, καί τά τῆς Ἐξόδου ἐπάγει, λέγων∙ ὅτι, ἐάν ἐν καιρῷ εἰρήνης ὁ ἀδελφός σου, ἤ ὁ ἐχθρός σου ἐκ ῥᾳθυμίας ἀπολέσῃ τό ἴδιον, οὐκ ἔξεστί σοι εὑρόντι αὐτό, κέρδος ἴδιον ποιήσασθαι, ἀλλ᾽ ἐπανασῶσαι τῷ ἀπολέσαντι αὐτό ἀπαιτῇ κατά τόν νόμον τόν παλαιόν, πόσῳ μᾶλλον ἐάν τοῦ φεύγοντος ἀδελφοῦ σου, ἤ τοῦ αἰχμαλωτισθέντος εὑρήσῃς πράγματα παρ᾽ αὐτῶν καταλειφθέντα, χρή σε περιφυλάξαι αὐτά, καί ἀποδοῦναι τῷ δυσπραγοῦντι. Εἰκός ἦν εἰπεῖν τινας, ὅτι οὐχ ἡρπάσαμεν τά τῶν αἰχμαλωτισθέντων ἀδελφῶν, ἀλλ᾽ εὕρομεν αὐτά ἐῤῥιμμένα, καί οὐκ ἤδειμεν τίνων ἦσαν, καί διά τοῦτο ἀκαταιτίατοι νομιζόμεθα. Πρός γοῦν τούτους ἀντιτίθησιν ὁ ἅγιος τά τοῦ Δευτερονομίου, καί τά τῆς Ἐξόδου, καί φησιν, ὡς, κᾂν ἐῤῥιμένα καί ἀνεπιμέλητα ἐν καιρῷ τοιούτῳ εὑρήσῃ τις πράγματα, ἀγνοῇ δέ καί τόν δεσπότην αὐτῶν, οὐδέ οὕτως ἐκχωρεῖται κερδάναι αὐτά∙ χρεωστεῖ γάρ φυλάσσειν αὐτά, ἕως ἂν ὁ κύριος αὐτῶν γνῷ, καί ζητήσῃ αὐτά. Εἴτα προσεπάγει, ὅτι, ἐάν κατά τήν Μωσαϊκήν νομοθεσίαν οὐκ ἔξεστί τινι ἰδιοῦσθαι τά ἑτέροις ἀνήκοντα πρἁγματα, κᾂν φίλοι ὦσιν οὗτοι, κᾂν ἐχθροί, κᾂν ἀνεπιμέλητα ὦσι, καί ταῦτα ἐν καιρῷ εἰρήνης, ἀλλ᾽ ἀναγκάζεται ἀποκαθιστᾷν αὐτά πρός τούς δεσπότας τούτων, καί τρυφῶντας, καί μή ἐπιστρεφομένους τῆς τῶν ἰδίων εὑρέσεως∙ πόσῳ μᾶλλον ὀφείλει ὁ εὑρών ἀδελφοῦ δυστυχοῦντος καί αἰχμαλωτισθέντος, ἤ καί φεύγοντος τούς βαρβάρους πράγματα, καί κατά τοσαύτην ἀνάγκην ἀτημέλητα καταλιπόντος τά οἰκεῖα, ἀποκαθιστᾷν, αὐτά πρός τό μέρος τοῦ οὕτω δυσπραγήσαντος ἀνθρώπου; Καί ὁ μέν ἅγιος ταῦτα ἐθέσπισε∙ καί ἐφεξῆς διδάσκει, πῶς ὀφείλουσιν ἐπιτιμᾶσθαι οἵ τε ἁρπάσαντες τά τοιαῦτα πράγματα, καί οἱ μή ἁρπάσαντες, ἀλλά εὑρόντες, πρός δέ καί οἱ μετά τήν εὕρεσιν μή ἀποκαθιστῶντες αὐτά. Ὁ δέ πολιτικός νόμος φησίν ἐν θέματι ε΄, τοῦ μγ΄ κεφ., τοῦ ιβ΄ τίτλου, τοῦ ξ΄ βιβλίου ταῦτα ῥητῶς∙ Ὁ τό ἀλλότριον πράγμα ἐῤῥιμμένον λαμβάνων ἐπί τῷ κερδάναι, κᾂν ἀγνοῇ τίνος ἐστίν, ὑπόκειται τῇ περί κλοπῆς ἀγωγῇ, εἰ μή ἄρα ἀπρονόητον ὁ δεσπότης εἴασεν αὐτό∙ τότε γάρ, κᾂν ὡς κλέπτων αὐτό ἔλαβεν, ἐπειδή ἐπαύσατο αὐτοῦ εἶναι, οὐχ ὑπόκειται∙ κλοπή γάρ οὐ γίνεται μή ὄντος τοῦ κλοπήν ὑφισταμένου∙ εἰ δέ μή ὄν ἀπρονόητον ἐνόμισεν ἀπρονόητον, οὐκ ἔστι κλέπτης∙ εἰ δέ μή ἦν ἀπρονόητον, μήτε ἐνόμισεν, ἔλαβε δέ, ἐπί τῷ δοῦναι τῷ εὑρισκομένῳ δεσπότῃ, οὐχ ὑπόκειται τῇ περί κλοπῆς ἀγωγῇ, κᾂν εὕρετρα λάβῃ∙ ὡσαύτως καί τό ξα΄ κεφ., τοῦ γ΄ τίτλου, τοῦ ν΄ βιβλίου οὕτω διαλαμβάνον∙ Ἐάν τις ἀπόντος πρᾶγμα κατέσχε σχολάζον, οὐκ ἐνήγετο τό παλαιόν ἤ τῷ περί βίας παραγγέλματι, ἤ τῷ, ὅπερ βίᾳ ἤ λάθρα, εἰ μή ἄρα τῇ τά ἴδια ἐκδικούσῃ ἀγωγῇ, ἐν ᾧ δεσπότης ἦν ὁ ἀπών. Ἡμεῖς οὖν ὡς νομέα ὄντα, βουλόμεθα κρατεῖσθαι τῷ περί βίας γενικῷ παραγγέλματι∙ γελοῖον γάρ ἐστι τό λέγειν, ὅτι ἐνόμιζον ἴδιον τό ἀλλότριον∙ ὥσπερ οὖν καί ἐπί τῆς περί κλοπῆς εἰς τό διπλάσιον ἀγωγῆς εἴπομεν, ὅτι ὁ παρά γνώμην τοῦ δεσπότου ψηλαφῶν, κλοπήν ἁμαρτάνει∙ ταῦτα δέ φαμεν, ἐάν μή τριακονταετία παρῆλθεν ἐξ οὗ τῆς νομῆς ἐπελάβετο. Σημείωσαι τά ἐνταῦθα γεγραμμένα περί τῶν πραγμάτων τῶν αἰχμαλώτων. Ἀνάγνωθι καί βιβλίον λδ΄, τίτ. α΄, κεφ. ιζ΄, λέγον∙ Τούς ἀναληφθέντας παρά τῶν πολεμίων ἀγρούς, οἱ πρῴην ἀναλαμβάνουσι δεσπόται∙ οὐ γάρ ἐν τάξει πραίδας εἰσίν, οὐδέ δημόσιοι γίνονται∙ οἱ γάρ τῶν πολεμίων λαμβανόμενοι, γίνονται δημόσιοι. Σημείωσαι οὖν, ὅτι καί ἀπό τῶν κανόνων, καί ἀπό τῶν νόμων, οὐ μόνοι οἱ τά τῶν αἰχμαλωτισθέντων ἀποσυλῶντες ἤ ἁρπάζοντες κολάζονται, καί ἐνέχονται, ἀλλά καί οἱ εὕρεμά τι ἤ ἀκίνητον σχολάζον λέγοντες ἐφευρεῖν, καί μή αὐτίκα τό πρᾶγμα κατάδηλον ποιούμενοι καί φυλάττοντες αὐτό εἰς ὄνομα τοῦ δεσπότου, κατά μέν τόν ἐκκλησιαστικόν νόμον ἐπιτιμηθήσονται, κατά δέ τόν πολιτικόν, ἤ ὡς κλέπται τιμωρηθήσονται, ἐάν ἐστι τό πρᾶγμα κινητόν, ἤ τῷ περί βίας παραγγέλματι, ἐάν ἐστιν ἀκίνητον. Ὅταν δέ ἀπρονόητόν ἐστι τό εὑρεθέν, τό παρά τοῖς νόμοις καλούμενον προδερέλικτον, οὐ κολάζεται παρομοίως ὁ τοῦτο κατασχών∙ ἀλλ᾽ εἰ μέν κινητόν ἐστιν, ἀναγκάζεται αὐτό ἀποδοῦναι καί μόνον, εἰ μή ἐδέσποσεν αὐτό, ὡς καλῇ πίστει νομεύς, ἐντός τριετίας, εἰ δέ ἀκίνητον, αὐτό ἐκεῖνο τό κατασχεθέν ὡς προδερέλικτον, εἰ μή γέγονε τούτου δεσπότης, ἐντός δεκαετίας. Σχολάζοντος δέ καί ἀπρονοήτου, μεγάλη διαφορά∙ τό μέν γάρ σχολάζον, ψυχῇ νεμόμεθα, κᾂν φυσικῶς αὐτό οὐ κατέχομεν∙ τό δέ προδερέλικτον, οὐδέ νομίμως, οὐδέ φυσικῶς κατέχομεν, καί διά τοῦτο δεσπόζεται παρά τοῦ καλῇ τῇ πίστει νεμηθέντος αὐτό. Ταῦτα δέ χώραν οὐκ ἔχουσιν ἐπί τῶν ἀνηκόντων τοῖς αἰχμαλωτισθεῖσι, καί διά τοῦτο οἱ κατέχοντες αὐτά καί μή ἀποκαθιστῶντες, ὡς ἄνωθεν εἴρηται, ἀδιαστίκτως καί ἐνέχονται, καί κολάζονται. *Στο Πηδάλιο, ο 4ος κανόνας αντιστοιχεί στον 5ο κανόνα (αρίθμηση Πηδαλίου). Ερμηνεία. Ἀκολούθως τῷ ἀνωτέρῳ Κανόνι, λέγει οὕτως εἰς τόν παρόντα Κανόνα ὁ ἅγιος. Ἂς μή γελᾷ τινας ἀπό τούς τοιούτους τόν ἑαυτόν του, προφασιζόμενος, ὅτι ηὗρε τάχα τό πρᾶγμα τοῦ ἀδελφοῦ τοῦ ἐῤῥιμμένον, καί ἀνεπιμέλητον, καί διά τοῦτο τό ἐπῆρε. Διά τί, κᾂν καί ἀνεπιμέλητον αὐτό εὕρῃ, δέν εἶναι συγκεχωρημένον νά τό οἰκειοποιηθῇ, καί νά τό κατακρατήσῃ. Ἐπειδή χρεωστεῖ νά τό πάρῃ, καί νά τό φυλάξῃ, ἕως οὗ ὁ οἰκοκύρης ζητήσῃ αὐτό. Φέρει δέ εἰς τοῦτο καί μαρτυρίας δύω, μίαν μέν ἀπό τό Δευτερονόμιον, λέγουσαν, ὅτι ἀνίσως εὕρῃ τινάς τό χαϊμένον μοσχάρι, ἤ τό πρόβατον, ἤ τόν γάϊδαρον τοῦ ἀδελφοῦ του, ἤ τό ῥοῦχον, ἤ κάθε ἄλλο του πρᾶγμα χαϊμένον, πρέπει νά τά δίδῃ ὀπίσω εἰς τόν ἀδελφόν του. Ἐάν δέ δέν ἠξεύρῃ τίνος ἀνθρώπου εἶναι, πρέπει νά τά φυλάττῃ, ἕως νά τά ζητήσῃ ὁ ἀδελφός του, καί νά τά δώσῃ εἰς αὐτόν. Καί ἄλλην δέ μαρτυρίαν φέρει ἀπό τήν Ἔξοδον, λέγουσαν, ὅτι ὄχι μόνον τοῦ ἀδελφοῦ του, ἀλλά καί τοῦ ἐχθροῦ του τά πράγματα ἂν εὕρῃ τις ἐῤῥριμμένα, πρέπει νά τά ἐπιστρέφῃ εἰς αὐτόν. Εἰ δέ, κατά τά Θεῖα ταῦτα λόγια, δέν εἶναι συγκεχωρημένον νά κατακρατῇ τινας τοῦ ἀδελφοῦ του, ἤ τοῦ ἐχθροῦ του τά πράγματα, τά ὁποῖα αὐτός ἐν εἰρήνῃ ὤν, ἀπό ἀμέλειάν του ἀφῆκεν ἀνεπιμέλητα, πόσῳ μᾶλλον δέν συγχωρεῖται νά κατακρατήσῃ τινάς πρᾶγμα τοῦ δυστυχημένου ἀδελφοῦ του, τοῦ φεύγοντος τούς ἐχθρούς, καί ἐξ ἀνάγκης παραιτήσαντος τά ἐδικά του πράγματα; Ὅρα καί τόν γ΄ τοῦ αὐτοῦ.
