Εἴ τις πρεσβύτερος, καταφρονήσας τοῦ ἰδίου ἐπισκόπου, χωρίς συναγάγῃ, καί θυσιαστήριον ἕτερον πήξῃ, μηδέν κατεγνωκώς τοῦ ἐπισκόπου ἐν εὐσεβείᾳ καί δικαιοσύνῃ, καθαιρείσθω, ὡς φίλαρχος· τύραννος γάρ ἐστιν. Ὡσαύτως δέ καί οἱ λοιποί κληρικοί, καί ὅσοι ἂν αὐτῷ προσθῶνται· οἱ δέ λαϊκοί ἀφοριζέσθωσαν. Ταῦτα δέ μετά μίαν, καί δευτέραν καί τρίτην παράκλησιν τοῦ ἐπισκόπου γινέσθω.
Τάξις συνέχει τά οὐράνια καί τά ἐπίγεια. Δεῖ τοίνυν ἁπανταχοῦ τήν εὐταξίαν φυλάττεσθαι, καί μᾶλλον παρά τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς, καί τούς πρεσβυτέρους, καί τούς λοιπούς κληρικούς ὑπείκειν τῷ ἐπισκόπῳ. Εἰ δέ τις πρεσβύτερος, ἐν μηδενί κατεγνωκώς τοῦ ἰδίου ἀρχιερέως, μήτε ὡς περί τήν εὐσέβειαν σφαλλομένου, μήτε ὡς ἄλλο τι ποιοῦντος παρά τό καθῆκον καί δίκαιον, διά φιλαρχίαν δέ, παρασυναγωγήν ποιήσει, ἰδιαιτέρως ἐκκλησιάζων, καί θυσιαστήριον πήξας, ἐν τούτῳ ἱερουργεῖ, καθαιρεῖσθαι διατάττεται ὁ κανών καί αὐτόν, καί τούς αὐτῷ συνερχομένους κληρικούς, τούς δέ λαϊκούς ἀφορίζεσθαι. Οὐ ταχεῖς δέ τούς ἐπισκόπους εἰς κόλασιν εἶναι βούλεται∙ διό οὐδέ ἀπεντεῦθεν αὐτούς τῇ καταδίκῃ ὑπάγειν διακελεύεται, ἀλλ’ ἐκ τρίτου τούς παρασυνάγοντας παρακαλεῖσθαι, ἀποστῆναι τοῦ ἀτάκτου ἐπιχειρήματος, ἐμμένοντας δέ τούτῳ καταδικάζεσθαι. Τῆς δέ ἐν Γάγγρᾳ γενομένης συνόδου, ὁ ἕκτος κανών, τούς παρά τήν καθολικήν ἐκκλησίαν ἰδίᾳ ἐκκλησιάζοντας παρά γνώμην τοῦ ἐπισκόπου, καί ὑπό ἀνάθεμα ποιεῖται∙ ὁμοίως δέ καί ὁ δέκατος κανών τῆς ἐν Καρθαγένῃ συνόδου. Ἑκάστης πόλεως ἱερωμένοι, καί λαϊκοί ὀφείλουσιν ὑποκεῖσθαι τῷ κατά χώραν ἐπισκόπῳ, καί μετά τούτου συνάγεσθαι καί ἐκκλησιάζειν, εἰμή καταγνώσουσι τούτου ὡς ἀσεβοῦς ἤ ἀδίκου∙ τηνικαῦτα γάρ ἀποδιϊστάμενοι αὐτοῦ, οὐκ εὐθυνθήσονται. Ὁ δέ παρά ταῦτα ποιήσας, καί ἀνευλόγως ἐκ τοῦ ἰδίου ἐπισκόπου ἀποσχισθείς, καί ἰδίᾳ ἐκκλησιάζων, εἰ μέν κληρικός ἐστι, καθαιρεθήσεται ὡς φίλαρχος, εἰ δέ λαϊκός, ἀφορισθήσεται. Πλήν ταῦτα διορίζεται γενέσθαι ὁ κανών μετά πρώτην, δευτέραν, καί τρίτην παραίνεσιν. Ἀνάγνωθι καί τόν στ΄ κανόνα τῆς ἐν Γάγγρᾳ συνόδου, καί τόν ι΄ τῆς ἐν Καρθαγένῃ. Τούτῳ τῷ κανόνι, καί τοῖς λοιποῖς τά τοιαῦτα διοριζομένοις προσβοηθούμενοι οἱ κατά χώραν μητροπολῖται, καί ἐπίσκοποι, γογγύζουσι κατά τῶν ζητούντων σταυροπήγια πατριαρχικά εἰς τάς ἐνορίας αὐτῶν. Διά γάρ τοῦτο καί πολλάκις τινές ὤχλησαν τάς βασιλικάς καί πατριαρχικάς ἀκοάς, ζητοῦντες περιαιρεθῆναι τήν δόσιν τῶν πατριαρχικῶν σταυροπηγίων∙ ὡς τῶν ζητούντων αὐτά, καί ποιουμένων τήν τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριάρχου ἀναφοράν, μηδέ λόγου ἀξιούντων αὐτούς∙ ἀλλ’ οὐκ εἰσηκούσθησαν, καί ταῦτα ζητοῦντες κανόνας προκομισθῆναι, τήν τῶν τοιούτων σταυροπηγίων ἐκχωροῦντας ἔκδοσιν, ὡς τοῦ μέρους τῆς ἁγιωτάτης μεγάλης ἐκκλησίας γενναίως ἀποσκευασαμένου τήν τούτων ἔνστασιν, διά τῆς μακρᾶς ἐκκλησιαστικῆς ἀγράφου συνηθείας, τῆς ἀντί κανόνων κρατησάσης ἐξ ἀμνημονεύτων χρόνων καί μέχρι τοῦ νῦν. Σημείωσαι τόν παρόντα ἀποστολικόν κανόνα διοριζόμενον ἀκινδύνως ἀποσχίζειν τούς κληρικούς ἀπό τῶν ἐπισκόπων αὐτῶν, καταγινώσκοντας τούτων ὡς ἀσεβούντων, ἤ ἀδικούντων, καί ἐστι καινόν τό τῆς ἀδικίας. Ἐξ ἑτέρου δέ τρόπου, κᾂν τῶν χειρίστων πάντων ἐστίν ὁ ἐπίσκοπος, ἤ ὁ ἱερεύς, οὐκ ὀφείλει τις ἀποσχίζειν ἐξ αὐτῶν, μᾶλλον μέν οὖν πιστεύειν διά τοῦ ἁμαρτωλοτάτου ἱερέως, ἤ ἐπισκόπου ἁγιάζεσθαι∙ πάντας γάρ, φησίν, ὁ Θεός οὐ χειροτονεῖ, διά πάντων δέ ἐνεργεῖ. Ἀνάγνωθι καί τοῦ ἁγίου Χρυσοστόμου τήν ἑρμηνείαν τῆς πρός Τιμόθεον δευτέρας ἐπιστολῆς, καί τόν ιγ΄ κανόνα τῆς ἐν τῷ ναῷ τῶν ἁγίων Ἀποστόλων συνόδου. ΕΤΕΡΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑ. Μετά τήν τοῦ παρόντος κανόνος ἑρμηνείαν, εἰς λόγον ἐλθών μετά τινων ἀρχιερέων, γογυζόντων διά τά πατριαρχικά σταυροπήγια, ὡς δῆθεν ἀκανονίστως ἀποστελλόμενα είς τάς ἐνορίας αὐτῶν, κατενόησα δικαίως καί κανονικῶς ταῦτα γίνεσθαι, καί μάτην τους ἐγχωρίους ἐπισκόπους μέμφεσθαι τήν τούτων ποίησιν. Ἀπό γάρ τῶν θείων κανόνων οὔτε μητροπολίτῃ, οὔτε ἀρχιεπισκόπῳ, οὔτε ἐπισκόπῳ ἐνορία ἐδόθη, άλλά τοῖς πέντε πατριάρχαις ἀπενεμήθησαν αἱ ἐνορίαι τῶν τεσσάρων κλιμάτων τῆς οἰκουμένης, καί διά τοῦτο ἔχουσιν ἐν ταύταις τήν ἀναφοράν τῶν ὀνομάτων αὐτῶν ἀπό πάντων τῶν ἐν αὐταῖς ἐπισκόπων∙ καί τοῦτο δῆλον από τοῦ στ΄ καί ζ΄ κανόνος τῆς α΄ συνόδου, καί τοῦ β΄ καί γ΄ κανόνος τῆς δευτέρας, διοριζομένων τόν Ἀλεξανδρείας ἔχειν ἐνορίαν πᾶσαν τήν Αἰγυπτον, τήν Λιβύην, καί τήν Πεντάπολιν∙ τόν Ἀντιοχείας, τήν Κοίλην Συρίαν, τήν Μεσοποταμίαν, καί τήν Κιλικίαν, καί τούς λοιπούς πατριάρχας, τάς ἑτέρας διοικήσεις. Ὅθεν καί ὡς ἔχοντες δίκαια χειροτονιῶν είς τάς ἀφορισθείσας αὐτοῖς διοικήσεις, κατά τήν τῶν ῤηθέντων κανόνων περίληψιν, καί ἀνακρίνοντες τους διέποντας ταύτας ἀρχιερεῖς, καί κανονικῶς διορθούμενοι, δικαίως καί σταυροπήγια δώσουσιν, εἰς πόλεις καί παροικίας αὐτῶν ἰδιώσονται δέ καί κληρικούς αὐτῶν, ὁσάκις θέλουσιν, ἀποκριματίστως. Τούτων δέ οὔτως εχόντων, οὐδένί τῶν πατριαρχῶν ἐπ’ ἀδείας ἔσται εἰς ἑτέρου πατριάρχου ἐνορίαν ἀποστεῖλαι σταυροπήγια, ἀλλ’ οὐδέ κληρικόν αὐτοῦ ἁρπάσαι, ἵνα μή συγχέωνται τά δίκαια τῶν ἐκκλησιῶν. Ὁ ἐξ αναίτιου σχισθείς ἐπισκόπου, καί πηγνύς ἄλλο θυσιαστήριον, μετά τῶν δεξαμενῶν ἕξει τό ἔκπτωτον. Εἴ τις τοῦ ἰδίου ἐπισκόπου ἀναιτίως κατέγνω, ὡς μήτε πρός εὐσέβειαν, μήτε πρός δικαιοσύνην προσκρούσαντος, καί συναγωγήν λαοῦ ἰδιαιτέρως ποιήσαιτο, καί θυσιαστήριον ἕτερον πήξοι, καθαιρείσθω αὐτός τε ὡς φίλαρχος, καί οἱ συνακολουθήσαντες αὐτῷ κληρικοί∙ ταῦτα δέ γίνεσθαι ὀφείλουσιν, εἰ μή ἐπιστρέφει, δίς καί τρίς τοῦ ἐπισκόπου τοῦτον παρακαλέσαντος. Τάξις συνέχει καί τά οὐράνια, καί τά ἐπίγεια, κατά τόν Θεολόγον Γρηγόριον. Πρέπει λοιπόν ἡ εὐταξία, καί πανταχοῦ μέν νά φυλάττηται ὡς συνεκτική καί συστική, μάλιστα δέ εἰς τούς ἐκκλησιαστικούς, οἱ ὁποῖοι ἔχουν χρέος νά γνωρίζωσιν ὁ καθείς τά ἰδικά των μέτρα, καί τά ὅρια τῆς οἰκείας τάξεως νά μήν ὑπερβαίνουσιν. Ἀλλ’ οἱ μέν Πρεσβύτεροι, καί Διάκονοι, καί Κληρικοί πάντες, νά ὑποτάσσωνται εἰς τόν ἰδικόν τους Ἐπίσκοπον∙ οἱ δέ Ἐπίσκοποι, εἰς τόν ἰδικόν τους Μητροπολίτην∙ οἱ δέ Μητροπολῖται, εἰς τόν ἰδικόν τους Πατριάρχην. Διά τοῦτο καί ὁ παρών Ἀποστολικός Κανὼν διορίζεται οὕτως∙ Ὅποιος Πρεσβύτερος ἤθελε καταφρονήσῃ τόν ἰδικόν του Ἐπίσκοπον, καί χωρίς νά γνωρίσῃ αὐτόν πῶς σφάλλει φανερά ἤ εἰς τήν εὐσέβειαν, ἤ εἰς τήν δικαιοσύνην: ταὐτόν εἰπεῖν, χωρίς νά γνωρίσῃ αὐτόν πῶς εἶναι φανερά, ἤ αἱρετικός, ἤ ἄδικος, ἤθελε συμμαζώνῃ κατ’ ἰδίαν τούς Χριστιανούς, καί κτίσας ἄλλην Ἐκκλησίαν1 ἤθελε λειτουργῇ εἰς αὐτήν τήν ξεχωριστά, χωρίς τήν ἄδειαν καί γνώμην τοῦ Ἐπισκόπου του.2 Ὁ τοιοῦτος ὡς φίλαρχος, ἂς καθῄρηται∙ ἐπειδή ὡς τύραννος μέ βίαν, καί τυραννίαν, ζητεῖ νά σφετερίσῃ τήν ἀνήκουσαν ἐξουσίαν τῷ Ἐπισκόπῳ του. Ἀλλά καί ὅσοι μέν ἄλλοι Κληρικοί συμφωνήσουν μέ αὐτόν εἰς τήν τοιαύτην ἀποστασίαν, ἂς καθῄρωνται παρομοίως καί αὐτοί∙ ὅσοι δέ λαϊκοί, ἂς ἀφορίζωνται. Ταῦτα ὅμως νά γίνωνται, ἀφ’ οὗ ὁ Ἐπίσκοπος παρακινήσῃ μέ γλυκάδα καί ἡμερότητα τρεῖς φοραῖς τούς ἀπ’ αὐτοῦ χωρισθέντας, νά λείψουν ἀπό τοιοῦτον κίνημα, καί αὐτοί σταθοῦν εἰς τό πεῖσμα των. Ὅσοι δέ χωρίζονται ἀπό τόν Ἐπίσκοπόν τους πρό συνοδικῆς ἐξετάσεως, διατί αὐτός κηρύττει δημοσίᾳ κᾀμμίαν κακοδοξίαν καί αἵρεσιν, οἱ τοιοῦτοι, ὄχι μόνον εἰς τά ἀνωτέρω ἐπιτίμια δέν ὑπόκεινται, ἀλλά καί τήν πρέπουσαν εἰς τούς ὀρθοδόξους τιμήν ἀξιώνονται. Κατά τόν ιε΄ τῆς α΄ καί β΄. 1Τά δέ Πατριαρχικά σταυροπήγια τῶν Μοναστηρίων, καί Ἐκκλησιῶν, ὁποῦ εἰς διαφόρους Μητροπόλεις, καί Ἀρχιεπισκοπάς, καί Ἐπισκοπάς οἰκοδομοῦνται, ταῦτα δέν εἶναι θυσιαστήρια ἕτερα, οὔτε οἱ ταῦτα οἰκοδομοῦντες, εἰς τά τοῦ παρόντος Ἀποστολικοῦ Κανόνος ὑπόκεινται ἐπιτίμια, κατά τόν Βαλσαμῶνα. Ἐπειδή γάρ αἱ Μητροπόλεις, καί Ἀρχιεπισκοπαί εἰς τούς Πατριάρχας ἐμοιράσθησαν, καί οἱ Μητροπολῖται πάντες, καί Ἀρχιεπίσκοποι ὑποκείμενοι ὄντες εἰς τήν τῶν Πατριαρχῶν διοίκησιν κατά τόν στ΄ καί ζ΄ τῆς α΄ καί τόν β΄ καί γ΄ τῆς β΄ ἀναφέρουσιν ἐν ταῖς ἱεραῖς τελεταῖς τό ἐκείνων ὄνομα: διά τοῦτο, κατά τήν τῶν ἱερῶν κανόνων τούτων περίληψιν, δίκαιον ἔχουσιν οἱ Πατριάρχαι εἰς τάς διαμοιρασθεῖσας αὐτῶν Μητροπόλεις, καί Ἀρχιεπισκοπάς νά δίδωσι Σταυροπήγια, καί τό ὄνομα αὐτῶν νά μνημονεύηται ἐν αὐτοῖς. Ἐπεί δέ ἡ ὑπόθεσις περί Σταυροπηγίων ἐστίν ἐνταῦθα, ὑποσημειοῦμεν τόν περί τούτων ἐντελῆ, καί διακεκριμμένον λόγον ὡς φαίνεται καθαρῶς εἰς τήν 235 καί 236 σελ. τῆς Γιουρ. Γραικορωμ. τό γάρ ἐν αὐτῇ σιγίλλιον τοῦ πατριάρχου Γερμανοῦ οὕτω διορίζεται, ὅτι εἰς ἐκεῖνα μόνα τά Μοναστήρια ἤ καθολικάς Ἐκκλησίας, ἤ εὐκτηρίους οἴκους, πρέπει νά μνημονεύηται τό ὄνομα τοῦ Πατριάρχου, εἰς τοῦ ὁποίου τά θεμέλια ἐβάλθη Πατριαρχικόν Σταυροπήγιον, ἤτοι σταυρός παρά τοῦ Πατριάρχου ἀποσταλείς∙ καί οὕτως ἐπάνω εἰς τόν Πατριαρχικόν αὐτόν σταυρόν ἐκτίσθησαν. Εἰς τά τοιαῦτα γάρ κᾀμμία μετοχή δέν εἶναι εἰς τόν κατά τόπον Ἀρχιερέα∙ μήτε ἀπό τάς ἱεροπραξίας, μήτε ἀπό Ἡγουμένου σφραγίδα, μήτε ἀπό σφαλμάτων ψυχικῶν ἀνάκρισιν, ἕως ὁποῦ μήτε αὐτά τά κανονικά δύναται νά ζητῇ ἀπό τούς ἐν αὐτοῖς∙ διότι ὅλοι οἱ ἱερωμένοι, ὁποῦ εἰς τά τοιαῦτα Μοναστήρια, καί Ἐκκλησίας, καί εὐκτήρια, εὑρίσκονται, εἶναι, καί ὀνομάζονται Πατριαρχικοί, καί ὑπόκεινται εἰς τόν Πατριαρχικόν ἔξαρχον. Ὅπου δέ σταυρός Πατριαρχικός δέν ἐβάλθη ἀπό τήν ἀρχήν εἰς τά θεμέλια, ἐκεῖ ὁ κατά χώραν Ἀρχιερεύς ἐξουσιάζει κᾂν τζεφλίκι μοναστηρίου, καί μετόχι εἶναι, κᾂν παραλαύριον, κᾂν εὐκτήριος οἶκος∙ καί εἰς αὐτά πρέπει νά μνημονεύηται τό ὄνομα αὐτοῦ. Αὐτός πρέπει νά σφραγίζῃ τόν ἐν αὐτοῖς Ἡγούμενον, νά ἐξετάζῃ καί νά κρίνῃ αὐτά, νά πέρνῃ ἐξ αὐτῶν τά κανονικά εἰσοδήματα, νά χειροτονῇ εἰς αὐτά, νά συγχωρῇ, ἤ νά ἐμποδίζῃ τούς γάμους των, καί ἁπλῶς, νά ἔχει εἰς αὐτά κάθε ἄλλο προνόμιον ἐπισκοπικόν. Ὅσοι δέ ἄνθρωποι ἐκατοίκησαν εἰς τόν τόπον τῶν Πατριαρχικῶν Σταυροπηγίων, πρό τοῦ αὐτά νά οἰκοδομηθούν, ἤ καί ὕστερα, ἀφ’ οὗ οἰκοδομηθοῦν, οὗτοι, ἐντόπιοι μέν ὄντες, νά ᾖναι ὑποκείμενοι κατά πάντα εἰς τόν κατά τόπον Ἀρχιερέα. Εἰ δέ ξένοι, νά ὑπόκεινται εἰς τόν Πατριαρχικόν Ἔξαρχον, καί πάλιν (σελ. 237) οἱ Πατριαρχικοί Ἔξαρχοι δέν πρέπει νά ἐξουσιάζουν τά χωρία τῶν Πατριαρχικῶν μονῶν, ἤ τόν ἐν αὐτοῖς λαόν, ἤ τά εὐκτήρια, ὅσα μέ Πατριαρχικόν σταυρόν δέν θεμελιωθῶσι καί κτισθῶσιν…. Ἐπειδή αὐτά ἀπό τόν κατά χώραν Ἐπίσκοπον ἐξουσιάζονται. Ὅθεν ἐκ τῶν λόγων τούτων συνάγεται ὅτι δέν πρέπει νά γίνωνται Πατριαρχικά Σταυροπήγια τά ὄντα οἰκοδομημένα Μοναστήρια, ἤ Ἐκκλησίαι, ἤ εὐκτήρια, μετά τήν οἰκοδομήν, ἀλλά πρό τῆς οἰκοδομῆς. Καί ἀπό αὐτά, μερικά μόνον, κατά φιλοτιμίαν, καί προνόμιον δοθέν εἰς τούς Πατριάρχας, ἀλλ’ οὐχί καί πάντα τά μέλλοντα οἰκοδομηθῆναι Μοναστήρια, ἤ Ἐκκλησίαι, ἤ εὐκτήρια∙ ἵνα μή οἱ Κανόνες παραβαίνωνται, ὁποῦ διορίζουν, ὅτι, τά Μοναστήρια, καί οἱ μοναχοί νά ὑπόκεινται εἰς τούς κατά τόπον Ἀρχιερεῖς. Καί ὅρα τόν δ΄ τῆς δ΄ ὅτι, κατ’ ἐπιταγήν Ἐπισκόπου ποιεῖ Σταυροπήγιον καί Πρεσβύτερος.2Λέγει δέ ὁ θεῖος Χρυσόστομος (εἰς τήν ια΄ ὁμιλ. πρός Ἐφεσίους) ὅτι εἶπεν ἕνας ἅγιος ἄνθρωπος, πῶς, οὐδέ, αἷμα μαρτυρίου ἠμπορεῖ νά ἐξαλείψῃ τήν ἁμαρτίαν τοῦ χωρισμοῦ τῆς Ἐκκλησίας καί τῆς διαιρέσεως. Καί τό νά σχίσῃ τινάς τήν Ἐκκλησίαν εἶναι χειρότερον κακόν, ἀπό τό νά πέση εἰς αἵρεσιν. Γράφει δέ καί Διονύσιος ὁ Ἀλεξανδρείας καί ὁμολογητής ἐν τῇ πρός Ναυάτον Ἐπίσκοπον ἐπιστολῇ, ὅτι πρέπει νά πάθη τινας, ὅ,τι κακόν καί ἂν ᾖναι, μόνον νά μή σχίσῃ τήν Ἐκκλησίαν∙ καί ὅτι εἶναι ἐνδοξότερον τό μαρτύριον, ὁποῦ ἤθελεν ὑπομείνῃ τινάς, διά νά μή σχίσῃ τήν Ἐκκλησίαν, παρά τό μαρτύριον ὁποῦ ἤθελεν ὑπομείνῃ διά νά μήν εἰδωλολατρήσῃ. Ἐπειδή εἰς μέν τό ὑπέρ τοῦ μή εἰδωλολατρῆσαι μαρτύριον, διά τήν ὠφέλειαν τῆς ἰδικῆς του ψυχῆς μαρτυρεῖ∙ εἰς δέ τό ὑπέρ τοῦ μή σχίσαι τήν Ἐκκλησίαν, διά τήν ὠφέλειαν, καί ἕνωσιν ὅλης τῆς Ἐκκλησίας μαρτυρεῖ.
