Περί τῶν πλείστοις γάμοις περιπιπτόντων ὁ μέν χρόνος σαφής ὁ ὡρισμένος, ἡ δέ ἀναστροφή καί ἡ πίστις αὐτῶν συντέμνει τόν χρόνον.
Ἐν τετάρτῳ κανόνι ὁ μέγας Βασίλειος τούς τριγάμους ἐπί πενταετίαν ἀφορίζεσθαι λέγει∙ καί τοῦτον τόν χρόνον, οὐκ ἀπό κανόνος εἶναί φησιν, ἀλλ’ ἐκ συνηθείας, καί τῆς τῶν προειληφότων ἀκολουθίας∙ καί τήν τριγαμίαν δέ, εἰς πολυγαμίαν ἀνάγει. Τίνα δέ λέγει χρόνον ὡρισμένον ὁ παρών κανών, ἠγνόηται∙ προγενεστέρα γάρ ἐστι πολλῷ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἡ σύνοδος αὕτη, καί παντελῶς εἰ ὥριστο πρό ταύτης χρόνος ἐπί τῶν τριγάμων, οὐκ ἂν ἠγνοήθη τῷ τά πάντα σοφῷ Βασιλείῳ∙ εἰ μήπου λέγει καί αὕτη ἡ σύνοδος ὡρισμένον χρόνον τήν συνήθειαν. Ὁ μέν οὖν χρόνος, φησίν, ὡρισμένος ἐστίν∙ ἡ δέ τῶν ἐπί τριγαμίᾳ μετανοούντων ἀναστροφή, καί ἡ πίστις ἡ πρός τόν Θεόν, συντέμνει τόν χρόνον∙ εἰ γάρ ὁ τούτους οἰκονομῶν ὁρᾷ αὐτούς σπουδήν ἐνδεικνυμένους, καί θερμότητα περί τήν μετάνοιαν, καί οὐκ ἀπογινώσκοντας, ἀλλά πιστεύοντας, ὅτι διά τήν πολλήν ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ ἁφεθήσεται αὐτοῖς τό ἁμάρτημα, συντεμεῖ τόν χρόνον καί ἐλαττώσει αὐτόν. Τούς πολυγάμους φησίν ὁ κανὼν ἐπιτιμᾶσθαι διά χρόνου ὡρισμένου, ἤτοι προεγνωσμένου ἀπό συνηθείας. Πλήν παρά τῇ ἐπισκοπικῇ διακρίσει ἐστί καί τόν τοιοῦτον χρόνον συντεμεῖν διά τήν ἀγαθήν τοῦ ἡμαρτηκότος ἐπιστροφήν. Ἐπεί δέ ἀπό τούτου οὐ παρίσταται τίνες εἰσίν οἱ πολυγαμοῦντες, οὐδέ τίς ἐστιν ὁ ὡρισμένος χρόνος, κἀντεῦθεν ἄλλως καί ἄλλως τά περί τούτου ἐξελήφθησαν, οὐδέ ἡμεῖς ἠδυνήθημεν γράψαι τι ἑνταυθοῖ. Ἐν μέν τοι τῷ δ΄ κανόνι τοῦ μεγάλου Βασιλείου, τοῦ Θεοῦ διδόντος, εἴποιμεν τά εἰκότα περί τῶν τριγάμων καί πολυγάμων, καί περί τοῦ χρόνου τῶν διδομένων ἐπιτιμίων ἑκάστῳ αὐτῶν. Τῶν πολυγάμων ὁ χρόνος σαφής∙ τό δέ τῆς μετανοίας σπουδαῖον αὐτόν ὑποτέμνεται. Ὁ χρόνος τῆς ἐπιτιμίας τῶν τριγάμων καί πολυγάμων κεῖται ἐν τῷ τετάρτῳ κανόνι τοῦ μεγάλου Βασιλείου, καί ἐν τῷ ὀγδοηκοστῷ κανόνι αὐτοῦ. Ἐπί πέντε γάρ ἔτεσι, φησί, τόν τρίγαμον ἀφορίζεσθαι∙ πλήν μή πάντῃ ἀπείργειν αὐτόν τῆς ἐκκλησίας, ἀλλ’ ἐν δυσίν, ἤ καί τρισίν ἔτεσιν, τῆς τῶν θείων Γραφῶν ἀκροάσεως αὐτόν ἀξιοῦν, καί μετά ταῦτα, μέχρι τοῦ πληρωθῆναι τήν πενταετίαν, συστήκειν μετά τῶν πιστῶν∙ τῆς δέ τοῦ ἀγαθοῦ κοινωνίας ἀπέχεσθαι∙ καί οὕτω, γνησίως μετανοοῦντα, εἰς κοινωνίαν παραδεχθῆναι. Τούς δέ πολυγάμους, ὡς πλέον τι καί πορνείας ἁμαρτάνοντας, ἐνιαυτόν προσκλαίειν, τρεῖς ὑποπίπτειν, καί οὕτω δέχεσθαι μετά τῶν πιστῶν. Παρά τῇ ἐξουσίᾳ δέ κεῖται τοῦ ἐπισκόπου, ὡς ὁ παρών κανὼν λέγει, ἐλαττῶσαι τόν χρόνον τῆς μετανοίας, πρός τήν διαγωγήν καί τήν πίστιν ὁρῶντος τοῦ μετανοοῦντος. Ὁ μέν παρὼν Κανών λέγει ὅτι εἶναι φανερός ὁ καιρός τοῦ ἐπιτιμίου τῶν πολυγάμων, ταὐτόν εἰπεῖν τῶν τριγάμων, ὅτι, ἂν καί ὁ χρόνος τῶν τριγάμων ᾖναι διωρισμένος, μέ ὅλον τοῦτο ἡ διά τήν τριγαμίαν μετάνοια αὐτῶν, καί ἡ θερμή πίστις ὁποῦ αὐτοί ἔχουν πρός τόν Θεόν, δύναται νά παρακινήσῃ τόν Ἀρχιερέα, ἤ Πνευματικόν τούς, νά ὀλιγοστεύσῃ τόν καιρόν τοῦ ἐπιτιμίου των.1 1Σημείωσαι ὅτι τόν τρίτον γάμον παρανομίαν ὠνόμασεν ὁ θεολόγος Γρηγόριος. Πολυγαμίαν δέ (ὡς καί οὗτος ὁ Κανὼν) μᾶλλον δέ πορνείαν συνεσταλμένην ὁ Μέγας Βασίλειος. Κατά δέ τό 922 ἔτος ἐπί Κωνσταντίνου τοῦ Πορφυρογενήτου, καί Ῥωμανοῦ τοῦ πενθεροῦ αὐτοῦ, ὄντος τότε Βασιλοπάτορος, τόμος ἐξεδόθη συνοδικός ὁ τῆς ἑνώσεως καλούμενος, ὅστις ἐδιώρισεν ὅτι οἱ μέν τεσσαράκοντα ὄντες χρόνων, καί παιδία μή ἔχοντες δίγαμοι, συγχωροῦνται νά λαμβάνουσι καί τρίτην γυναῖκα διά τήν θεραπείαν τῆς ἀτεκνίας των, νά κανονίζωνται ὅμως πέντε χρόνους νά μήν μεταλαμβάνουν, χωρίς νά ὀλιγοστεύουν οἱ χρόνοι τελείως, καί μετά τούτους μίαν φοράν μόνον τόν κάθε χρόνον νά μεταλαμβάνουν κατά τήν ἁγίαν ἀνάστασιν. Ἐάν δέ τέκνα ἔχουσιν, οὐδέποτε συγχωροῦνται νά τριγαμήσουν. Ὅσοι δέ τριάντα χρόνων ὄντες, παιδία δέν ἔχουσιν, ἐσυγχωρήθησαν καί αὐτοί διά τό τῆς ἡλικίας νεαρόν καί εὐόλιστον, νά λαμβάνουν καί τρίτην γυναῖκα, εἰς τέσσαρας ὅμως χρόνους νά κανονίζωνται νά μήν μεταλαμβάνουν, καί μετά τούτους, τρεῖς φοραῖς μόνον τόν κάθε χρόνον νά μεταλαμβάνουν, κατά τήν Χριστοῦ ἀνάστασιν, καί τήν αὐτοῦ γέννησιν, καί τήν τῆς Θεοτόκου κοίμησιν. Εἰ δέ παῖδας ἔχουσι, πέντε χρόνους νά ἐπιτιμῶνται κατά τό σύνηθες. Ὅρα σελ. 976, τόν τόμ. τῆς συλλογῆς τῶν συνόδων. Ὅσοι δέ εἶναι ὑπέρ τούς τεσσαράκοντα πέντε χρόνους, οὗτοι δέν συγχωροῦνταί ποτε νά λάβουν τρίτην γυναῖκα, κᾂν καί τέκνα δέν ἔχουσι. Καί τοῦτο, δηλ. ὁ κατά τῶν τοιούτων τριγάμων διορισμός, σχεδόν εἶναι τό κυρίως αἴτιον, ὁποῦ τήν σήμερον ἐγέννησε διωγμόν μέγαν εἰς ἐκείνους ὁποῦ θέλουσι νά μεταλαμβάνουσι συγχνότερον τά θεῖα μυστήρια. Ὅθεν καί μέμφονται μερικοί ἐκεῖνον ὁποῦ ἔβαλεν αὐτόν τόν διορισμόν μέσα εἰς τό ὡρολόγιον, ὡσάν ἕνα νόμον καί κανόνα καθολικόν δι’ ὅλους τούς Χριστιανούς, εἰς καιρόν ὁποῦ ἐβάλθη ὡσάν μία ποινή κατά μόνης τῆς ἀκρασίας τῶν τριγάμων. Ὅμως ἄδικα λέγω ἐγὼ μέμφονται τόν πτωχόν ἐκεῖνον. Ἐπειδή ὁ σκοπός ἐκείνου δέν εἶναι ἐκεῖ, ὅτι τάχα ὅλοι οἱ Χριστιανοί πρέπει νά κοινωνοῦν τρεῖς φοραῖς τόν χρόνον, καθὼς ἀστόχαστα πολλοί καί σπουδαῖοι καί ἀμαθεῖς ἔτζι παίρνουσι τό νόημα, καί διά τοῦτο οἱ ζηλωταί ὀρθόδοξοι τόν κατηγοροῦν. Ὄχι, λέγω, δέν εἶναι ἔτζι, ἀλλά καθὼς φαίνεται πρός τούς κοιλιοδούλους ἀντιφερόμενος, καί μάλιστα ἐκείνους ὁποῦ συγκατοικοῦν μέ τούς Λατίνους, καί μανθάνουσιν ἀπό ἐκείνους νά ἀθετοῦν τάς πατροπαραδότους νηστείας, λέγοντες ὅτι μία μόνη εἶναι ἡ νηστεία ἡ μεγάλη τεσσαρακοστή, ἡ δέ ἄλλαις εἶναι χθεσινά καί προχθεσινά ἐφευρέματα, εἰς αὐτάς, λέγω, τάς φλυαρίας ἀντιφερόμενος ἐκεῖνος ὁ ἀνατολικός ζηλωτής ἐβάθλη νά ἀποδείξῃ, ὅτι καί ἡ νηστεία τοῦ Σαρανταημέρου, καί ἡ νηστεία τοῦ Αὐγούστου εἶναι παλαιαῖς, καί ὄχι ὑστερινά ἐφευρέματα. Ὅθεν φέρωντας εἰς τοῦτο καί ἄλλας ἀποδείξεις, στοχαστικώτατα ἔφερε καί τόν τόμον τῆς ἑνώσεως, ὁποῦ ἔγινεν, ὡς εἴπομεν, εἰς τούς 922, εἰς τόν ὁποῖον βλέπομεν, πῶς οἱ Πατέρες ἐκείνης τῆς Συνόδου, ἀναφέρουν κοντά εἰς τήν ἁγίαν τεσσαρακοστήν, καί τάς ἄλλας δύω. Ὅθεν συμπεραίνεται καί ἐκεῖθεν ἡ αὐτῶν ἀρχαιότης. Καί ἀληθινά, διά νά εἰποῦμεν καί ἡμεῖς ὡς ἐν παρόδῳ. Πρέπει νά ἔχουν καί αὐταῖς τό αἰδέσιμον, διά τί, ὅταν εἰς τά 922 ἔτη σημειώνωνται, καί ἡμεῖς τώρα εὑρισκόμεθα εἰς τούς 1790 καί ἐπέκεινα, πῶς ἠμποροῦμεν νά τάς λέγωμεν νεωτερίσματα; ἔπειτα τότε σημειώνονται, μά ἀπό τότε δέν ἄρχισαν, ἀλλά καί προτήτερα ἦσαν. Ἤγουν ἐξ ἀρχαίων χρόνων ἐσυνειθίζοντο εἰς τήν ἐκκλησίαν, καί ὡς κοινάς καί παρά πάντων φυλασσομένας τάς ἀναφέρουσι. Καί ἀποφασίζουσι διά τούς τριγάμους, ὅτι τότε καί τότε μόνον νά κοινωνοῦν. Διά τί; ὄχι ἀλόγως βέβαια∙ ἀλλά διά τί πάντοτε εὑρίσκονται κατεγνωσμένοι ἀπό τήν ἀκρασίαν τους. Ὅθεν καί ἡ ἐκκλησία δέν τούς ἐξέκοψε νά τούς ῥίψῃ ἔξω ὁλότελα, ὑπομένει ὅμως καί τούς βλέπει μέσα εἰς τούς περιβόλους της, ὡσάν ῥύπασμα. Διά τοῦτο καί ἀφ’ οὗ τούς παιδεύσῃ μέ τήν πολυχρόνιον ἀκοινωνησίαν, συγκαταβαίνει νά τούς κοινωνᾷ μόνον τρεῖς φοραῖς τόν χρόνον∙ ἀλλ’ ὄχι καί συχνότερα, καθὼς οἱ ἄλλοι Χριστιανοί, ἐπειδή πάντοτε ἔχουν ἐπάνω τους τήν αἰτίαν, ὁποῦ τούς κάνει ἀναξίους διά νά παῤῥησιάζωνται συχνότερα εἰς τῶν ἁγίων τήν λαμπρότητα∙ τοῦτο εἶναι τό ἀληθῶς καί κυρίως αἴτιον, ὁποῦ ἐπαρακίνησεν ἐκεῖνον τόν χριστιανόν, καί ἀνέφερεν ἐκεῖ τόν τόμον τῆς ἑνώσεως, καθὼς εἶναι δῆλον, ἀπό τήν ἐπιγραφήν τῆς περί τῶν νηστειῶν ὑποθέσεως. Οἱ δέ ἀνόητοι, μή στοχαζόμενοι τόν σκοπόν, καί τήν πρώτην αἰτίαν τοῦ λέγοντος, τοῦτο μόνον ἁρπάζουσιν ἐκεῖθεν, ὅτι τρεῖς φοραῖς μόνον γράφει εἰς τό ὡρολόγι νά κοινωνοῦν οἱ Χριστιανοί. Ὁ Κύριος νά τούς δώσῃ ἐπίγνωσιν, διά νά αἰσθανθοῦν τό συμφέρον τῆς ψυχῆς των, καί νά διορθωθοῦν. Καί τοῦτο δέ σημείωσαι, ὅτι ἀνίσως βίαν ἐπάγουν οὗτοι οἱ δίγαμοι διά νά τριτογαμήσουν, πρέπει νά ἐπιτιμῶνται κατά τήν συνοδικήν διάγνωσιν Μανουήλ Κωνσταντινουπόλεως τοῦ Χαριτοπούλου (σελ. 239 τῆς Γιοῦρ. Γραικορ.)∙ ἀλλά καί ὁ ἱερεύς ὁ τόν τοιοῦτον γάμον ἱερολογήσας, τόν τρίτον δηλαδή, πρέπει νά καθαιρῆται. Ἐπειδή παχύτητα νόμον ἠγνόησε κατά τήν ξβ΄ ἀπόκρισιν Βαλσαμῶνος.
