Σύ μέν τά υἱῷ ἀγαπημένῳ πρέποντα πρός Πατέρα γράφεις, ἐγγίσαντα γοῦν σε διά τοῦ γράμματος περιεπτυξάμην, πάντων ἐμοί ποθεινότατε Ρουφινιανέ. Κἀγὼ δέ ὡς υἱῷ δυνάμενος γράφειν ἔν τε προοιμίοις καί μέσοις καί τελευταίοις ἐπέσχον, ἵνα μή ἐκ γραμμάτων ἡ σύστασις καί ἡ μαρτυρία γνωρίζηται. Σύ γάρ ἐμοί ἐπιστολή, κατά τό γεγραμμένον, ἐπιγινωσκομένη καί ἀναγινωσκομένη ἐν καρδίᾳ. Οὕτω τοίνυν πίστευε διακείμενος, ναί πίστευε, προσαγορεύω σε, καί προτρέπω γράφειν· οὐ γάρ ὀλίγως, ἀλλά μεγάλως εὐφραίνεις τοῦτο ποιῶν. Ἐπειδή δέ φιλοκάλως καί ἐκκλησιαστικῶς, τοῦτο γάρ πάλιν πρέπει τῇ σῇ εὐλαβείᾳ, ἠρώτησας περί τῶν δι᾿ ἀνάγκην ὑποσυρέντων μέν, μή φθαρέντων δέ ἐν τῇ κακοπιστίᾳ, καί ἠθέλησας γράψαι με τά δόξαντα περί αὐτῶν ἐν ταῖς συνόδοις καί πανταχοῦ, γίνωσκε, κύριέ μου ποθεινότατε, ὅτι ἐν ἀρχῇ μέν παυσαμένης τῆς γενομένης βίας, γέγονε σύνοδος παρόντων ἀπό τῶν ἔξω μερῶν ἐπισκόπων, γέγονε δέ καί παρά τοῖς τήν Ἑλλάδα κατοικοῦσι συλλειτουργοῖς, οὐδέν δέ ἧττον καί τοῖς ἐν Ἰσπανίᾳ καί Γαλλίᾳ. Καί ἤρεσεν, ὅπερ ὧδε καί πανταχοῦ, ὥστε τοῖς μέν καταπεπτωκόσι καί προϊσταμένοις τῆς ἀσεβείας, συγγινώσκειν μέν μετανοοῦσι, μή διδόναι δέ αὐτοῖς τόπον κλήρου, τοῖς δέ μή αὐθεντοῦσι μέν τῆς ἀσεβείας, παρασυρεῖσι δέ δι,᾿ ἀνάγκην καί βίαν, ἔδοξε δίδοσθαι μέν συγγνώμην, ἔχειν δέ καί τόν τόπον τοῦ κλήρου, μάλιστα ὅτι ἀπολογίαν πιθανήν ἐπορίσαντο. Καί ἔδοξε τοῦτό πως οἰκονομικῶς γεγενῆσθαι, διεβεβαιώσαντο γάρ μή μεταβεβλῆσθαι εἰς ἀσέβειαν. Ἵνα δέ μή, κατασταθέντες τινές ἀσεβέστατοι, διαφθείρωσι τάς ἐκκλησίας, εἵλοντο μᾶλλον συνδραμεῖν τῇ βίᾳ καί βαστάσαι τό βάρος ἤ λαούς ἀπολέσθαι. Τοῦτο δέ λέγοντες ἔδοξαν καί ἡμῖν πιθανῶς λέγειν, διά τό καί προφασίζεσθαι αὐτούς τόν Ἀαρών, τόν Μωσέως ἀδελφόν, ἐν τῇ ἐρήμῳ συνδραμεῖν μέν τῇ τοῦ λαοῦ παραβάσει, ἀπολογίαν δέ ἐσχηκέναι, ἵνα μή ὁ λαός, ὑποστρέψας εἰς Αἴγυπτον, ἐπιμείνῃ τῇ εἰδωλολατρίᾳ. Καί γάρ ἦν φαινόμενον εὔλογον ὅτι, μένοντες μέν ἐν τῇ ἐρήμῳ, δύνανται παύσασθαι τῆς ἀσεβείας, εἰσελθόντες δέ εἰς Αἴγυπτον, ἐπετρίβοντο καί ηὔξανον ἐν αὐτοῖς τήν ἀσέβειαν. Τούτου τοίνυν ἕνεκα συγγνωστόν τό πρός τόν κλῆρον γέγονε, τοῖς δέ ἀπατηθεῖσι καί βίαν παθοῦσι συγγώμη δίδοται. Ταῦτα καί τῇ σῇ εὐλαβείᾳ δηλῶ, θαρρῶν ὅτι καί τά δόξαντα ὑποδέξεταί σου ἡ θεοσέβεια καί οὐ καταγνώσεται ἐκεχειρίαν τῶν συνελθόντων οὕτω. Καταξίωσον δέ ταῦτα ἀναγνῶναι τῷ ἱερατείῳ καί τῷ λαῷ τῷ ὑπό σέ, ἵνα καί αὐτοί γινώσκοντες μή μέμφωνται οὕτω σε διακείμενον περί τούς τοιούτους. Ἀπρεπές γάρ ἦν ἐμέ γράφειν, δυναμένης τῆς σῆς εὐλαβείας καί τήν ἡμῶν περί αὐτούς διάθεσιν ἀπαγγεῖλαι καί πάντα τά λείποντα ἀποπληρῶσαι. Χάρις τῷ Κυρίῳ τῷ πληρώσαντί σε ἐν παντί λόγῳ καί πάσῃ γνώσει. Οἱ μέν οὖν μετανοοῦντες φανερῶς ἀναθεματιζέτωσαν, ὀνομάζοντες Εὐδοξίου καί Εὐζωΐου τήν κακοπιστίαν. Αὐτοί γάρ λοιπόν, βλασφημοῦντες αὐτόν κτίσημα, ἀπεγράψαντο τῆς Ἀρειανῆς1 (ΠΗΔΑΛΙΟΝ) αἱρέσεως προστάται, ὁμολογείτωσαν δέ τήν ἐν Νικαίᾳ παρά τῶν Πατέρων ὁμολογηθεῖσαν πίστιν, καί μηδεμίαν ἄλλην σύνοδον προκρίνειν ταύτης τῆς συνόδου. Πρόσειπε τήν παρά σοί ἀδελφότητα, ἥ σύν ἡμῖν ἐν Κυρίῳ προσαγορεύει σε.
Οὐ περί, τῶν εἰδώλοις θυσάντων, καί οὕτω παραπεπτωκότων, ἡ ἐρώτησις αὕτη ἐστίν, ἀλλά περί τῶν αἱρετικοῖς συγκοινωνησάντων, ἤγουν Ἀρειανοῖς. Οἱ γάρ τῆς Ἀρείου αἱρέσεως, προστεθέντας αὐτοῖς σχόντες βασιλεῖς τόν Κωνστάντιον, καί τόν Οὐάλεντα, κἀντεῦθεν μέγα δυνάμενοι, πολλούς ἐβιάσαντο προστεθῆναι τῇ δόξῃ αὐτῶν∙ ὧν ὕστερον μετανοούντων, καί προσερχομένων τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ, ἠρώτησεν ὁ Ῥουφινιανός, ἐπίσκοπος ὤν, ὅπως χρή τούς τοιούτους δέχεσθαι. Πρός ἣν ἐρώτησιν ἀπεκρίθη ὁ μέγας Ἀθανάσιος, ὅτι πολλῶν γενομένων συνόδων τοπικῶν δηλαδή περί τούτων ἔδοξεν, ὥστε τοῖς μέν παραπεσοῦσι καί συγκοινωνήσασι τοῖς αἱρετικοῖς, καί τά αὐτά ἐκείνοις φρονεῖν ὁμολογῆσαι, καί οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλά καί προϊσταμένοις τῆς ἀσεβείας, ἤγουν ὑπεραγωνιζομένοις αὐτῆς καί συνηγοροῦσι, καί πείθειν σπεύδουσιν, ὡς ἀσφαλής ἐστιν ἡ ἐκείνων δόξα, μετανοοῦσι καί προσερχομένοις τῇ ὀρθοδόξῳ ἐκκλησία, δίδοσθαι μέν μετάνοιαν καί συγγνώμην, μή μέντοι γε καί τόπον κλήρου αὐτοῖς παρέχεσθαι. Κᾂν γάρ ἐπίσκοποι τυχόν ἦσαν, ἤ κληρικοί, οὐκέτι δεχθήσονται εἰς τόπον ἱερωμένων, ἀλλ᾽ ὡς λαϊκοί ἔσονται. Τοῖς δέ μή αὐθεντοῦσι μέν τῆς ἀσεβείας, ἤγουν μή κατά αὐθεντίαν καί γνώμην ἑκούσιον κοινωνήσασι τοῖς αἱρετικοῖς, παρασυρεῖσι δέ δι᾽ ἀνάγκην καί βίαν, ἤτοι βιαίως συνθεμένοις τῇ ἀσεβείᾳ, καί ἐξελκυσθεῖσι τῆς εὐσεβείας, (ὥσπερ γάρ ὁ ὑπό σφοδρᾶς ὑδάτων φορᾶς παρασυρόμενος οὐ κατά προαίρεσιν οἰκείαν φέρεται, ἀλλά βιαίως ἕλκεται∙ οὕτω κᾀκεῖνοι, τῇ βίᾳ νικηθέντες τῶν αἱρετικῶν, παρεσύρησαν καί ὑπέκυψαν), ἔδοξε, φησί, καί συγγνώμην δίδοσθαι μεταμελομένοις, ἀπονέμειν δέ αὐτοῖς καί τόν τόπον τοῦ κλήρου. Καί οὐ μόνον ὅτι βιασθέντες ἐνδεδώκασι, συγγνωμονοῦνται, φησίν, ἀλλ᾽ ὅτι καί ἀπολογίαν πιθανήν ποιοῦνται, δι’ ἣν ἔδοξε τό ὑποκύψαι αὐτούς τοῖς αἱρετικοῖς, οἰκονομικῶς γενέσθαι. Διεβεβαιώσαντο γάρ, ἀντί τοῦ, βεβαίως ἐπληροφόρησαν, μή μεταβληθῆναι εἰς ἀσέβειαν, ἤγουν μή συνθέσθαι τῇ δόξῃ τῶν αἱρετικῶν, ἀλλά τῆς ὀρθῆς ἔχεσθαι πίστεως∙ μόνον δέ συγκοινωνῆσαι τοῖς αἰρετικοῖς, ἵνα μή αὐτῶν ἐκδιωχθέντων τῶν ἐκκλησιῶν, ἕτεροι ἀσεβεῖς ἀντεισαχθῶσι, καί διαφθείρωσι τάς ἐκκλησίας, ἤτοι τόν ὀρθόδοξον λαόν. Καί διά τοῦτο ᾑρετίσαντο συνδραμεῖν τῇ βίᾳ, καί βαστάσαι τό βάρος τοῦ ἐπιτιμίου, διά τό δόξαι ὑποκύψαι, καί μή μᾶλλον τούς λαούς ἀπολέσθαι. Ἔδοξαν οὖν, φησί, πιθανῶς ταῦτα λέγειν, χρώμενοι καί παραδείγματι τῷ Ἀαρών∙ κᾀκεῖνος γάρ, τοῦ Μωσέως χρονίσαντος ἐν τῷ ὄρει, καί τοῦ λαοῦ τῶν Ἐβραίων θεούς ζητοῦντος, ἐνδέδωκε τῇ τοῦ λαοῦ παραβάσει, καί γενέσθαι αὐτοῖς παρεχώρησε χωνευτόν μόσχον∙ τοῦτο δέ ἐποίησεν, ἵνα μή ὁ λαός ὑποστρέψας εἰς Αἴγυπτον, ἐπιμείνῃ τῇ εἰδωλολατρείᾳ τῇ Αἰγυπτιακῇ, λογισάμενος, ὅτι ἐν τῇ ἐρήμῳ ὄντες, δυνήσονται ἀποστῆναι τῆς ἀσεβείας, ἐν δέ τῇ Αἰγύπτῳ γενόμενοι, μᾶλλον ἀσεβήσουσι τοῖς τῶν Αἰγυπτίων ἐπόμενοι ἔθεσι∙ διά ταῦτα, φησί, καί πρός τόν κλῆρον δέχονται∙ τοῖς δέ ἀπατηθεῖσι καί βίαν παθοῦσι, συγγνώμη δίδοται. Ταῦτα περί λαϊκῶν ἀπατηθέντων παρά τῶν αἱρετικῶν, ἤ βιασθέντων, καί συνθεμένων τοῖς ἐκείνων δόγμασιν, οἷς, φησί, μετανοοῦσι καί προσερχομένοις τῇ ἐκκλησίᾳ, συγγνώμη δίδοται, δεχομένοις καί οἰκονομουμένοις κατά τούς τῶν ἁγίων Πατέρων κανόνας. Ταῦτα δέ, φησίν, ἔγραψα θαῤῥῶν, ὅτι τά δόξαντα ἡμῖν ἀποδέξῃ καί σύ, καί οὐ καταγνώσῃ τῶν συνελθόντων οὕτως ἐκεχειρίαν∙ τοιοῦτος δ᾽ ἐστί τούτου ὁ νοῦς∙ ὅτι οὐ καταγνώσῃ τῶν ἀθροισθέντων ἡμῶν οὕτως, ἤγουν ἐπί τῷ σκοπῆσαι περί τῶν τοῖς αἱρετικοῖς κοινωνησάντων, ὡς μάτην, καί ἀργῶς, ἀπράκτως τε συνελθόντων, οἷα μηδέν τάχα περί αὐτῶν καίριον ἀποφηναμένων∙ ἐκεχειρία γάρ ἐστιν ἡ ἀπραξία καί ἡ ἀργία, ἀπό τοῦ ἐπέχειν τάς χεῖρας, ἐκεχειρία τις οὖσα∙ εἶτα προστίθησι, καί τί ὀφείλουσι ποιεῖν οἱ μετανοοῦντες, λέγων∙ ἀναθεματιζέτωσαν τάδε φανερῶς∙ ἀντί τοῦ, δημοσίᾳ, ἐπ᾿ ἐκκλησίας, καί ὁμολογείτωσαν τήν ἐν Νικαίᾳ ὁριθεῖσαν πίστιν, καί τά λοιπά. Περί τῶν εἰδωλόθυτα φαγόντων, καί περί τῶν θυσάντων τοῖς εἰδώλοις, ἡ ἐν Γάγγρᾳ σύνοδος, καί οἱ κανόνες τοῦ ἁγίου Πέτρου, Ἀρχιεπισκόπου Ἀλεξανδρείας καί μάρτυρος, πλατύτερον διαλαμβάνουσιν. Ἡ δέ παροῦσα ἐπιστολή τοῦ ἁγίου Ἀθανασίου διαλαμβάνει περί τῶν συγκοινωνησάντων αἱρετικοῖς, καί προσερχομένων τῇ ἐκκλησίᾳ. Φησί γάρ ὁ ἅγιος ἐπιστέλλων πρός τόν ἐρωτήσαντα Ῥουφινιανόν, ὅτι οἱ μέν παραπεπτωκότες, καί κοινωνήσαντες τοῖς αἱρετικοῖς, καί προστάται καί συνήγοροι τῆς ἀσεβείας γενόμενοι, εἰς μετάνοιαν μέν δέχονται, κληρικοί δέ ὄντες, ἤ καί ἄλλως ἱερωμένοι, τῆς ἱερωσύνης οὐκ ἀξιοῦνται. Οἱ δέ μή αὐθεντοῦντες ὑπέρ τῆς ἁσεβείας, ἤγουν μή κατά αὐθεντίαν καί καθ᾽ ἑκούσιον γνώμην κοινωνήσαντες τοῖς αἱρετικοῖς, ἀλλά βιαίως ἑλκυσθέντες ἀπό τῆς εὐσεβείας εἰς ἀσέβειαν, κληρικοί ὄντες, συγγνώμης τε ἀξιοῦνται, καί τοῦ κλήρου οὐκ ἀποξενοῦνται, καί μᾶλλον ὅτι διαβεβαιοῦνται μή μεταβληθῆναι εἰς ἀσέβειαν, ἤγουν μή συνθέσθαι τῇ δόξῃ τῶν αἱρετικῶν, ἀλλά κατά λόγον οἰκονομίας συγκοινωνῆσαι τούτοις, ἵνα μή αὐτῶν ἐκδιωχθέντων ἀπό τῶν ἐκκλησιῶν, ἕτεροι ἀσεβεῖς ἀντεισαχθῶσι καί διαφθείρωσι τόν ὀρθόδοξον λαόν. Ἔδοξεν οὖν, φησί, πιθανῶς ταῦτα λέγειν, χρώμενοι καί παραδείγματι τῷ Ἀαρών∙ ἐκεῖνος γάρ, τοῦ Μωϋσέως χρονίσαντος ἐν τῷ ὄρει, καί τοῦ λαοῦ τῶν ‘Εβραίων θεούς ζητοῦντος, ἐνέδωκε τῇ τούτων παραβάσει, καί γενέσθαι αὐτοῖς παρεχώρησε χωνευτόν μόσχον∙ τοῦτο δ᾽ ἐποίησεν, ἵνα μή ὁ λαός ὑποστρέψας εἰς Αἴγυπτον, ἐπιμείνῃ τῇ εἰδωλολατρείᾳ τῇ Αἰγυπτιακῇ, λογισάμενος, ὅτι ἐν τῇ ἐρήμῳ ὄντες, δυνήσονται ἀποστῆναι τῆς ἀσεβείας∙ ἐν δέ τῇ Αἰγύπτῳ γενόμενοι, μᾶλλον ἀσεβήσουσι τοῖς Αἰγυπτίων ἑπόμενοι ἔθεσι. Καί περί μέν ἱερωμένων ταῦτα φησί. Τοῖς δέ ἀπατηθεῖσι καί βίαν παθοῦσι λαϊκοῖς συγγνώμη δίδοται, δεχομένοις καί οἰκονομουμένοις παρά τῶν ἐπισκόπων κανονικῶς, ὡς καί ὀφείλουσιν ἀναθεματίζειν μέν τά τῶν αἱρετικῶν φανερῶς, ἤγουν ἐπ᾽ ἐκκλησίας, ὁμολογεῖν δέ τήν ἐν Νικαίᾳ ὀρθόδοξον πίστιν. Ἐκεχειρία δέ λέγεται, ἡ ἀργία καί ἀπραξία, ἥτις καί ἄνετος ἄδεια λέγεται, ἀπό τοῦ ἐπέχειν τάς χεῖρας, ἐκεχειρία τις οὖσα. Σημείωσαι οὖν καί ἀπό τῆς παρούσης ἐπιστολῆς, ὅτι ἄλλως κολάζονται οἱ κατά βίαν κοινωνήσαντες μόνον τοῖς αἱρετικοῖς, ἄλλως οἱ ὁμοφρονήσαντες τούτοις καί ὑπέρ τῆς ἀσεβείας συνηγορήσαντες, ἄλλως οἱ αὐτομολήσαντες εἰς τήν ἀσέβειαν καί θάτερον τούτων ἐνδειξάμενοι, ἄλλως οἱ κοινωνήσαντες τούτοις καί θύσαντες, ἄλλως οἱ κατά βίαν φαγόντες εἰδωλόθυτα, καί ἄλλως οἱ παθόντες βίαν καί περί αὐτό τό φαγεῖν∙ καί ἁπλῶς τά τῶν τοιούτων μεγάλης ἐξετάσεως δέονται, ὅτι καί δυσχερῶς θεραπεύονται. 2 Ἡ παροῦσα ἀποκριτική ἐπιστολή τοῦ Ἀγίου, ὁποῦ κάμνει πρός τόν Ἐπίσκοπον Ῥουφινιανόν, δέν διαλαμβάνει διά ἐκείνους, ὁποῦ ἀρνήθησαν τόν Χριστόν, καί τοῖς εἰδώλοις ἔθυσαν. Περί τούτων γάρ ὁμιλεῖ ἡ ἐν Ἀγκύρᾳ σύνοδος, καί ὁ ἅγιος Πέτρος ὁ Ἀλεξανδρείας πλατύτερον. Ἀλλ’ ὁμιλεῖ διά έκείνους ὁποῦ ἐσυγκοινώνησαν μέ τούς αἱρετικούς τούς Ἀρειανούς. Διότι αὐτοί, ἐπειδή ἔτυχον βασιλεῖς κοινωνούς τῆς αἱρέσεώς των, ἐδυναμώθησαν, καί ἐβίασαν πολλούς ὀρθοδόξους νά συγκοινωνήσουν εἰς τήν αἵρεσίν των. Οἵτινες μετενόησαν ὕστερον, καί ἐπέστρεψαν τῇ ὀρθοδοξῳ ἐκκλησίᾳ. Και περί τούτων ἐρωτᾷ ὁ Ῥουφιανιανός τόν μέγαν Ἀθανάσιον πῶς πρέπει νά τούς δέχεται, πρός τόν οποῖον ἀποκριθείς ὁ Ἅγιος διά τῆς παρούσης ἐπιστολῆς, εἰς μέν τό προοίμιον δεικνύει τό διάπυρον φίλτρον τῆς πατρικῆς ἀγάπης, ὁποῦ πρός αὐτόν ἔχει, παρακινῶντας αὐτόν νά τοῦ γράφῃ συνεχῶς. Εἰς δέ τήν ἐρώτησιν ἀποτεινόμενος λέγει. Ἐπειδή ἐρωτᾷς ἐκκλησιαστικῶς διά ἐκείνους ὁποῦ ἐκοινώνησαν τοῖς αἱρετικοῖς, εἶτα δέν ἔμειναν τῇ αὐτῶν αἱρέσει μέχρι τέλους, ἀλλά μετενόησαν. Ἤξευρε, ὅτι ἔγιναν περί τοῦ ζητήματος τούτου διάφοροι σύνοδοι, σέ διαφόρους τόπους. Καί εἰς τήν Ἑλλάδα, καί εἰς τήν Ἰσπανίαν, καί εἰς τήν Γαλλίαν (ἴσως δέ τό, γέγονε καί παρά τοῖς τήν Ἑλλάδα κατοικοῦσι συλλειτουργοῖς, δηλοῖ, ὅτι διά γραμμάτων τοῦ ἁγίου Ἀθανασίου ἀνεκοινώθη εἰς τούς Ἀρχιερεῖς τῆς Ἑλλάδος ἡ τῆς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ συνόδου ἀπόφασις, ὅ καί μᾶλλον ἀληθές. Δι’ ὅ καί ὁ Δοσίθεος ἐν σελ. 181 τῆς Δωδεκαβιβλ. λέγει, ὅτι διά γραμμάτων ἔλαβε κοινωνούς τῆς γνώμης ταύτης ὁ Ἀθανάσιος τούς τῆς Μακεδονίας, καί Ἀχαΐας Ἐπισκόπους, ὡς γράφει ὁ μέγας Βασίλειος), και ἐκεῖνο ὁποῦ ἐδῶ ἀπεφασίσθη ἀπό ἡμᾶς,3 ἀπεφασίσθη καί ἀπό ὅλους ἐκείνους. Καί λέγομεν λοιπόν, ὅτι, ὅσοι ἱερωμένοι, ὄχι μόνον ἐσυγκοινώνησαν τοῖς Ἀρειανοῖς, καί ὡμολόγησαν, ὅτι φρονοῦν ὅσα φρονοῦσι καί αὐτοί, ἀλλ’ ἔγιναν μέ αὐτούς καί προστάται τῆς αἱρέσεως, ὥστε ὁποῦ νά παρακινοῦσι καί ἄλλους νά ἔρχωνται εἰς τόν Ἀρειανισμόν. Οὗτοι ὅταν ἐπιστραφῶσιν εἰς τήν ὀρθόδοξον ἐκκλησίαν, πρέπει νά τούς δεχόμεθα. Ὄχι ὅμως νά τούς ἀφίνωμεν καί εἰς τόν βαθμόν τῆς ἱερωσύνης, ἀμή ὡς λαϊκούς νά τούς ἔχωμεν πλέον.4 Ἐκεῖνοι δέ πάλιν ὁποῦ ἐσυγκοινώνησαν εἰς τήν αἵρεσιν ταύτην, ὄχι μέ γνώμην ἐλευθέραν, καί ἑκούσιον, ἀλλά μέ βίαν, καί στενοχωρίαν, ἐφάνη εὔλογον καί συγχώρησις εἰς τούτους νά δίδεται ὅταν ἐπιστραφῶσιν εἰς τήν ἐκκλησίαν, καί τόν τόπον τοῦ κλήρου πάλιν νά ἔχωσιν, ἤτοι, καθώς ἦτον πρῶτον ἱερεῖς, ἔτζι πάλιν νά μένωσιν ἱερεῖς. Εἶναι δέ ἄξιοι συγχωρήσεως, ὄχι μόνον διότι ἐβιάσθησαν ὑπό τῶν αἱρετικῶν, ἀλλά καί διά τήν οἰκονομίαν, ὁποῦ λέγουσι πῶς ἔκαμαν. Διότι, ἀπολογοῦνται, πῶς δέν ἐσυγκοινώνησαν τῇ αἱρέσει κατά ἀλήθειαν. Ἀλλά μόνον κατά προσποίησιν, καί τοῦτο δι’ οἰκονομίαν, καί συγκατάβασιν, διά νά μή διωχθοῦν δηλ. τελείως ἀπό τήν ἐκκλησίαν αὐτοί, καί ἀντ’ αὐτῶν κατασταθῶσιν ἀσεβέστατοι ἄλλοι, καί φθείρωσι τελείως τούς ὀρθοδόξους. Ὅθεν ἐπρόκριναν νά ὑπομείνουν τό βάρος τῆς κατ’ ἀνάγκην ἀρνήσεως, καί νά μήν ἀπολεσθῇ τό πλῆθος τῶν ὀρθοδόξων. Τοῦτο λέγοντες, φέρουσι καί παράδειγμα τόν Ἀαρών τόν ἀδελφόν τοῦ Μωϋσέως, ὅστις ὑπετάχθη εἰς τήν παράλογον ὁρμήν τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ λαοῦ, καί ἔδωκεν αὐτοῖς ἄδειαν, (διά τήν ἀργοπορίαν τοῦ Μωϋσέως) καί ἐμοσχοποίησαν. Ἀπελογήθη δέ τῷ Μωϋσεῖ ὕστερον, ὅτι ἔκαμεν αὐτήν τήν παρανομίαν, διά νά μήν ἐπιστραφῇ ὁ λαός εἰς τήν Αἰγυπτον καί ἀσεβήσουν τελείως. Διότι βέβαια, ἄν ἔμενον εἰς τήν ἔρημον, ἐδύνοντο νά μεταβληθοῦν ἀπό τήν ἀσέβειαν. Ἄν δέν ὑπέστρεφον εἰς τήν Αἴγυπτον, οὐδαμῶς. Ἀλλά μάλιστα ἤθελαν περισσεύει τήν ἀσέβειαν. Παρομοίως καί αὐτοί ἐστοχάσθησαν. Ὄτι, ἄν αὐτοί πρός καιρόν συγκοινωνήσουν, κατά τό φαινόμενον τῇ αἱρέσει, θέλουν μείνουν οἱ χριστιανοί εἰς τήν ὀρθοδοξίαν, καί θέλουν ἐξωκείλουν εἰς τήν κακοδοξίαν, μή ἔχοντες βίαν παρά τινος. Την ὁποίαν βέβαια ἤθελον πάθει, ἄν ἄλλοι τῆς αἱρέσεως ζηλωταί Ἐπίσκοποι εἰς τάς ἐκκλησίας καθίσταντο. Διά ταύτην τήν ἀπολογίαν λοιπόν, καί οἰκονομίαν, εσυγχωρήθησαν οἱ τοιοῦτοι, νά ἔχωσι πάλιν τόν κλῆρον τους. Καί περί μέν τῶν συγκοινωνησάντων ἱερωμένων ταῦτα λέγει ὁ Ἅγιος. Εἰς δέ τούς λαϊκούς ὁποῦ ἀπατήθησαν, ἤ βιασθέντες παρά τῶν Ἀρειανῶν ἐσυγκοινώνησαν τῇ αὐτῶν αἱρέσει, συγχώρησις δίδοται, λέγει, ὅταν μετανοήσουν, καί ἐπιστραφῶσι πρός τήν ὀρθοδοξίαν, δεχόμενοι, καί οἰκονομούμενοι, κατά τούς κανόνας τῶν ἁγίων Πατέρων. Ταῦτά, φησιν, ἔγραψα τῇ θεοσεβείᾳ σου, θαῤῥῶν, ὅτι αὐτά ὁποῦ ἐφάνηκαν εὔλογον εἰς ἐμέ, θέλουν φανῇ καί εἰς ἐσέ, καί δέν θέλεις κατηγορήσεις κατά τῆς συνόδου ἡμῶν ταύτης, ἐκεχειρίαν, ἀργίαν δηλαδή, καί ματαιότητα. Ταὐτόν εἰπεῖν, δέν θέλεις μᾶς κατηγορήσεις, πῶς ἀργῶς, καί ματαίως συνήχθημεν, καί πῶς δέν ἀποφασίσαμεν κανονικήν, καί εὔλογον ἀπόφασιν, διά τούς συγκοινωνήσαντας τοῖς αἱρετικοῖς. Εἰπών δέ ταῦτα ὁ Ἄγιος, καί παραγγείλας τῷ Ῥουφινιανῷ νά ἀναγνώσῃ τήν ἐπιστολήν του εἰς ὅλους τούς ἱερεῖς, διά νά ἠξεύρωσι καί αὐτοί. Προσθέτει και τί χρεωστοῦσι νά κάμνουσιν οἱ ἐπιστρέφοντες ἐκ τῆς κοινωνίας τῶν αἱρετικῶν, ὅτι δηλ. πρέπει νά ἀναθεματίσουν φανερά τήν αἵρεσιν τοῦ Εὐζωΐου, καί Εὐδοξίου τῶν προστατῶν τῆς Ἀρειανικῆς αἱρέσεως, καί νά ὁμολογήσουν τό σύμβολον τῆς πίστεως τῶν ἐν Νικαίᾳ θεοφόρων Πατέρων, καί ἄλλην κᾀμμίαν σύνοδον νά μήν προκρίνουν ἔξω ἀπό τήν οἰκουμενικήν πρώτην σύνοδον. Ἀνάγνωθι καί τόν μζ΄ καί ξα΄ καί ξη΄ Ἀποστολικόν, καί τόν ζ΄ τῆς β΄. 1Ἴσως, ὡς τῆς Ἀρειανῆς. Ἤ ἀπεγράψαντο προστάται τῆς Ἀρειανῆς αἱρέσεως.2Σημείωσαι ὅτι ἡ ἐπιστολή αὕτη τρεῖς φοραῖς ἀνεγνώσθη ἐν τῇ α’ πράξει τῆς ζ΄ συνόδου.3Ἡ σύνοδος αὕτη συνεκροτήθη ἐν Ἀλεξανδρείᾳ κατά τό 362 ἔτος, προνοίᾳ μάλιστα καί συνεργείᾳ Ἀθανασίου τοῦ μεγάλου. Ἐν ᾗ ἦσαν παρόντες Εὐσέβιος ὁ Μαρκέλλων, Ἀστέριος ὁ Πέτρος τῆς Ἀραβίας Ἐπίσκοπος, καί ἄλλοι Ἐπίσκοποι ἀπό Ἰταλίας, Ἀραβίας, Αἰγύπτου και Λιβύης, ὀλίγοι μέν, ἀξιόλογοι ὅμως ἄνδρες καί περιφανεῖς. Οἵτινες τά ἐν Νικαίᾳ δογματισθέντα ἐκράτυναν, καί ταῦτα ἰδιαίτερον ἀπεφάσισαν. Α΄. ὅτι τό Πνεῦμα τό ἅγιον ὁμοούσιόν ἐστι Πατρί καί Υἱῷ∙ Β΄. ὅτι ὁ Θεός λόγος ἐνανθρωπήσας, σάρκα προσέλαβεν ἔμψυχον, καί ἔννουν (οἱ γάρ Ἀρειανοί ἔλεγον, ὅτι ἄψυχον σάρκα προσέλαβεν, ἐνήργει δέ ἀντί ψυχῆς ἡ Θεότης. Οἱ δέ Ἀπολλυναρισταί, ὅτι ἄνουν)∙ Γ΄. ὅτι πρέπει νά λέγωνται ἐπί Θεοῦ οἱ λέξεις, τῆς οὐσίας καί τῆς ὑποστάσεως, ἤτοι μία οὐσία, καί τρεῖς ὑποστάσεις, πρός ἀποβολήν τῆς τοῦ Σαβελλίου αἱρέσεως. Ἵνα μή στενώσει τῶν λέξεων, ὡς ἕνα πρᾶγμα τριώνυμον νομίζωμεν, τήν ἁγίαν Τριάδα, ἀλλ’ ἕκαστον τῶν ὀνομάτων, ὁ Πατήρ δηλαδή, ὁ Υἱός, καί τό ἅγιον Πνεῦμα, ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει θεολογεῖ (Σωκρατ., βιβλ. γ΄, κεφ. ζ΄, Σωζομ., βιβλ. ε΄, κεφ. ιβ΄), τήν ὁποίαν ταύτην ζήτησιν ἡ ἐν Νικαίᾳ α’ σύνοδος παρέβλεψεν, οἰκονομοῦσα τά πράγματα∙ Δ΄. δέ μάλιστα κατόρθωμα τῆς συνόδου τούτης ἐστάθη, τό νά ἑνώσῃ τούς Ἀνατολικούς μέ τούς Δυτικούς, οἵτινες ἄκρως διεφέροντο, καί μέγα σχίσμα εἶχον ἀναμεταξύ των. Διατί, οἱ μέν Ἀνατολικοί λέγοντες εὐσεβῶς ἐπί Θεοῦ μίαν οὐσίαν, καί τρεῖς ὑποστάσεις, οὐχί δέ μίαν ὑπόστασιν, ἤ τρία πρόσωπα, ἐκατηγοροῦντο ἀπό τούς Ἰταλούς ὅτι εἶναι Ἀρειανοί (ἐπειδή ὁ Ἄρειος ὡμολόγει μέν τάς τρεῖς ὑποστάσεις ἐπί Θεοῦ, ἑτεροφυεῖς ὅμως, καί ἑτεροουσίους. Τρία δέ πρόσωπα μιᾶς φύσεως οὐκ ἐδέχετο)∙ οἱ δέ Ἰταλοί διά τήν στενότητα τῆς γλώσσης των, μίαν λέξιν ἔχοντες τήν ὑπόστασιν, δηλωτικήν καί τῆς οὐσίας, καί τῆς ὑποστάσεως∙ τρεῖς μέν ὑποστάσεις δέν ἔλεγον ἐπί Θεοῦ, ἵνα μή φανῶσιν, ὅτι καί τρεῖς οὐσίας ἐν τῇ Τριάδι δοξάζουσιν. Ἀλλ’ άντί τῶν τριῶν ὑποστάσεων, τρία πρόσωπα ἔλεγον. Καί ἀντί τῆς μιᾶς οὐσίας, μίαν ὑπόστασιν. Ὅθεν καί ἐκατηγοροῦντο ἀπό τοὐς Ἀνατολικούς πῶς εἶναι Σαβελλιανοί (ὁ γάρ Σαβέλλιος μίαν ὑπόστασιν ἔλεγεν ἐπί Θεοῦ τριώνυμον)∙ διά τοῦτο ἡ σύνοδος αὕτη συγκαλέσασα τούς Ἀνατολικούς τε καί Δυτικούς, καί μαθοῦσα παρ’ αὐτῶν, ὅτι τά τρία πρόσωπα, καί αἱ τρεῖς ὑποστάσεις διαφέρουσι μόνον κατά τήν λέξιν, καί προφοράν, μίαν δέ καί τήν αὐτήν σημασίαν, και ἔννοιαν ἔχουσι. Παρομοίως καί ἡ οὐσία, καί ἡ ὑπόστασις διάφοροι οὖσαι κατά τόν ἦχον, ἐπί μιᾶς καί τῆς αὐτῆς ἐννοίας, καί πράγματος λέγονται παρ’ αὐτῶν, ἐσυγχώρησεν εἰς ἐκείνους, καί εἰς τούτους νά λέγουσι τάς διαφόρους λέξεις αὐτάς, ὡς ἡνωμένας κατά τήν σημασίαν καί πρᾶγμα, ἀφ’ οὗ πρῶτον ἀνεθεμάτισαν τόν Ἄρειον καί τόν Σαβέλλιον. Καί οὕτως ἥνωσεν αὐτούς καί συνώθησεν. Οὐ γἀρ ἐν ὀνόμασιν, ἀλλ’ ἐν πράγμασιν ἡμῖν ἡ ἀλήθεια (Περί ταύτης τῆς ὑποθέσεως ἀναφέρει καί ὁ Θεολόγος Γρηγόριος εἰς τό ἐγκώμιον τοῦ μεγάλου Ἀθανασίου, λέγων, ὅτι ἡ ἕνωσις αὕτη τῶν Ἀνατολικῶν, καί Δυτικῶν, ἐστάθη ἔργον τοῦ Ἀθανασίου. Ἐπειδή κατά πρόνοιαν, καί συνεργίαν αὐτοῦ, ὡς εἴπομεν, ἡ σύνοδος αὔτη συνεκροτήθη)∙ Ε΄. ἀπεφάσισεν ἡ σύνοδος αὔτη, ὅτι οἱ ἐκ τῆς τῶν Ἀρειανῶν κοινωνίας ἐπιστρέφοντες εἰς τήν καθολικήν ἐκκλησίαν, νά δέχωνται ἀναθεματίζοντες τήν αἵρεσιν τοῦ Ἀρείου, καί ὁμολογοῦντες τήν ἐν Νικαίᾳ πίστιν (καί προσέτι ἀναθεματίζοντες τούς λέγοντες τό Πνεῦμα τό ἅγιον διῃρημένον τῆς οὐσίας τοῦ Χριστοῦ (Ισ. τοῦ υἱοῦ)∙ ΣΤ΄. δέ ἐδιώρισε, περί τῶν Ἀρειανισάντων Ἱερωμένων, ἅπερ καί τά δύω λέγει ἡ παροῦσα ἐπιστολή (ὅρα περί τῆς συνόδου, καί τον Δοσίθεον, σελ. 178 και 180 τῆς δωδεκαβίβλ), καί περί τῆς ἐπιστολῆς ταύτης ὅρα τόν αὐτόν Δοσίθ., σελ. 637 τῆς δωδεκαβίβλ. ὅρα καί τήν πρός Ἀντιοχεῖς ἐπιστολήν τῆς συνόδου ταύτη κειμένην ἐν τῷ α΄ τόμ. τοῦ Ἀθανασίου.4Ἐν τῇ α΄ πράξει τῆς ζ΄ συνόδου Σάββας ὁ ἡγούμενος τῶν Στουδίων ἐπεχείρησεν ἐκ τῆς περιόδου τῆς ἐπιστολῆς ταύτης νά ἀποδείξῃ ὅτι δέν πρέπει νά δέχωνται οἱ παρά τῶν αἱρετικῶν χειροτονίας, πρός τόν ὁποῖον ἀντέτεινεν ὁ ἅγιος Ταράσιος ταῦτα ἐπί λέξεως εἰπών. Οὐ περί παντός ἐπιστρέφοντος ἀποφαίνεται ὁ πατήρ μή δεχθῆναι, ἀλλά περί τῶν προτάρχων τῆς αἱρέσεως, καί τῶν ἐμπαθῶν ἐγκειμένων, καί ρήμασι μέν σχηματιζομένων, τήν ἀλήθειαν, περί δέ τόν νοῦν κακουργούντων…», ὅθεν μετά ταῦτα εἰπόντος πάλιν τοῦ Ταρασίου. «Τήν ἀκρόασιν ἐποιησάμεθα τῶν πατρικῶν ἐνταλμάτων. Τί οὖν, δεῖ δέχεσθαι τούς ἐξ αἱρετικῶν χειροτονηθέντας;». Ἡ ἁγία σύνοδος εἶπε, ναί, Δέσποτα, ἠκροασόμεθα, καί δέον δέχεσθαι. Ὅρα καί τόν ξη΄ Ἀποστολικόν. Σημείωσαι ὅμως ὅτι οἱ εἰκονομάχοι οὗτοι, καί πάντες οἱ ἄλλοι αἵρετικοί, τῶν ὁποίων τάς χειροτονίας ἐδέχθη ποτέ ἡ ἐκκλησία, κατ’ οἰκονομίαν καί συγκατάβασιν, καί ὄχι κατά ἀκρίβειαν, οὗτοι, λέγω, ἦσαν ὀρθῶς καί κατά τόν τύπον τῆς ὀρθοδόξου ἐκκλησίας βεβαπτισμένοι. Δι’ ὅ καί ἡ ἐκκλησία, καθώς ἐδέχθη τό βάπτισμα αὐτῶν, οὕτως ἀκολούθως ἐδέχθη καί τάς αὐτῶν χειροτονίας. Οἱ δέ Λατῖνοι, καί οἱ ἐξ αὐτῶν, καί ὅσοι ἄλλοι τοιοῦτοι, δέν εἶναι ὀρθῶς βεβαπτισμένοι. Ὅθεν καί ἡ τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησία, καθώς δέν δέχεται τό βάπτισμα αὐτῶν, ὅπερ ἐστί πρῶτον τῶν μυστηρίων, πολλῷ μᾶλλον δέν δέχεται τάς χειροτονίας αὐτῶν. Διά τοῦτο χρεία εἶναι αὐτοί καί νά βαπτισθοῦν καί νά χειροτονηθοῦν ἀπό ὀρθοδόξους ἱερεῖς καί ἀρχιερεῖς.
