Τούς φεύγοντας καί συλληφθέντας, ἤ ὑπό οἰκείων παραδοθέντας, ἤ ἄλλως τά ὑπάρχοντα ἀφαιρεθέντας, ἤ ὑπομείναντας βασάνους, ἤ εἰς δεσμωτήριον ἐμβληθέντας, βοῶντάς τε, ὅτι εἰσί Χριστιανοί, καί περισχισθέντας, ἤ τι εἰς τάς χεῖρας πρός βίαν ἐμβαλλόντων τῶν βιαζομένων, ἤ βρῶμά τι πρός ἀνάγκην δεξαμένους, ὁμολογοῦντας δέ διόλου ὅτι εἰσί Χριστιανοί, καί τό πένθος τοῦ συμβάντος ἀεί ἐπιδεικνυμένους τῇ πάσῃ καταστολῇ καί τῷ σχήματι, καί τῇ τοῦ βίου ταπεινότητι, τούτους, ὡς ἔξω ἁμαρτήματος ὄντας, τῆς κοινωνίας μή κωλύεσθαι· εἰ δέ καί ἐκωλύθησαν ὑπό τινος, περισσοτέρας ἀκριβείας ἕνεκεν, ἤ καί τινων ἀγνοίᾳ, εὐθύς προσδεχθῆναι. Τοῦτο δέ ὁμοίως ἐπί τε τῶν ἐκ τοῦ κλήρου καί τῶν ἄλλων λαϊκῶν. Προσεξητάσθη δέ κᾀκεῖνο, εἰ δύνανται καί λαϊκοί, τῇ αὐτῇ ἀνάγκῃ ὑποπεσόντες, προάγεσθαι εἰς τάξιν· ἔδοξεν οὖν καί τούτους, ὡς μηδέν ἡμαρτηκότας, εἰ καί ἡ προλαβοῦσα εὑρίσκοιτο ὀρθή τοῦ βίου πολιτεία, προχειρίζεσθαι.
Νόμος μαρτυρίου, φησίν ὁ μέγας ἐν θεολογίᾳ Γρηγόριος, μήτε ἐθέλοντας εἰς τόν ἀγῶνα χωρεῖν, φειδοῖ τῶν διωκόντων καί τῶν ἀσθενεστέρων, καί τά ἑξῆς. Διά γοῦν τοῦτον τόν λόγον, τινές ἑαυτοῖς συνειδότες ἀσθένειαν, ἐν τοῖς διωγμοῖς ἔφευγον καί ἐκρύπτοντο, κἀνταῦθα εἰσαγγελικήν πληροῦντες διαταγήν, τοῦ Κυρίου εἰπόντος∙ Ὅταν διώκωσιν ἡμᾶς ἐκ τῆς πόλεως ταύτης, φεύγετε εἰς τήν ἑτέραν. Τούς οὖν φεύγοντας καί συλληφθέντας, ἤ ὑπό οἰκείων παραδοθέντας, (καί τοῦτο δέ τοῦ Κυρίου ἀπόφασις, φήσαντος∙ Παραδώσουσι δέ γονεῖς τέκνα, καί ἀδελφόν ἀδελφός), καί τούς ἀφαιρεθέντας τά ὑπάρχοντα αὐτοῖς, ἤ ὑπομείναντες βασάνους, ἤ ἐγκλεισθέντας δεσμωτηρίοις, διόλου δέ ὁμολογοῦντας, ὅτι Χριστιανοί εἰσι, καί περισχισθέντας τούς χιτῶνας καί γυμνωθέντας, καί ἤ εἰς τάς χεῖρας αὐτῶν πρός βίαν ἀκόντων ἐκείνων, ἐμβαλόντων τι τῶν βιαζομένων, οἷον λιβανωτόν, ἤ ἕτερόν τι τῶν εἰς θυσίαν τοῖς εἰδωλολάτραις προσαγομένων, ἤ βρῶμά τι τῶν εἰδωλοθύτων δεξαμένους εἰς τό στόμα, πρός ἀνάγκης αὐτό τῶν βιαστῶν ἐμβαλόντων, τούς τοιοῦτόν τι πεπονθότας, βοῶντας δέ διόλου, ὅτι εἰσί Χριστιανοί, καί διά τοῦτο πενθοῦντας, καί τῇ τε καταστολῇ καί τῷ σχήματι τό πένθος ἐνδεικνυμένους∙ καταστολή δέ, τό μέτριον καί κατεσταλμένον τοῦ ἤθους ἐστίν, ἤ τά περιβλήματα καί ἡ στολή∙ σχῆμα δέ, ἡ ἔξωθεν φαινομένη κατήφεια, τήν λύπην δηλοῦσα, ὃ καί βίου ταπεινότητα ὠνόμασεν ὁ κανών∙ τούτους οὖν μηδέν ἁμαρτῆσαι οἱ Πατέρες φασίν∙ οὔτε γάρ τό εἰδωλόθυτόν τι ἄκοντας δέξασθαι εἰς τό στόμα, οὔτε τό ἐν ταῖς χερσίν αὐτῶν ἐμβληθῆναι λιβανωτόν, ἁμαρτία ἐστίν, εἰ ἐκεῖνοι, καί τούτων γινομένων, ἐπεκαλοῦντο τό ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, καί Θεόν ὡμολόγουν αὐτόν∙ καί ὡς μηδέν ἁμαρτόντας μή κωλύεσθαι τῆς κοινωνίας παρεκελεύσαντο∙ κᾂν τινες ἴσως ἀγνοήσαντες τό προσῆκον, ἤ πλέον τοῦ δέοντος τῆς ἀκριβείας ἐχόμενοι, ἐκώλυσάν τινας τῆς κοινωνίας, εὐθύς δεχθῆναι τούτους ἐγνωμοδότησαν, κᾂν τε τῶν τοῦ κλήρου ἦσαν, κᾂν τε τῶν τοῦ λαοῦ. Τοσοῦτον δέ, φασιν, οὐ λογισθήσεται τά ἄνῳ εἰρημένα εἰς ἁμαρτήματα, ὥστε κᾂν λαϊκός τις ᾖ ὁ ταῦτα ὑπομείνας, οὐ κωλυθήσεται διά ταῦτα εἰς ἱερωσύνην προβιβασθῆναι, εἰ ὁ βίος αὐτοῦ ὁ πρό τούτου ἀνεπίληπτος ἦν, καί ὀρθῶς πεπολίτευτο. Τινές κληρικοί καί λαϊκοί φεύγοντες τάς τῶν τυράννων χεῖρας, καί συλληφθέντες, ἤ παρά τινων προδοθέντες, καί γυμνωθέντες τῶν προσόντων αὐτοῖς, ἔστι δ’ ὅτε καί βασανισθέντες, καί φυλακισθέντες, ἐβόων εἶναι Χριστιανοί. Ὅτι δέ κατά βίαν ἐνεβλήθη παρά τῶν δημίων ταῖς χερσί τούτων λιβανωτόν τυχόν, ὅπερ τοῖς εἰδώλοις θύεται, ἤ ἐν τῷ στόματι αὐτῶν βρῶμα εἰδωλόθυτον, ἐκωλύοντο τῆς μετά τῶν πιστῶν κοινωνίας, διά τό δῆθεν γενέσθαι αὐτούς εἰδωλοθύτας. Φασί γοῦν οἱ Πατέρες, τό κατά βίαν γενόμενον μή παρεμποδίζειν αὐτούς ὁμολογοῦντας διόλου εἶναι Χριστιανούς, ἀποκλαιομένους μετά κατανύξεως τό παρά τῶν τυράννων κατά βίαν γενόμενον εἰς αὐτούς∙ οὐδέν γάρ ἥμαρτον, ὥστε καί παρ’ ἡμῶν κολάζεσθαι. Εἰ δέ παρά τινων διά περισσοτέραν ἀκρίβειαν, ἤ δι’ ἄγνοιαν τοῦ προσήκοντος, ἐκωλύθησαν τῆς κοινωνίας, εὐθύς δεχθῆναι τούτους ἐγνωμοδότησαν. Ὡς δέ τινος εἰπόντος, ἐπί μόνοις τοῖς λαϊκοῖς ἔχειν χώραν τά τοῦ κανόνος (οἱ γάρ κληρικοί κατά τούς προῤῥηθέντας κανόνας δεχθήσονται), ἐπήγαγον, μή μόνον τοιούτους λαϊκούς συγκοινωνεῖν ἡμῖν, ἀλλά καί κληρικούς. Εἴρηται δέ τοῦτο, διά τό μεγάλην εἶναι διαφοράν τῶν ἀρνησαμένων ἑκουσίως τόν Θεόν, ἐκ τοῦ μή δύνασθαι τάς κολάσεις ὑπενεγκεῖν, καί τῶν τοιοῦτόν τι μή πεποιηκότων διά φάκτου οἰκείου, ἀλλά ἀκουσίως κατά βίαν ὑποδεξαμένων εἰδωλόθυτα ἤ λιβανωτόν, καί καταπτυσάντων αὐτῶν∙ οἱ μέν γάρ ἥμαρτον, ὡς ἐνδόντες∙ ὤφειλον γάρ ἀποθανεῖν διά τόν Χριστόν∙ οἱ δέ κατά βίαν ὑπεδέξαντο μόνον τό λιβανωτόν, ἔργον δέ τι οὐκ ἐνήργησαν ἀσεβές. Ὅτι γοῦν οὐδέν ἥμαρτον, καί κληρωθήσονται οἱ λαϊκοί, ἐάν ἄξιοι εὑρίσκωνται, πάντως δέ καί οἱ κληρικοί εἰς μείζονας βαθμούς διά τόν αὐτόν λόγον προαναβιβασθήσονται. Ἐπεί δέ ᾐτιῶντό τινες τούτους, ὡς τό μαρτύριον φυγόντας, καί κατασχεθέντας, εἶπον οἱ Πατέρες, μηδέ ἐκ τούτου αὐτούς βλάπτεσθαι∙ καί πάντως ἄριστα καί τοῦτο ἐνομοθέτησαν. Φησί γάρ ὁ μέγας ἐν θεολογίᾳ Γρηγόριος, μή ἐθέλοντας εἰς τόν ἀγῶνα χωρεῖν, φειδοῖ τῶν διωκόντων καί τῶν ἀσθενεστέρων. Καί ἐν εὐαγγελίοις ὁ Κύριος εἶπεν∙ Ὅταν διώκωσιν ὑμᾶς ἐκ τῆς πόλεως ταύτης, φεύγετε εἰς τήν ἑτέραν. Καί τά μέν τοῦ κανόνος ἐν τούτοις∙ τοῦ δέ χρηματίσαντος ἐπισκόπου Ἀμυκλῶν, κυροῦ Νικολάου τοῦ Μουζάλωνος, κατά βίαν πρακτορικήν ἀποκαρέντος, καί πολλά παρακλητεύσαντος, τό κατά βίαν εἰς αὐτόν γεγονός περιαιρεθῆναι, καί πάλιν ἐνεργεῖν τά ἐπισκοπικά, ὁ ἁγιώτατος ἐκεῖνος πατριάρχης κυρός Λουκᾶς, βλέπων τοῦτον παρουσιάζοντα μετά ἐπισκοπικῶν ἀμφίων συνοδικῶς, οὐ παρεδέξατο αὐτόν, εἰπών, ὡς, εἰ μέν τήν συνοδικήν ἐκδίκησιν καί διόρθωσιν ἀνέμενεν ὁ ἐπίσκοπος, εὗρεν ἂν κανονικήν βοήθειαν∙ ἐπεί δέ τά κατά βίαν περιβληθέντα αὐτῷ μοναχικά ἄμφια ἀσυντάκτως ἀπέθετο, καί αὐτεκδίκητος γέγονεν, οὐ τεύξεται βοηθείας. Ἀλλά τοῦ ἁγιωτάτου τούτου πατριάρχου μεταστάντος πρός Κύριον, ὁ μετ’ ἐκεῖνον ἁγιώτατος πατριάρχης κυρός Μιχαήλ, τήν μέν κατά βίαν γενομένην ἀπόκαρσιν ὡς μηδέ γενομένην λογιζόμενος, ἐδικαίωσε συνοδικῶς τόν ἐπίσκοπον, καί μᾶλλον ὡς μηδέ ἀναγκαζόμενον ὅλως μετά τῶν μοναχικῶν ἐμφανισθῆναι. Εἰ γάρ, φησίν, ἔβλεπε τοῦτον μετά τῶν μοναχικῶν παριστάμενον, οὐκ ἂν αὐτόν ἀπεκατέστησεν, ὡς καταδεξάμενον τό γεγονός∙ ὅτε, καί τινων εἰπόντων, δεκτάς εἶναι τάς περιστατικάς ἀποκάρσεις, αὐτός διέγνω τήν κατά βίαν ἀπόκαρσιν μή εἶναι περιστατικήν, ἀλλά τήν διά νόσον. Καί τήν μέν ἀποκατάστασιν οὕτως ἐποιήσατο μετά σημειώματος∙ τόν δέ ἐπίσκοπον, ὡς ὀλιγωρήσαντα, καί ἑαυτόν δικαιώσαντα, καιρικῆς ἀλειτουργησίας ἐπιτιμίῳ ὑπέβαλε. Καί ἄλλοι δέ πολλοί κατά βίαν περιτμηθέντες παρά Ἀγαρηνῶν, καί ἄλλα τινά πεποιηκότες ἤ καί παθόντες ἀσεβῆ, μετά ἐξομολόγησιν καθαράν καί προσήκουσαν μετάνοιαν, παρά τῇ ἐκκλησίᾳ ἐδέχθησαν, καί δι’ ἐπιτιμίων ἐθεραπεύθησαν. Τήν μέντοι Κομνηνήν κυράν Θεοδώραν, τήν χρηματίσασαν σύμβιον τοῦ Λαπαρδᾶ ἐκείνου κυροῦ Ἀνδρονίκου, ἀποκαρεῖσαν κατά βίαν τοῦ τυράννου, ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει σύνοδος οὐ παρεχώρησε μετασχηματισθῆναι, καί συζυγῆναι τῷ Κράλῃ Οὐγγρίας, ἐκθύμως τοῦτο ζητήσαντι, διά τό μετά θάνατον τοῦ ἀνδρός αὐτῆς, στοιχῆσαι τῇ ἀποκάρσει, κᾂν κατά βίαν ἐγένετο, καί ἐν κοινοβιακῇ διάγειν μόνῃ. Ἑτέρας δέ γυναῖκας εὐγενεῖς, οὕτως ἀποκαρείσας, ἐδικαίωσεν ἡ αὐτή σύνοδος μετά θάνατον τοῦ τυράννου μετασχηματισθῆναι, ἤ ὡς ἔτι περιόντων τῶν ἀνδρῶν αὐτῶν, ἤ διά τό μή καταδέξασθαι ὅλως τήν ἀπόκαρσιν μετά θάνατον τοῦ τυράννου. Οἱ βασανισθέντες καί βιασθέντες ἀληθῶς, καί μετά τυραννίδος βρώματα λαβόντες εἰδώλου, τῆς κοινωνίας μή κωλυέσθωσαν. Καί λαϊκοί δέ τοῦτο παθόντες, ὡς οὐδέν ἡμαρτηκότες, εἰ βούλοιντο χειροτονίας τυχεῖν, τυγχανέτωσαν, ἄλλως ἀνεπίληπτοι ὄντες. Οἱ μετά βάσανον εἰδωλόθυτον βρῶμα δέξασθαι βιασθέντες, τῶν βιαζόντων τῷ στόματι αὐτῶν τοῦτο ἐμβαλόντων μετά ἀνάγκης, ὡσαύτως δέ καί οἱ τοιουτοτρόπως λιβανωτόν εἰς τάς χεῖρας αὐτῶν δεξάμενοι, καί πρός βίαν εἰς τόν τρίποδα ἐπιῤῥίψαι τοῦτο καταναγκασθέντες, ὁμολογοῦντες δέ διόλου, ὅτι εἰσί Χριστιανοί, καί, τούτου συμβάντος, πένθος ᾀεί ἐπιδεικνύμενοι, τῇ πάσῃ καταστολῇ καί τῷ σχήματι, καί τῇ τοῦ βίου ταπεινότητι, οὗτοι, ὡς ἔξω ἁμαρτήματος ὄντες, τῆς κοινωνίας μή κωλυέσθωσαν, ἀλλ’ ἐν τῇ οἰκείᾳ τιμῇ μενέτωσαν. Εἰ δέ λαϊκοί εἰσιν οἱ τοιοῦτοι, καί βούλοιντο χειροτονίας τυχεῖν, τυγχανέτωσαν, ἐάν ὁ προλαβὼν βίος αὐτῶν ἐστιν ἀνεπίληπτος∙ ἐκ τούτου μόνου οὐ κωλυθήσονται τῆς τοιαύτης ἐπιτυχεῖν τιμῆς. Ἐπειδή κατά τόν Θεολόγον Γρηγόριον, νόμος μαρτυρίου εἶναι, τό μήτε θεληματικῶς, καί ἀφ’ ἑαυτοῦ του νά τρέχῃ τινάς εἰς τό μαρτύριον, προνοούμενος καί διά τήν ἀσθένειαν καί ὀλιγοψυχίαν, ὁποῦ αὐτός ἠμπορεῖ νά δείξῃ, καί διά τήν ἀπώλειαν καί κόλασιν ὁποῦ μέλλουν νά λάβουν οἱ ἔχοντες αὐτόν μαρτυρῆσαι. Μήτε πάλιν, ὅταν τύχῃ καί πιασθῇ εἰς τό μαρτύριον, νά φεύγῃ καί νά ὀλιγοπιστῇ. Διά τοῦτο καί οἱ τότε χριστιανοί, γνωρίζοντες τό ἀσθενές τῆς φύσεώς των, ἔφευγον ἀπό τούς διωγμούς καί ἐκρύπτοντο. Κατά τό Εὐαγγελικόν ἐκεῖνο, τό λέγον, «ὅταν διώκωσιν ὑμᾶς ἐκ τῆς πόλεως ταύτης, φεύγετε εἰς τήν ἄλλην». Διά τούτους λοιπόν τούς φεύγοντας Χριστιανούς διορίζων ὁ παρών Κανών, λέγει. Ὅτι, ἐάν οὗτοι φεύγοντες ἐπιάσθησαν, ἤ ἐπαραδόθησαν ἀπό τούς συγγενεῖς των Ἕλληνας ὄντας, ἤ ἐστερήθησαν τά ὑπάρχοντά των, ἤ βάσανα ἐδοκίμασαν, καί εἰς φυλακήν ἐβάλθησαν, ἤ ἐσχίσθησαν τούς χιτῶνάς των καί ἐγυμνώθησαν, ἤ ἔβαλαν μέ βίαν οἱ τύραννοι εἰς μέν τάς χεῖράς των θυμιατόν, ἤ θυσίαν τινά, εἰς δέ τό στόμα των βρῶμα εἰδωλόθυτον, καί ταῦτα πάντα πάσχοντες ἐφώναζον, ὅτι εἶναι Χριστιανοί χωρίς τελείως νά ἀρνηθοῦν. Οὗτοι, λέγω, ἐάν πενθοῦσι διά τό συμβεβηκός αὐτό ὁποῦ ἔπαθον, καί δείχνουσι τό πένθος καί μέ τήν ἐξωτερικήν ταπείνωσιν, καί κατήφειαν, καί των ἱματίων, καί τοῦ προσώπου, καί τῆς ζωῆς, νά μήν ἐμποδίζωνται ἀπό τήν θείαν κοινωνίαν. Ἐπειδή καί αὐτοί λογίζονται ὡσάν νά μήν ἥμαρτον τίποτε. Εἰ δέ καί μερικοί ἐμπόδισαν αὐτούς ἀπό τήν θείαν κοινωνίαν, εἴτε διά περισσοτέραν ἀκρίβειαν, εἴτε διά ἀδιακρισίαν των, παρευθύς πρέπει νά δεχθῶσι εἰς αὐτήν, εἴτε Κληρικοί εἶναι οἱ τοῦτο παθόντες, εἴτε Λαϊκοί. Τόσον δέ οἱ τοιοῦτοι εἶναι ἔξω τοῦ τοιούτου ἁμαρτήματος, ὥστε ὁποῦ, κᾂν Λαϊκός, ᾖναι τινάς ἀπό αὐτούς, ἠμπορεῖ νά γένῃ καί ἱερεύς, ἐάν ᾖναι καί ἡ προτέρα ζωή του ἀκατηγόρητος καί ἀξία ἱερωσύνης.1 Ὅρα καί τόν ξβ΄ Ἀποστολικόν, καί τόν α΄ τοῦ θαυματουργοῦ Γρηγορίου. 1Δῆλον δέ ἐξ ὁμοιότητος, ὅτι οἱ τοῦτο παθόντες Ἱερεῖς, οὐ καθῄρονται κατά τόν ιδ΄ Πέτρου. Τί λέγω, οὐ καθῄρονται; Καί μετά τῶν ὁμολογητῶν συναριθμοῦνται, κατά τόν αὐτόν τοῦ Πέτρου.
