Τούτων τοίνυν κατά τό εἰρημένον διευκρινηθέντων τρόπον, ὅσα μέν ἁμαρτήματα τοῦ λογιστικοῦ τῆς ψυχῆς ἅπτεται μέρους, χαλεπώτερα παρά τῶν Πατέρων ἐκρίθη καί μείζονος καί διαρκεστέρας καί ἐπιπονωτέρας τῆς ἐπιστροφῆς ἄξια, οἷον, εἶ τις ἠρνήσατο τήν εἰς Χριστόν πίστιν, ἤ πρός Ἰουδαϊσμόν ἤ πρός εἰδωλολατρίαν ἤ πρός Μανιχαϊσμόν ἤ πρός ἄλλο τι τοιοῦτον ἀθεΐας εἶδος αὐτομολήσας ἐφάνη, ὁ μέν ἑκουσίως ἐπί τό τοιοῦτον ὁρμήσας κακόν, εἶτα καταγνούς ἑαυτοῦ, χρόνον τῆς μετανοίας ἔχει ὅλον τόν τῆς ζωῆς αὐτοῦ. Οὐδέποτε γάρ μυστικῆς ἐπιτελουμένης εὐχῆς μετά τοῦ λαοῦ προσκυνῆσαι τόν Θεόν καταξιοῦται, ἀλλά κατά μόνας μέν εὔξεται, τῆς δέ κοινωνίας τῶν ἁγιασμάτων καθόλου ἀλλότριος ἔσται, ἐν δέ τῇ ὥρᾳ τῆς ἐξόδου αὐτοῦ, τότε τῆς τοῦ ἁγιάσματος μερίδος ἀξιωθήσεται. Εἰ δέ συμβαίη παρ᾿ ἐλπίδα ζῆσαι αὐτόν, πάλιν ἐν τῷ κρίματι διαβιώσεται, ἀμέτοχος τῶν μυστικῶν ἁγιασμάτων μέχρι τῆς ἐξόδου γινόμενος. Οἱ δέ βασάνοις καί τιμωρίαις χαλεπαῖς αἰκισθέντες ἐν ῥητῷ χρόνῳ ἐπετιμήθησαν, οὕτω φιλανθρωπίᾳ ἐπ᾿ αὐτῶν χρησαμένων τῶν Ἁγίων Πατέρων ὡς οὐ ψυχῆς γενομένης ἐν πτώματι, ἀλλά τῆς σωματικῆς ἀσθενείας πρός τάς αἰκίας οὐκ ἀντισχούσης, διό τῷ μέτρῳ τῶν ἐν πορνείᾳ πλημμελησάντων καί ἡ βεβιασμένη τε καί ἐπώδυνος παράβασις ἐν τῇ ἐπιστροφῇ συνεμετρήθη.
Εἰπών μετά τό προοίμον ὡς ἐν προθεωρίᾳ ὁ ἅγιος, τίνι τῶν ψυχικῶν δυνάμεων ἁρμόττει ἕκαστον τῶν κατορθωμάτων ἤ τῶν ἐλαττωμάτων, ἄρτι καί περί τῶν ἐπιτιμίων τῶν ἐξ αὐτῶν τῶν ἁμαρτημάτων διαλαμβάνει∙ καί χείρονα τῶν ἄλλων εἶναι λέγει καί παρά τῶν Πατέρων κριθῆναι τά τοῦ λογιστικοῦ τῆς ψυχῆς μέρους ἁπτόμενα, καί τῆς θεραπείας ἐπιπονωτέρας ἀξιωθῆναι, ἐξ ὧν φησιν εἶναι, τήν ἐκ τῆς ὀρθῆς πίστεως ἔκπτωσιν, ὡς, ὅταν τις ἀρνησάμενος τήν εἰς Χριστόν πίστιν, πρός Ἰουδαϊσμόν ἤ ἑλληνισμόν ἀποκλίνῃ, ἤ προς τινα τῶν αἱρέσεων, ἤ πρός ἄλλο τι ἀθεΐας εἶδος. Τῶν οὖν περί τήν πίστιν σφαλλομένων διαίρεσιν ποιεῖται ὁ ἅγιος, καί τούς μέν αὐτομολήσαντας, ἤγουν ἐκουσίως καί χωρίς ἀνάγκης ἀρνησαμένους τήν ὀρθήν πίστιν, εἶτα εἰς μετάνοιαν ἐλθόντας, παρ᾽ ὅλην αὐτῶν τήν ζωήν λέγει ἀφωρισμένους εἶναι, ὥστε μηδέποτε τῆς μεταλήψεως τῶν ἁγίων δώρων ἀξιωθῆναι, εἰ μή ὅτε εἰς τέλος τῆς οἰκείας ἥξουσι ζωῆς. Κᾂν δέ ἤδη θνήσκων τις αὐτῶν κοινωνίας ἀξιωθῇ, εἶτα ἐκφύγῃ τόν κίνδυνον καί ζήσῃ, πάλιν ἀκοινώνητος ἔσται μέχρις ἂν αὖθις θνήσκῃ. Καί οὐ τοῦτον μόνον ἐπάγεσθαι λέγει αὐτοῖς τόν ἀφορισμόν, ἀλλά μηδέ συνεστάναι τοῖς ὀρθοδόξοις, καί συνεύχεσθαι μυστικῆς ἐπιτελουμένης εὐχῆς, ἤγουν ὅτε ὁ ἱερεύς τόν ἄρτον ἁγιασθῆναι καί τό ποτήριον καθ᾿ ἑαυτόν εὔχεται. Εὔχεσθαι μέν γάρ, φησί, κατά μόνας, ἤγουν καθ᾽ ἑαυτόν οὐ κωλυθήσεται ὁ ἐν μετανοίᾳ γενόμενος∙ συνίστασθαι δέ τοῖς πιστοῖς οὐ συγχωρηθήσεται, ἀλλ’ ἔξω στήσεται τοῦ ναοῦ μετά τῶν κατηχουμένων. Ταῦτα μέν οὖν περί τῶν ἄνευ βίας ἀρνησαμένων. Ὅσοι δέ, φησίν, ἐξ ἀνάγκης ὑπέκυψαν, μή μέχρι τέλους ἀντισχεῖν πρός τάς βασάνους δυνηθέντες, οἱ τοιοῦτοι ῥητῷ χρόνῳ ἐπετιμήθησαν παρά τῶν Πατέρων, ἤγουν ὅσῳ καί ὁ πορνεύσας ἐπιτιμᾶται∙ ὃν δή χρόνον, προϊὼν, ἐννέα ἔτη εἶναι λέγει. Φιλανθρωπεύσασθαι δέ λέγει τούς Πατέρας περί τούς ἐκ βίας ἀρνησαμένους, ὅτι οὐχ ἡ ψυχή αὐτῶν συνέθετο τῇ ἀρνήσει, ἀλλά γλώσσῃ μόνῃ ἐκπεπτώκασι τοῦ καλοῦ, ἡ δέ γνωμική διάθεσις ἀμετάτρεπτος αὐτοῖς ἐφυλάχθη. Περί τῶν ἀπιόντων δέ εἰς γόητας ἤ μάντεις, ἑξῆς ταῦτα διαλαμβάνει. Εἰπὼν μετά τό προοίμον ὡς ἐν προθεωρίᾳ ὁ ἅγιος, τίνι τῶν ψυχικῶν δυνάμεων ἁρμόττει ἕκαστον τῶν κατορθωμάτων ἤ τῶν ἐλαττωμάτων, ἄρτι καί περί τῶν ἐπιτιμίων τῶν ἐξ αὐτῶν τῶν ἁμαρτημάτων διαλαμβάνει, καί χείρονα τῶν ἄλλων εἶναι λέγει καί παρά τῶν Πατέρων κριθῆναι τά τοῦ λογιστικοῦ τῆς ψυχῆς μέρους ἁπτόμενα, καί τῆς θεραπείας ἐπιπονωτέρας ἀξιωθῆναι, ἐξ ὧν φησιν εἶναι τήν ἐκ τῆς ὀρθῆς πίστεως ἔκπτωσιν, ὡς ὅταν τις ἀρνησάμενος τήν εἰς Χριστόν πίστιν, πρός Ἰουδαϊσμόν ἤ ἑλληνισμόν ἀποκλίνη, ἤ πρός τινα τῶν αἱρέσεων, ἤ πρός ἄλλο τι ἀθεΐας εἶδος. Ἀθεΐας δέ εἶδος ἐκάλεσε καί τόν Ἰουδαϊσμόν, καί τάς αἱρέσεις, διότι, κᾂν ὁμολογῶσι Θεόν οἱ Ἰουδαῖοι, ἀλλά τοῖς ἔργοις αὐτόν ἀρνοῦνται∙ καί γάρ μή δεξάμενοι τόν Υἱόν, οὐδέ τόν Πατέρα τιμᾷν πιστεύονται, κατά τόν μέγαν Ἀπόστολον Ἰωάννην, λέγοντα∙ Πᾶς ὁ ἀρνούμενος τόν Υἱόν, οὐδέ τόν Πατέρα ἔχει. Καί αἱ αἱρέσεις δέ εἰς ἀθεΐαν φέρουσιν∙ οἱ γάρ τόν Υἱόν τῆς πατρικῆς οὐσίας καί δόξης χωρίζοντες, καί τό πανάγιον Πνεῦμα κτίσμα καί δοῦλον εἶναι διδάσκοντες, περί τήν θεότητα σφάλλονται, οὔτε περί τοῦ Υἱοῦ, οὔτε περί τοῦ Πνεύματος ὑγιῶς φρονοῦντες∙ καί δικαίως ἂν καλοῖντο ἄθεοι καί αὐτοί, ὡς μή τήν προσήκουσαν δόξαν ἔχοντες περί τοῦ Θεοῦ∙ τοῦτο δέ καί ἐπί τῶν ἄλλων εὕροι τις πάντως αἱρέσεων. Τῶν οὖν περί τήν πίστιν σφαλλομένων διαίρεσιν ποιεῖται ὁ ἅγιος, καί τούς μέν αὐτομολήσαντας, ἤγουν ἑκουσίως καί χωρίς ἀνάγκης ἀρνησαμένους τήν ὀρθήν πίστιν, εἶτα εἰς μετάνοιαν ἐλθόντας, παρ᾽ ὅλην αὐτῶν τήν ζωήν λέγει ἀφωρισμένους εἷναι, ὥστε μηδέποτε τῆς μεταλήψεως τῶν ἁγίων δώρων ἀξιωθῆναι, εἰ μή ὅτε εἰς τό τέλος τῆς οἰκείας ἥξουσι ζωῆς. Κᾂν δέ ἤδη θνήσκων τις αὐτῶν κοινωνίας ἀξιωθῇ, εἶτα ἐκφύγῃ τόν κίνδυνον καί ζήσῃ, πάλιν ἀκοινώνητος ἔσται μέχρις ἂν αὖθις θνήσκῃ. Καί οὐ τοῦτο μόνον ἐπάγεσθαι λέγει αὐτοῖς τόν ἀφορισμόν, ἀλλά μηδέ συνεστάναι τοῖς ὀρθοδόξοις κοί συνεύχεσθαι μυστικῆς ἐπιτελουμένης εὐχῆς, ἤγουν ὃτε ὁ ἱερεύς, τόν ἄρτον ἁγιασθῆναι καί τό ποτήριον, καθ᾽ ἑαυτόν εὔχεται. Εὔχεσθαι μέν γάρ, φησί, κατά μόνας, ἤγουν καθ᾽ ἑαυτόν, οὐ κωλυθήσεται ὁ ἐν μετανοίᾳ γενόμενος∙ συνίστασθαι δέ τοῖς πιστοῖς οὐ συγχωρηθήσεται, ἀλλ᾽ ἔξω στήσεται τοῦ ναοῦ μετά τῶν κατηχουμένων. Ταῦτα μέν οὖν περί τῶν ἄνευ βίας κατά θέλησιν οἰκείαν μόνην ἀρνησαμένων. Ὅσοι δέ, φησίν, ἐξ ἀνάγκης ὑπέκυψαν, μή μέχρι τέλους ἀντισχεῖν πρός τάς βασάνους καί τάς χαλεπάς αἰκίας καί τιμωρίας δυνηθέντες, οἱ τοιοῦτοι ῥητῷ χρόνῳ ἐπετιμήθησαν παρά τῶν Πατέρων, ἤγουν, ὅσῳ καί ὁ πορνεύσας ἑπιτιμᾶται, ὃν δή χρόνον, προϊών, ἐννέα ἔτη εἶναι λέγει. Φιλανθρωπεύσασθαι δέ λέγει τούς Πατέρας περί τούς ἐκ βίας ἀρνησαμένους, ὅτι οὐχ ἡ ψυχή αὐτῶν συνέθετο τῇ ἀρνήσει, ἀλλά γλώσσῃ μόνῃ ἐκπιπτώκασι τοῦ καλοῦ, ἡ δέ γνωμική διάθεσις, ἀμετάτρεπτος αὐτοῖς ἐφυλάχθη. Τοιαῦτα μέν οὖν ἐπάγεσθαι λέγει τά ἐπιτίμια τοῖς περί τήν ὀρθήν πίστιν ἀποσφαλεῖσι. Περί τῶν ἀπιόντων δέ εἰς γόητας, ἤ μάντεις, ταῦτα φησίν. Τρία θεωρεῖται περί τήν ψυχήν ἡμῶν, λογικόν, ἐπιθυμητικόν, καί θυμοειδές. Κατορθώματα τοῦ λογικοῦ, καί τί μέν αἱρετόν, τί δέ φευκτόν∙ κακία, ἀσέβεια, ἀδιακρισία, καί ἐσφαλμένη τῶν πραγμάτων ὑπόληψις. Κατορθώματα τοῦ ἐπιθυμητικοῦ, ἕφεσις τοῦ ἀληθῶς καλοῦ, Τοὐτέστιν ἀρετῆς καί τήν ἀρετήν πηγαζούσης φύσεως∙ ἁμαρτία, ἡ πρός ἄλλο τι παρατροπή. Τοῦ θυμοειδοῦς κατορθώματα, ἡ πρός τά κακόν ἀπέχθεια, καί ὁ πρός τά πάθη πόλεμος, καί τό μή καταπτήσσειν τά πολλοῖς φοβερά, ἀλλά καί θανάτου καταφρονεῖν∙ ἀποπτώματα δέ, φόνος, μῖσος, μῆνις, λοιδορία, καί αἱ φιλόνεικοι διαθέσεις. Ἐν τούτοις οὖν τά τοῦ λογιστικοῦ ἁμαρτήματα χαλεπώτερα∙ καί εἴ τις τήν εἰς Χριστόν πίστιν ἠρνήσατο ἰουδαΐσας, εἰδωλολατρήσας, μανιχαΐσας, ἤ τι τοιοῦτον ἀθεΐας εἶδος ἑλόμενος, εἶτα κατέγνω ἑαυτοῦ, καιρόν ἔχει μετανοίας τόν ὅλον τῆς ζωῆς αὑτοῦ χρόνον∙ οὐ συνεύξεται τῷ λαῷ, ἀλλά κατά μόνας εὔξεται∙ οὐ μεθέξει τῶν ἁγιασμάτων, εἰ μή ἐν ἐξόδου ὥρᾳ∙ ἀνελπίστως δέ βιούς, μενεῖ πάλιν ἀμέτοχος. Ἡ μέντοι διά βασάνων καί τιμωριῶν βεβιασμένη παράβασις, τῷ μέτρῳ τῶν πόρνων συνεμετρήθη. Εἰπὼν εἰς τόν προλαβόντα κανόνα ὁ Ἅγιος τάς κακίας τοῦ κάθε μέρους τῆς ψυχῆς, τώρα εἰς τόν παρόντα καί περί τῶν ἐπιτιμίων διαλαμβάνει τῶν αὐτῶν κακιῶν, λέγων. Ὅτι τά ἁμαρτήματα τοῦ λογιστικοῦ ἔκριναν οἱ Πατέρες χειρότερα ἀπό τά τῶν ἄλλων μερῶν, καί ἀκολούθως, ἄξια περισσοτέρας, καί ἐπιπονωτέρας μετανοίας, καί ἰκανοποιήσεως. Παραδείγματος χάριν. Ἀνίσως τινάς ἠρνήθη τόν Χριστόν, καί ἔγινεν Ἑβραῖος, ἤ Εἰδωλολάτρης, ἤ Μανιχαῖος, ἤ ἄλλο τι τοιοῦτον, εἰ μέν αὐτός ἀπό λόγου του τοῦτο ἔκαμε, χωρίς ἀνάγκην καί βίαν, οὗτος ἀφ’ οὗ ἐπιστρέψῃ πάλιν πρός τήν εὐσέβειαν, ὅλην του τήν ζωήν ἔχει κανόνα μετανοίας, καί ποτέ δέν θέλει συμπροσευχηθῆ μέ τούς πιστούς ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, ἀλλ’ ἔξω τῆς ἐκκλησίας μετά τῶν κατηχουμένων. Οὐδέ θέλει ἀξιωθῆ νά κοινωνήσῃ τά θεῖα μυστήρια, πάρεξ μοναχά εἰς τό τέλος τῆς ζωῆς του, εἰ δέ καί κινδυνεύσας εἰς θάνατον, μεταλάβῃ, πάλιν ἀφ’ οὗ ὑγιάνῃ, εἰς τόν αὐτόν κανόνα εὑρίσκεται, μή κοινωνῶν μέχρι τέλους ζωῆς του1∙ ὅσοι δέ ἀπό βάσανα καί τιμωρίας ἠρνήθησαν τόν Χριστόν, ὁμοίως μέ τούς πόρνους ἐκανονίσθησαν ἀπό τούς Πατέρας, ἤτοι ἐννέα χρόνους νά μή κοινωνήσουν. Ἔκαμαν γάρ φιλανθρωπίαν εἰς αὐτούς διά τί δέν ἠρνήθησαν ἀπό τήν προαίρεσίν των, ἀλλά ἀπό τήν ἀσθένειαν τῆς σαρκός, ὁποῦ δέν ὑπέφερε τάς βασάνους. Ὅρα τόν ια΄ τῆς α΄. 1Καί ὅρα περί τούτου τόν ιγ΄ τῆς κ΄.
