Πάντας τούς εἰσιόντας εἰς τήν ἐκκλησίαν, καί τῶν ἱερῶν Γραφῶν ἀκούοντας, μή κοινωνοῦντας δέ εὐχῆς ἅμα τῷ λαῷ, ἤ ἀποστρεφομένους τήν ἁγίαν μετάληψιν τῆς εὐχαριστίας κατά τινα ἀταξίαν, τούτους ἀποβλήτους γίνεσθαι τῆς ἐκκλησίας, ἕως ἂν ἐξομολογησάμενοι, καί δείξαντες καρπούς μετανοίας, καί παρακαλέσαντες, τυχεῖν δυνηθῶσι συγγνώμης· μή ἐξεῖναι δέ κοινωνεῖν τοῖς ἀκοινωνήτοις, μηδέ κατ᾽ οἴκους συνελθόντας συνεύχεσθαι τοῖς μή τῇ ἐκκλησίᾳ συνευχομένοις, μηδέ ἐν ἑτέρᾳ ἐκκλησίᾳ ὑποδέχεσθαι τούς ἐν ἑτέρᾳ ἐκκλησίᾳ μή συναγομένους. Εἰ δέ φανείη τις τῶν ἐπισκόπων, ἤ πρεσβυτέρων, ἤ διακόνων, ἤ τις τοῦ κανόνος τοῖς ἀκοινωνήτοις κοινωνῶν, καί τοῦτον ἀκοινώνητον εἶναι, ὡς ἂν συγχέοντα τόν κανόνα τῆς ἐκκλησίας.
Ἀκολούθως τῷ ἀποστολικῷ ἐννάτῳ κανόνι οἱ τῆς συνόδου Πατέρες διετάξαντο. Λέγει γάρ ἐκεῖνος, πάντας τούς εἰσιόντας πιστούς, καί τῶν Γραφῶν ἀκούοντας, μή παραμένοντας δέ τῇ προσευχῇ καί τῇ ἁγίᾳ μεταλήψει, ὡς ἀταξίαν ἐμποιοῦντας τῇ ἐκκλησίᾳ ἀφορίζεσθαι χρή. Καί οὗτοι τοίνυν τούς εἰσιόντας εἰς ἐκκλησίαν, καί μή προσμένοντας τῇ εὐχῇ, μηδέ μεταλαμβάνοντας κατά τινα ἀταξίαν, ἤγουν οὐ δι’ αἰτίαν εὔλογον, ἀλλ’ ἀτάκτως καί ἀναιτίως, ἀποβλήτους γίνεσθαι τῆς ἐκκλησίας διωρίσαντο, ἤγουν ἀφωρισμένους, καί ἔξω τῆς συνάξεως τῶν πιστῶν. Ἀποστροφήν δ’ ἐνταῦθα οἱ Πατέρες, οὐ τό μισεῖν τήν θείαν μετάληψιν ὠνόμασαν, καί διά τοῦτο μή ἀνέχεσθαι τῆς κοινωνίας, ἀλλά τό ἀποφευγεῖν αὐτήν, δι’ εὐλάβειαν τάχα, καί οἷον διά ταπεινοφροσύνην. Εἰ γάρ ὡς μισοῦντες καί μυσαττόμενοι τήν ἁγίαν μετάληψιν ἀπεστρέφοντο ταύτην, οὐκ ἂν ἀφορισμῷ, ἀλλ’ ἀποκηρύξει τελείᾳ, καί ἀναθέματι κατεδικάσθησαν ἄν. Ἐπεί δέ ἀφορισμοῦ ἐμνήσθησαν, προσέθεντο καί τό μή ἐξεῖναί τινι κοινωνεῖν τοῖς ἀκοινωνήτοις καί τοῖς ἀποβληθεῖσι τῆς ἐκκλησίας, μήτε ἐν οἴκῳ τινάς συνεύχεσθαι, μήτε μήν ἐν ἑτέρᾳ ἐκκλησίᾳ αὐτούς ἀποδέχεσθαι. Τούς δέ τοῖς τοιούτοις συνευχομένους, ἤ ὑποδεχομένους αὐτούς εἰς ἐκκλησίαν, ἀκοινωνήτους κἀκείνους εἶναι, ὡς συγχέοντας τόν κανόνα τῆς ἐκκλησίας. Τά αὐτά δέ καί ὁ ι΄ καί ὁ ια΄ κανὼν τῶν ἁγίων Ἀποστόλων ἔφη, καί ὁ λγ΄ κανὼν τῆς ἐν Λαοδικείᾳ συνόδου φησίν, ὅτι οὐ δεῖ αἱρετικῷ ἤ σχισματικῷ συνεύχεσθαι. Ἐν τῷ η΄ καί θ΄ ἀποστολικῷ κανόνι ἡρμηνεύθη, τίνες εἰσίν οἱ μή παραμένοντες τῇ προσευχῇ καί τῇ ἁγίᾳ μεταλήψει, καί πῶς κολάζονται∙ ὡσαύτως καί ἐν τῷ ι΄ κανόνι περί τῶν κοινωνούντων τοῖς ἀκοινωνήτοις. Ἀκολούθως οὖν καί ὁ παρὼν κανὼν διορίζεται ἀφορίζεσθαι τούς εἰσερχομένους εἰς ἐκκλησίαν, καί μή ἐπιμένοντας τῇ εὐχῇ, μηδέ ἐπιστρεφομένους τῆς ἁγίας μεταλήψεως κατά τινα ἀταξίαν, καί εἶναι τούτους ἀποβλήτους, μέχρις ἂν ἀξίαν μετάνοιαν μετά ἐξομολογήσεως ἐπιδείξωνται. Ἐπεί δέ εἰκός ἦν, τοῖς οὕτως ἀφορισθεῖσι συγκοινωνεῖν τινας, ἤγουν συνεύχεσθαι, οὐχί ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἀφ’ ἧς ἐξεβλήθησαν, ἀλλ’ ἐν εὐκτηρίω οἴκῳ, ἤ ἐν ἑτέρᾳ ἐκκλησίᾳ, καί λέγειν ἀνεπιτίμητον εἶναι τοῦτο, ὡς τοῦ ἀφορισθέντος ἀπό μιᾶς ἐκκλησίας δῆθεν διωχθέντος, τῆς ὑπό τά δίκαια οὔσης τοῦ ἀφορίσαντος, φησίν ὁ κανὼν μίαν ἐκκλησίαν εἶναι τούς ὁπουδήποτε ὄντας εὐκτηρίους οἴκους καί ναούς, καί οὐκ ὀφείλουσί τινες κληρικοί μετά τοῦ ἀφορισθέντος συνεύχεσθαι, κᾂν ἀπό ἑτέρας ὦσιν ἐνορίας, τούς δέ παρά ταῦτα ποιοῦντας τῷ αὐτῷ ἐπιτιμίῳ τῆς ἀκοινωνησίας καθυποβάλλεσθαι. Καί τά μέν τοῦ κανόνος ἐν τούτοις. Σύ δέ ἀνάγνωθι τά ἐν τοῖς ῥηθεῖσιν ἀποστολικοῖς κανόσι γραφέντα, καί κατ’ ἐκεῖνα νόει καί τόν παρόντα κανόνα∙ καί εἰπέ, ὅτι οὐ λογισθήσονται ἀποστρεφόμενοι τήν ἁγίαν μετάληψιν οἱ μυσαττόμενοι αὐτήν, ἤ, ὥς τινες εἶπον, οἱ δι’ εὐλάβειαν καί ταπεινοφροσύνην ἀποφεύγοντες ταύτην∙ (οἱ μέν γάρ, οὐ μόνον ἀφορισθήσονται, ἀλλά καί ἀποκηρυχθήσονται ὡς αἱρετικοί∙ οἱ δέ, συγγνώμης ἀξιωθήσονται διά τήν εὐλάβειαν καί τήν εἰς τά ἅγια ἀξίαν φειδὼ)∙ ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἵτινες ἀπό καταφρονήσεως καί ἀλαζονείας ἀπό τῆς ἐκκλησίας ἐξέρχονται πρό τῆς ἁγίας μεταλήψεως ἀσυντάκτως, καί οὐ καρτεροῦσιν ἰδεῖν τήν τῶν ἁγίων μυστηρίων θείαν μετάληψιν. Ἀκούων δέ τοῦ κανόνος λέγοντος, ἀκοινωνήτους εἶναι τούς ἐπισκόπους καί λοιπούς ἱερωμένους τούς συνευχομένους τοῖς ἀκοινωνήτοις, μή εἴπῃς ἐξ ἀντιδιαστολῆς ἀνευθύνους εἶναι τούς λαϊκούς, παρά τόν κανόνα ποιοῦντας∙ κατά τόν ι΄ ἀποστολικόν κανόνα, τόν μή διαστέλλοντα κληρικούς καί λαϊκούς. Ζήτει καί τόν θ΄ κανόνα τῆς ἐν Καρθαγένῃ συνόδου. Διά τήν ἀπειλήν, ὡς ἔοικε, τοῦ η΄ κανόνος καί θ΄ τῶν ἁγίων Ἀποστόλων, ἀλλά μήν καί τοῦ παρόντος, ἐπενοήθη, ὡς ἔοικεν, η τοῦ ἀντιδώρου διάδοσις∙ ὥστε πᾶσαν ἀνάγκην ἔχειν καί αὐτούς τούς μή δυναμένους μεταλαμβάνειν τῶν ἁγίων καί ζωοποιῶν μυστηρίων, προσκαρτερεῖν μέχρι τέλους τῆς θείας ἱεροτελεστίας, καί ἐκ χειρός ἱερατικῆς λαμβάνειν αὐτό εἰς ἁγιασμόν. Ἐπί τῆς λειτουργίας δέ καί μόνης νόει διορίζεσθαι ταῦτα τούς ῥηθέντας κανόνας, οὐ μήν ἐπί τῶν ἑτέρων ἐκκλησιαστικῶν ἀκολουθιῶν. Ἐπεί δέ λέγουσί τινες, καί διά τί ὁ οἰκουμενικός Πατριάρχης τήν ἁγίαν Κυριακήν προκύπτων ἀπό τοῦ στασιδίου αὐτοῦ οὐ καρτερεῖ μέχρι τῆς ἀπολύσεως τῆς λειτουργίας, ἀλλά μετά τό Εὐαγγέλιον ὑποχωρεῖ; Λέγομεν πρός αὐτούς, ὅτι κυρίως ἡ θεία λειτουργία μετά τήν τοῦ ἁγίου Εὐαγγελίου ἀνάγνωσιν γίνεται. Ἐπεί γάρ ἅπαντα τά ἐν ταῖς ἁγίαις ἐκκλησίαις ψαλλόμενα εἰς δόξαν τοῦ Θεοῦ, ἤ ἀπό τῶν τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης εἰσίν, ἤ ἀπό τῆς Νέας∙ μετά τήν ἕναρξιν γάρ αὐτίκα ψαλμοί στιχολογοῦνται, μέχρι τῆς τοῦ Ἀποστόλου ἀναγνώσεως, οἵτινες τῆς παλαιᾶς εἰσι διαθήκης∙ μετά δέ τό Εὐαγγέλιον ἄρχεται ἡ τελετή τῆς λειτουργίας τῆς ὑπεραχράντου θυσίας∙ καλῶς ὁ πατριάρχης πρό ταύτης καί μετά τό ἅγιον Εὐαγγέλιον ὑποχωρεῖ, καί οὐ προσκρούει τοῖς κανόσιν. Ὥστε οὐδέ τις προσκρούει, εἰ μετά τό Εὐαγγέλιον ἤ πρό τοῦ Εὐαγγελίου ἀποχωρεῖ, πλήν διά ἀναγκαίαν καί ευσεβῆ αἰτίαν, καί μή ἐπίψογον. Ὁ εἰς ἐκκλησίαν εἰσιών, καί προσέχων τῇ ἱερᾷ Γραφῇ, εἶτα περιφρονῶν, καί ἐξιών, καί ἀποστρεφόμενος τήν μετάληψιν, ἀπόβλητος, ἕως ἂν ἐπιδειξάμενος καρπόν μετανοίας, συγγνωμονηθῇ. Καί ἀκοινωνήτῳ κοινωνῶν ἔσται ἀκοινώνητος. Καί ὁ συνευχόμενος τοῖς μή ἐκκλησίᾳ συνευχομένοις, ὑπεύθυνος. Καί τόν μή εἰς ἐκκλησίαν συναγόμενον ὁ ὑποδεχόμενος οὐκ ἀναίτιος. Ἀπόβλητος καί οὗτος τῆς ἐκκλησίας, ὁ μή συγκοινωνῶν τῷ λαῷ τῆς εὐχῆς, ἀλλ’ ἐξερχόμενος πρό τῆς ἀπολύσεως, ὡς περιφρονῶν καί ἀποστρεφόμενος τήν θείαν μετάληψιν∙ μετανοήσας δέ θερμῶς, παραδεχθήσεται. Ὁ δέ τόν εἰς ἐκκλησίαν μή συναγόμενον τοῖς πιστοῖς παραδεξάμενος, καί κατ’ οἴκους αὐτῷ συνευξάμενος, ἤ καί ἐν ἑτέρᾳ ἐκκλησίᾳ, τοῖς κανόσιν ὑπεύθυνος ἔσται∙ καθάπερ δή καί ὁ ἀκοινωνήτῳ κοινωνῶν ἔσται ἀκοινώνητος. Συμφώνως μέ τόν θ΄ Ἀποστολικόν, καί ὁ παρών Κανών διορίζεται. Λέγει γάρ, ὅτι πρέπει νά ἀφορίζωνται ἀπό τήν ἐκκλησίαν οἱ Χριστιανοί ἐκεῖνοι, ὁποῦ πηγαίνουν μέν εἰς τήν ἐκκλησίαν ἐν τῇ θείᾳ λειτουργίᾳ, καί ἀκούουσι τάς γραφάς, δέν συμπροσεύχονται δέ μέ τούς πιστούς, ἤ ἀποστρέφονται τήν θείαν μετάληψιν, ἤτοι δέν μεταλαμβάνουν, ὄχι διά κᾀμμίαν εὔλογον αἰτίαν, ἀλλά διά ἀταξίαν τινά. Ὄχι ὡς μισοῦντες, καί συγχαινόμενοι τήν θείαν κοινωνίαν. Ἄπαγε (διότι ἂν οὕτως αὐτήν ἀπεστρέφοντο, ὄχι μόνον εἰς ἀφορισμόν, ἀλλά καί εἰς ἀνάθεμα τέλειον οἱ τοιοῦτοι ἤθελαν καταδικασθοῦν), ἀλλά διά ταπείνωσιν, καί εὐλάβειαν τάχα, ἀποφεύγοντες αὐτήν. Τοῦτο γάρ ἀποστροφήν οἱ Πατέρες ὠνόμασαν, κατά τόν ὑπερφυῆ Ζωναρᾶν. Ἀφορίζονται δέ οὗτοι ἕως οὗ νά μετανοήσουν, καί παρακαλέσαντες νά συγχωρηθοῦν∙1 ἐπειδή δέ ἀφορισμόν ἀνέφερεν ὁ κανών, διορίζει καί τοῦτο, ὅτι δέν εἶναι ἄδεια εἴς τινα, μήτε νά συμπροσεύχεται εἰς ὀσπήτιον μέ τούς ἀφορισθέντας ἀπό τήν ἐκκλησίαν, Κληρικούς ἤ Λαϊκούς, μήτε εἰς ἐκκλησίαν αὐτούς νά ὑποδέχεται. Ὅποιος δέ Ἐπίσκοπος, ἤ Πρεσβύτερος, ἤ Διάκονος ἤθελε συγκοινωνήσει μέ τούς τοιούτους ἀκοινωνήτους, ἤ ἐν οἴκῳ, ἤ ἐν ἐκκλησίᾳ, νά γίνεται καί αὐτός ἀκοινώνητος ἀπό τούς ἄλλους, διά τί μέ τοῦτο ὁποῦ κάμνει, συγχέει, καί παραβαίνει τούς περί τούτου διοριζομένους κανόνας τῆς ἐκκλησίας, δηλ. τόν ι΄ καί ια΄ Ἀποστολικόν, τούς ὁποίους καί ἀνάγνωθι, ὁμοῦ καί τόν θ΄ Ἀποστολικόν. 1Ἐπειδή δέ ὅλοι δέν εἶναι ἐτοιμασμένοι διά νά μεταλάβουν, διά τοῦτο, ὡς φαίνεται, ἐπενοήθη τό ἀντίδωρον, ἵνα καί οἱ μή μεταλαμβάνοντες τῶν μυστηρίων, λάβωσιν αὐτό παρά τοῦ ἱερέως πρός ἁγιασμόν∙ ἡγιασμένος γάρ ἄρτος ἐστί τό ἀντίδωρον, καί διά τί ἐπροσφέρθη, πρός τόν Θεόν, καί μάλιστα διά τί τύπον ἐπέχει τῆς κοιλίας τῆς Θεοτόκου, κατά τόν ἅγιον Γερμανόν. Ὥσπερ γάρ ἐξ ἐκείνης ἐξῆλθε μετά σώματος ὁ ἀμνός τοῦ Θεοῦ. Οὕτως ἐκ τῆς προσφορᾶς τῆς ἀντίδωρον γινομένης, ἐκβάλλεται ὁ μέλλων μυστικῶς ἱερουργηθῆναι ἀμνός. Κλάσματα τῆς ὑψωθείσης προσφορᾶς τό ἀντίδωρον ὀνομάζει ὁ ε΄ τοῦ Νικολάου. Ὅρα καί τόν η΄ Θεοφίλου. Περί τοῦ ἀντιδώρου ταῦτά φησι Νικόλαος ὁ Καββάσιλας∙ «εἶτα καί τόν προσενεχθέντα ἄρτον, ἐξ οὗ τόν ἱερόν ἀπέτεμεν ἄρτον, εἰς πολλά διελών, διαδίδωσι τοῖς πιστοῖς, ἅγιον γενόμενον, αὐτῷ τῷ ἀνατεθῆναι Θεῷ καί προσενεχθῆναι. Οἱ δέ σύν εὐλαβείᾳ πάσῃ δέχονται καί καταφιλοῦσι τήν δεξιάν ὡς ἂν προσφάτως ἁψαμένην τοῦ παναγίου σώματος τοῦ σωτῆρος Χριστοῦ, καί τόν ἐκεῖθεν ἁγιασμόν καί δεξαμένην, καί μεταδοῦναι τοῖς ψαύουσι δυναμένην (ἑρμην. τῆς θείας λειτουργ. κεφ. μστ΄). Ὅθεν οἱ Χριστιανοί πρέπει ἕως τέλους τῆς θείας λειτουργίας νά μένουν διά νά λάβουν τόν ἐκ τοῦ ἀντιδώρου ἁγιασμόν». Λέγει γάρ ὁ ἅγιος Γερμανός. «Ἡ δέ πνευματική εὐλογία, καί ἡ ἄλλη τῶν ἀγαθῶν χορηγία τῷ τῶν χριστιανῶν γένει ἐκ τῆς διανομῆς τοῦ ἄρτου τοῦ σώματος τῆς Θεοτόκου, (ἤτοι τοῦ ἀντιδώρου) γίνεται καί πιστεύεται». Ἡ αὐτή εὐλογία σχεδόν καί ἡ τῶν ἀγαθῶν χορηγία προξενεῖται καί εἰς ἐκείνους ἀκόμη ὁποῦ εὐγάνουν ὕψωμα τῆς Παναγίας εἰς τάς τραπέζας ὁποῦ γίνονται ἐν ταῖς ἑορταῖς μαρτύρων, καί πάντων τῶν ἁγίων. Τήν ὁποίαν ταύτην συνήθειαν πατροπαραδότως ἔλαβεν ἡ ἐκκλησία ἀπό τούς καιρούς τῶν ἁγίων Ἀποστόλων, κατά τόν Θεσσαλονίκης Συμεών.
