Περί τοῦ δεῖν ἰδίᾳ πρῶτον, μετά τάς ὁμιλίας τῶν ἐπισκόπων, καί τῶν κατηχουμένων εὐχήν ἐπιτελεῖσθαι· καί μετά τό ἐξελθεῖν τούς κατηχουμένους, τῶν ἐν μετανοίᾳ τήν εὐχήν γίνεσθαι· καί τούτων προσελθόντων ὑπό χεῖρα καί ὑποχωρησάντων, οὕτω τῶν πιστῶν τάς εὐχάς γίνεσθαι τρεῖς, μίαν μέν τήν πρώτην διά σιωπῆς, τήν δέ δευτέραν καί τρίτην διά προσφωνήσεως πληροῦσθαι· εἶθ᾽ οὕτω τήν εἰρήνην δίδοσθαι· καί μετά τό τούς πρεσβυτέρους δοῦναι τῷ ἐπισκόπῳ τήν εἰρήνην, τότε τούς λαϊκούς τήν εἰρήνην διδόναι, καί οὕτω τήν ἁγίαν προσφοράν ἐπιτελεῖσθαι· καί μόνοις ἐξόν εἶναι τοῖς ἱερατικοῖς εἰσιέναι εἰς τό θυσιαστήριον, καί κοινωνεῖν.
Τοῖς κατηχουμένοις ὡμίλουν πρότερον οἱ ἐπίσκοποι κατηχοῦντες καί διδάσκοντες αὐτούς. Εἶτα ἐλέγετο ἡ ἐπί τοῖς κατηχουμένοις εὐχή, καί ἐξελθόντων ἐκείνων, τοῖς ἐν μετανοίᾳ οὖσι, τοῖς ἐν ὑποπτώσει δηλαδή, ἑτέρᾳ ἐτελεῖτο εὐχή, καί τά λοιπά, ἃ ὁ κανών λέγει∙ ἀλλά νῦν τά τῶν ἐν μετανοίᾳ οὐ γίνεται, οὐκ οἶδ’ ὅπως σχολάσαντα. Εἶτα τήν εἰρήνην τοῖς ἐπισκόποις ἐδίδουν οἱ ἱερεῖς, τόν ἀσπασμόν δηλαδή∙ ἀγάπης γάρ σύμβολόν ἐστιν ὁ ἀσπασμός, τῇ δέ ἀγάπῃ τό εἰρηνεύειν ἑπόμενον. Καί τοῖς ἱερεῦσιν αὖθις οἱ λαϊκοί ἐδίδουν τήν εἰρήνην, ὃ νῦν οὐ γίνεται ἀπρακτῆσαν, ὡς καί ἄλλα τῶν πάλαι τελουμένων πολλά. Καί ἐπί τούτοις ἡ τῆς προσφορᾶς ἐγίνετο τελετή, ἤτοι προσεφέρετο ἡ ἀναίμακτος θυσία, καί ἡγιάζετο∙ τελεσθείσης δέ τῆς θυσίας ταύτης ἡ μετάδοσις αὐτῆς ἐνηργεῖτο. Κοινωνεῖν δέ ταύτης ἐντός τοῦ θυσιαστηρίου μόνοις τοῖς ἱερατικοῖς ἕξεστι, λέγει ὁ κανών. Κατηχούμενοι μέν λέγονται, οἱ πρός τό βάπτισμα ἑτοιμαζόμενοι∙ ἐν μετανοίᾳ δέ εἰσιν, οἱ διά τινα ἁμαρτήματα ἐπιτιμηθέντες∙ πιστοί, οἱ ἀξιούμενοι καί τῆς ἁγίας μεταλήψεως. Καταλαμβάνεται οὖν, ὡς ἄλλη τις ἀκολουθία ἐκράτει κατά τόν τότε καιρόν ἐν τῇ θείᾳ ἱεροτελεστίᾳ∙ καί διά τοῦτο οἱ Πατέρες ὥρισαν τά ἑνταυθοῖ κανονισθέντα. Ἐπεί δέ σήμερον εἰς ἄλλην ἀκολουθίαν μετέπεσον ταῦτα, οὐ χρή περί ἐκείνων ἑρμηνεύειν. Εἰρήνη δέ μέσον τῶν ἐπισκόπων γίνεται διά τοῦ ἀσπασμοῦ∙ ἀγάπης γάρ σύμβολόν ἐστιν ὁ ἀσπασμός∙ τῇ δέ ἀγάπῃ τό εἰρηνεύειν ἑπόμενον. Σημείωσαι δέ, ὅτι καί ἀπό τοῦ παρόντος κανόνος μόνοις τοῖς ἱερωμένοις ἐφεῖται ἐντός τοῦ θυσιαστηρίου κοινωνεῖν. Περί δέ τοῦ μή εἰσιέναι λαϊκούς εἰς τό θυσιαστήριον, ἀνάγνωθι τῆς στ΄ συνόδου κανόνα ξθ΄ καί ο΄ καί τῆς παρούσης συνόδου κανόνα μδ΄. Μετά τήν τῶν κατηχουμένων εὐχήν, τήν τῶν ἐν μετανοίᾳ προσάγεσθαι δεῖ, καί μετά τοῦτο, τήν τῶν πιστῶν∙ καί μετά τήν εἰρήνην, ἤτοι τόν ἀσπασμόν, τήν ἀναφοράν γίνεσθαι, μόνων εἰσιόντων εἰς τό βῆμα, καί μεταλαμβανόντων τῶν ἱερέων. Ὁ παρών κανών τήν τάξιν διδάσκει τῶν εὐχῶν, ὅπως ὀφείλει γίνεσθαι∙ καί φάσκει, πρῶτον μέν τήν τῶν κατηχουμένων ἐπιτελεῖσθαι εὐχήν, εἶτα τήν τῶν ἐν μετανοίᾳ προσάγεσθαι, καί μετά τοῦτο τήν τῶν πιστῶν, εἶτα τήν εἰρήνη, καί τόν ἀσπασμόν γίνεσθαι, καί οὕτω τήν ἁγίαν προσφοράν ἐπιτελεῖσθαι, καί μεταλαμβάνειν ἐντός τοῦ βήματος μόνους τούς ἱερατικούς. Καί ἡ τάξις, καί ἀκολουθία τῆς ἱερᾶς λειτουργίας ἀλλοία ἦτον εἰς τούς παλαιούς καιρούς ἀπό τήν τωρινήν. Ὡς δῆλον γίνεται τοῦτο ἀπό τοῦ παρόντος κανόνος. Λέγει γάρ οὗτος, ὅτι ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἱερουργίας, ἀφ’ οὗ πρῶτον κάμουσι διδαχήν οἱ Ἐπίσκοποι,1 νά γίνεται ἡ εὐχή τῶν κατηχουμένων ἀβαπτίστων (ἡ ὁποία εὐχή καί τώρα λέγεται ἐν ταῖς ἱεραῖς λειτουργίαις τοῦ Χρυσοστόμου, καί Βασιλείου), καί ἀφ’ οὗ εὔγουν οἱ κατηχούμενοι ἔξω, νά γίνεται ἡ εὐχή τῶν βεβαπτισμένων μέν χριστιανῶν, διά δέ ἁμαρτήματα ὁποῦ ἔκαμαν, μετανοούντων, ἐπιτιθεμένης καί τῆς χειρός τοῦ ἱερέως εἰς τάς κεφαλάς των. Περί οὗ ὅρα τόν ιδ΄ τῆς α΄ (αὕτη δέ ἡ εὐχή τώρα οὐ λέγεται), καί ἀφ’ οὗ εὔγουν ἔξω καί αὐτοί, νά γίνωνται τρεῖς εὐχαί τῶν πιστῶν, ἡ μία μέν μυστικῶς, ἡ δέ ἄλλαις δύω, ἐκφώνως (τώρα δέ δύω μόνον εὐχαί λέγονται τῶν πιστῶν, καί αὐταί μυστικῶς, ὡς φαίνεται ἐν ταῖς λειτουργίαις τοῦ Χρυσοστόμου, καί Βασιλείου)∙ ἀφ’ οὗ δέ καί αὐταί πληρωθοῦν, νά δίδεται ἡ εἰρήνη, ἤτοι νά γίνεται ὁ ἀσπασμός τῶν ἱερέων μετά τοῦ Ἐπισκόπου, καί τῶν λαϊκῶν μετά τῶν λαϊκῶν. Ὅστις ἀσπασμός ὀνομάζεται εἰρήνη, διά τί εἶναι σημεῖον ἀγάπης, καί εἰρήνης∙2 καί ἀφ’ οὗ ταῦτα πάντα τελειωθοῦν, νά γίνεται ἡ μετουσίωσις τῶν μυστηρίων, καί οὕτως, οἱ μέν ἱερωμένοι μόνον νά ἔχουν τήν ἄδειαν νά κοινωνοῦν μέσα εἰς τό βῆμα, οἱ δέ λαϊκοί δηλ. ἔξω τοῦ βήματος.3 1Τοῦτο τό ἴδιον λέγει καί ὁ Ἰουστῖνος ἐν τῇ β΄ ἀπολογίᾳ, ὅτι εἰς τούς καιρούς του ἐγίνετο. Ὅρα καί τήν ὑποσημ. τοῦ ιθ΄ τῆς στ΄.2Ἀρχαιοτάτη εἶναι ἡ συνήθεια τοῦ ἀσπασμοῦ ἐν τῇ λειτουργίᾳ. Λέγει γάρ τό νζ΄ κεφ., τοῦ β΄ βιβλ. τῶν Διαταγ. λεγέτω ὁ παρεστὼς τῷ Ἀρχιερεῖ Διάκονος, μή τις κατά τινος, μή τις ἐν ὑποκρίσει∙ καί πάλιν Ἀσπαζέσθωσαν ἀλλήλους οἱ ἄνδρες, καί ἀλλήλας αἱ γυναῖκες, τῷ ἐν Κυρίῳ φιλήματι. Καί οἱ τοῦ κλήρου τόν Ἐπίσκοπον. Ἀλλά μή τις δολίως, ὡς Ἰούδας τόν Κύριον φιλήματι παρέδωκε. Τοῦτο τό ἴδιον λέγει καί ὁ Ἰουστῖνος, ἀπολογία β΄, καί Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρεύς παιδαγ. γ΄, ὁ δέ Ἱεροσολύμων Κύριλλος κατηχήσει ε΄ λέγει, ὅτι τό φίλημα εἶναι σημάδι, πῶς αἱ ψυχαί τῶν φιλούντων εἶναι ἑνωμέναι, καί πῶς ἐξώρισαν ἀπό λόγου των κάθε μνησικακίαν. «Σημεῖόν ἐστι τό φίλημα τοῦ ἀνακραθῆναι τάς ψυχάς, καί πᾶσαν ἐξορίζειν μνησικακίαν». Ὅρα Εὐστράτ. σελ. 275.3Ἐπειδή δέ ὁ λόγος περί λειτουργίας ἐστί, σημειοῦμεν ἐδῶ πέντε τινά, τά ὁποῖα πρέπει νά ἠξεύρουν οἱ Χριστιανοί, καί μάλιστα οἱ ἱερεῖς∙ α΄ εὐθύς ὁποῦ πάρῃ καιρόν ὁ ἱερεύς διά νά λειτουργήσῃ, πρέπει ὅλοι οἱ Χριστιανοί νά μή κάθωνται ἔξω τῆς ἐκκλησίας καί φλυαροῦν, ἀλλά νά ἐμβαίνουν μέσα εἰς τήν ἐκκλησίαν, καί νά διαβάζωνται αἱ ὧραι ἐν ὅσῳ προσκομίζει ὁ ἱερεύς∙ β΄. ἀφ’ οὗ προσκομίσῃ, καί μνημονεύσῃ τά ἐδικά του ὀνόματα ὅλα ὁ ἱερεύς, πρέπει νά κτυπᾷ ἀπό μέσα, διά νά ἀκούσουν οἱ ἔξω χριστιανοί. Καί οὕτω νά εὐγαίνουν ἀπό τά στασίδια, καί στεκόμενοι ἀσκεπεῖς ὁ κάθε χριστιανός νά μνημονεύῃ κρυφά τά ὀνόματα τῶν γονέων, καί τῶν ἄλλων συγγενῶν. Καί ὁ ἱερεύς ἔσωθεν, ἄλλο τι νά μή λέγῃ, πάρεξ, μνήσθητι Κύριε, μνήσθητι Κύριε. Ἕως ὅτου νά τελειώσουν ὅλοι τά ὀνόματα ὁποῦ ἔχουν, καί νά ἔμβουν εἰς τά στασίδιά των∙ γ΄. οἱ ἱερεῖς δέν πρέπει νά εὐλογοῦν μέ τό χέρι, οὔτε τήν πρόθεσιν ἐν τῇ εὐχῇ αὐτῆς, οὔτε τήν ἄνω καθέδραν. Ἀλλά μόνον νά κάμνουν σχῆμα πρός αὐτάς, καθὼς τοῦτο δηλοῖ καί ὁ ιβ΄ κανὼν τοῦ ἁγίου Νικηφόρου, τόν ὁποῖον ὅρα ἔμπροσθεν εἰς τήν ὑποσημείωσιν τοῦ κα΄ τῆς παρούσης συνόδου∙ δ΄. οἱ ἱερεῖς ὅταν λειτουργοῦν τήν τοῦ ἁγίου Βασιλείου λειτουργίαν, πρέπει ἐν τῇ ὥρᾳ τῆς μετουσιώσεως καί τοῦ ἁγιασμοῦ τῶν μυστηρίων, νά μή λέγουν τό, μεταβαλών τῷ πνεύματί σου τῷ ἁγίῳ. Διά τί αὐτό εἶναι προσθήκη τινός ἀμαθοῦς καί τολμηροῦ, ὅστις ἐναντιούμενος, ὡς φαίνεται, εἰς τούς Λατίνους, ἐπῆρε τά λόγια ταῦτα ἀπό τήν λειτουργίαν τοῦ Χρυσοστόμου, καί τά ἔβαλεν εἰς τήν λειτουργίαν τοῦ Βασιλείου. Ὅθεν οὐδέ εἰς τάς παλαιάς χειρογράφους λειτουργίας ταῦτα εὑρίσκονται, ὡς ἡμεῖς ἐρευνήσαμεν. Ἀλλ’ οὐδέ κατά τήν σύνταξιν ἔχουν ἐκεῖ τόπον τά τοιαῦτα λόγια∙ ε΄. δέ καί τελευταῖον δίδω εἴδησιν ὅτι τά παλαιά τειλικτάρια καί βιβλία τῶν λειτουργιῶν, ἐν τῷ καιρῷ τοῦ ἁγιασμοῦ τῶν μυστηρίων δέν ἔχουν τό, Κύριε ὁ τό πανάγιόν σου Πνεῦμα. Οὔτε τούς στίχους. Ἀλλ’ εὐθύς μετά τό εἰπεῖν, «Καί κατάπεμψον τό Πνεῦμά σου τό ἅγιον ἐφ’ ἡμᾶς, καί ἐπί τά προκείμενα δῶρα ταῦτα», ἔχουν τό, «Καί ποίησον τόν μέν ἄρτον τοῦτον κ.τ.λ.» τινές γάρ νεώτεροι ταῦτα προσέθηκαν τάχα δι’ εὐλάβειαν, τά ὁποῖα οὐδένα τόπον ἔχουν ἐκεῖ∙ ἐάν ὅμως θέλῃ τινάς νά λέγῃ ταῦτα ἑλκόμενος ἀπό τήν συνήθειαν, ἂς τά λέγῃ πρό τῆς εὐχῆς, τῆς, «Ἔτι προσφέρομεν σοί τήν λογικήν ταύτην λατρείαν κ.τ.λ.».
