Τάς καθ᾿ ἑκάστην ἐπαρχίαν ἀγροικικάς παροικίας, ἤ ἐγχωρίους, μένειν ἀπαρασαλεύτους παρά τοῖς κατέχουσιν αὐτάς ἐπισκόποις, καί μάλιστα εἰ τριακονταετῆ χρόνον ταύτας ἀβιάστως διακατέχοντες ᾠκονόμησαν. Εἰ δέ ἐντός τῶν τριάκοντα ἐτῶν γεγένηταί τις, ἤ γένοιτο περί αὐτῶν ἀμφισβήτησις, ἐξεῖναι τοῖς λέγουσιν ἠδικεῖσθαι, περί τούτων κινεῖν παρά τῇ συνόδῳ τῆς ἐπαρχίας. Εἰ δέ τις ἀδικοῖτο παρά τοῦ ἰδίου μητροπολίτου, παρά τῷ ἐξάρχῳ τῆς διοικήσεως, ἤ τῷ Κωνσταντινουπόλεως θρόνῳ δικαζέσθω, καθά προείρηται. Εἰ δέ καί τις ἐκ βασιλικῆς ἐξουσίας ἐκαινίσθη πόλις, ἤ αὖθις καινισθείη, τοῖς πολιτικοῖς καί δημοσίοις τύποις, καί τῶν ἐκκλησιαστικῶν παροικιῶν ἡ τάξις ἀκολουθείτω.
Τό ἀλλοτρίοις ἐπεμβαίνειν δικαίοις, καί τούς πλησιάζοντας ἀδικεῖν, καί ὑφαρπάζειν τά μή σφίσι προσήκοντα, ἅπασι κοινῶς ἀπηγόρευται∙ πολλῷ δέ μᾶλλον ἐπισκόποις, οἵ καί ἀρχέτυπον ὀφείλουσι προκεῖσθαι τοῖς ὑπ’ αὐτούς, εἰς μίμησιν παντός ἀγαθοῦ. Θεσπίζει τοίνυν ὁ κανών οὗτος, τάς παροικίας ἀπαρασαλεύτους εἶναι παρά τοῖς κατέχουσιν αὐτάς, κᾂν ἀγροικικαί εἶεν, κᾂν ἐγχώριοι, τά αὐτά σχεδόν τῇ τῆς τρίτης συνόδου ψήφῳ, τῆς ἐν Ἐφέσῳ, κελευούσῃ∙ πλήν ὅσον ἐκείνη μέν περί ἐπαρχιῶν καί ἐνοριῶν μειζόνων διετάξατο, ἐν αἷς καί ἐπίσκοποι ἑχειροτονοῦντο∙ αὕτη δέ, περί παροικιῶν, αἵτινες εἶεν ἄν ἐνορίαι μικραί καί οὐ πολυπληθεῖς, ἄς εἰς ἀγροικικάς καί ἐγχωρίους διαιρεῖ. Αγροικικάς μέν οὖν φασιν εἶναι τάς ἐν ἐσχατιαῖς κειμένας, καί ὀλίγους ἐχούσας τούς ἐν αὐταῖς οἰκοῦντας, αἱ καί μονοίκια λέγονται∙ ἐγχωρίους δέ, τάς ἀγροῖς καί κώμαις πλησιαζούσας, καί πλείονας τούς κατοίκους ἐχούσας. Ταύτας οὖν τάς παροικίας, ὁποῖαί ποτ’ ἄν εἶεν, παρά τοῖς κατέχουσιν αὐτάς ἐπισκόποις ἀναφαιρέτους εἶναι διακελεύεται∙ καί ἐπί πλέον αὐτοῖς ταύτας διαφέρειν φησίν, εἰ ἐπί τριάκοντα ἐνιαυτούς ἀβιάστως, τουτέστι μή τινα βιασάμενοι, καλῇ δέ πίστει, ἤτοι χωρίς τινος ἀδίκου αἰτίας, κατέσχον αὐτάς καί ᾠκονόμησαν. Ἡ γάρ τριακονταετία αὐτοῖς τήν αὐτῶν κατοχήν βεβαίαν ἔθετο. Εἰ δέ ἐντός τῶν λ΄ ἐτῶν διαναστῇ τις λέγων, αὐτῷ τήν τοιαύτην παροικίαν διαφέρειν, παρά τῇ τῆς ἑπαρχίας συνόδῳ ζητεῖσθαι τήν ὑπόθεσιν βούλεται. Εἰ δέ ὁ τῆς ἐνορίας ἐπίσκοπος τόν ἴδιον μητροπολίτην αἰτιᾶται, παρά τῷ ἐξάρχῳ τῆς διοικήσεως δικάζεσθαι αὐτούς, ἤ τῷ Κωνσταντινουπόλεως. Τινές μέν οὖν ἐξάρχους τῶν διοικήσεων, τούς πατριάρχας φασί, καί εἰς σύστασιν τοῦ οἰκείου λόγου, χρῶνται τῷ μβ΄ κανόνι τῆς ἐν Καρθαγένῃ συνόδου, λέγοντι, τόν τῆς πρώτης καθέδρας ἐπίσκοπον, μή λέγεσθαι ἔξαρχον τῶν ἱερέων, ἤ ἄκρον ἱερέα, ἤ τοιουτότροπον τίποτε, ἀλλά μόνον ἐπίσκοπον τῆς πρώτης καθέδρας. Ἄλλοι δέ τούς μητροπολίτας τῶν ἐπαρχιῶν φασιν ὀνομάζεσθαι ἐξάρχους, τόν ἕκτον κανόνα τῆς ἐν Σαρδικῇ συνόδου παράγοντες εἰς πίστιν, λέγοντα∙ Χρή ὑπομιμνήσκεσθαι διά γραμμάτων τοῦ ἐξάρχου τῆς ἐπαρχίας, λέγω δή, τοῦ ἐπισκόπου τῆς μητροπόλεως. Κρεῖσσον δ’ ἄν εἴη, τούς μητροπολίτας τῶν ἐπαρχιῶν ἐξάρχους λέγεσθαι, ὡς ὁ ῥηθείς κανών τῆς ἐν Σαρδικῇ συνόδου τούτους ὠνόμασεν. Ὥστε τοιαύτην εἶναι τοῦ κανόνος τούτου τήν ἔννοιαν, διαιροῦσαν δηλαδή τά δικαστήρια∙ καί ὅτε μέν ἐπίσκοπος κατά συνεπισκόπου ἐνάγει, ἤ κληρικός κατά ἐπισκόπου, τότε τόν μητροπολίτην καθίζειν δικαστήν, ὅν καί ἔξαρχον τῆς διοικήσεως ὀνομάζει∙ ὅτε δέ ἐπίσκοπος κατά μητροπολίτου αὐτοῦ δίκην ἔχει, τότε τῷ Κωνσταντινουπόλεως ἐπιτρέπειν τό δικαστήριον. Οὐ πάντων δέ τῶν μητροπολιτῶν πάντως ὁ Κωνσταντινουπόλεως καθιεῖται δικαστής, ἀλλά τῶν ὑποκειμένων αὐτῷ. Οὐ γάρ δή καί τούς τῆς Συρίας μητροπολίτας, ἤ τούς τῆς Παλαιστίνης, καί Φοινίκης, ἤ τούς τῆς Αἰγύπτου, ἄκοντας ἑλκύσει δικάσασθαι παρ’ αὐτῷ∙ ἀλλ’ οἱ μέν τῆς Συρίας, τῷ τοῦ Ἀντιοχείας ὑπόκεινται φόρῳ∙ οἱ δέ τῆς Παλαιστίνης, τῷ τοῦ Ἱεροσολύμων∙ οἱ δέ τῆς Αἰγύπτου, παρά τῷ Ἀλεξανδρείας δικάσονται, παρ’ ὧν καί χειροτονοῡνται, καί οἷς περ ὑπόκεινται. Ἐλέγοντο δέ ἔξαρχοι καί ἕτεροι, ἤγουν ὁ Καισαρείας Καππαδοκίας, καί ὁ Ἐφέσου, καί ὁ Θεσσαλονίκης, καί ὁ Κορίνθου∙ οἷς λέγεται διά τοῦτο καί προνόμιον δοθῆναι, πολυσταύρια φορεῖν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις αὐτῶν. Εἰ δέ καί τις ἐκ βασιλικῆς ἐξουσίας ἐκαινίσθη πόλις, ἤ καινισθείη, φησίν ὁ κανών καί τά ἑξῆς∙ ὅ δέ λέγει τοῦτό ἐστιν∙ ὅτι ἐάν βασιλεύς καινήν ποιήσῃ πόλιν, καί διά δημοσίων τύπων, ἤγουν ἐγγράφων προσταγμάτων, δώσῃ αὐτῇ δίκαιά τινα καί προνόμια, τοῖς δημοσίοις τούτοις τύποις ἀκολουθείτω καί ἡ τάξις τῶν ἐκκλησιαστικῶν παροικιῶν∙ μονονουχί τοῦτο τῶν Πατέραν λεγόντων, ὅτι, ἐπεί τῇ βασιλικῇ ἐξουσίᾳ ἀντιπίπτειν οὐ δεδυνήμεθα, τοῖς τυπουμένοις παρά τῶν βασιλέων, ἐν τούτοις ἀκολουθείτω καί ἡ ἐκκλησιαστική τάξις. Τινές εἶπον ἐνταῦθα, μή περί ἐνοριῶν λέγειν τόν κανόνα, ἀλλά περί ἑτέρων δικαίων, διαφερόντων ἑκάστης ἐπαρχίας ἐπισκοπῇ. Οὐκ ἔστι δέ τοῦτο ἀληθές, καθώς δηλοῦται ἀπό τοῦ τέλους τοῦ κανόνος, λέγοντος, δύνασθαι τόν βασιλέα ἐπί ταῖς ὑπ’ αὐτοῦ καινισθείσαις, ἤ καινισθησομέναις πόλεσιν, ὑποτυποῦν τά βουλητέα αὐτῷ, χάριν τῶν ἐπισκοπικῶν δικαίων∙ καί ἀνάγνωθι τόν ιβ΄ κανόνα τῆς παρούσης συνόδου, καί τόν λη΄ τῆς ἐν τῷ Τρούλλῳ συνόδου. Ὅ δέ λέγει ὁ παρών κανών, τοιοῦτόν ἐστιν. Ἤθελόν τινες ἐξακούεσθαι τούς περί τῶν ἐνοριῶν κανόνας εἰς πολιτικάς ἐνορίας, οὐ μήν καί εἰς εὐτελεῖς ἀγροικίας. Ὥρίσθη οὖν κατέχειν ἀμάχως τούς ἐπισκόπους τάς ἐπί τριακονταετίᾳ νεμηθείσας παρ’ αὐτῶν ἐνορίας ἀβιάστως, κᾂν ἀγροικικαί ὦσιν, ἤτοι μικραί, αἵ καί μονοίκια λέγονται, κᾂν ἐγχώριοι, ἤτοι πολλούς κατοίκους ἔχουσαι. Εἰ δέ, φησίν, ἐντός τῶν τριάκοντα ἐτῶν ἐναγάγῃ ἕτερος ἐπίσκοπος χάριν τούτου παρά τῇ συνόδῳ τῆς ἐπαρχίας, τά περί τούτου τηρηθήσεται. Ἐάν δέ μητροπολίτης ἀδικῇ ἐπίσκοπον αὐτοῦ, παρά τῷ ἐξάρχῳ τῆς διοικήσεως, ἤ παρά τῷ πατριάρχῃ, τά περί τῆς ἐνορίας κριθήσεται. Τά μέν τοι παρά τῶν βασιλέων διοριζόμενα διά δημοσίων τύπων, ἤτοι βασιλικῶν προσταγμάτων, χάριν τῶν παρά τούτων καινισθεισῶν, ἤ καινισθησομένων πόλεων, μένειν καθώς ὡρίσθησαν∙ ὡς καί τῆς ἐκκλησίας ὀφειλούσης ἀκολουθεῖν τοῖς οὕτω διοριζομένοις. Τούτων οὕτως ἐχόντων, μή εἴπῃς, τούς μέν ἀβιάστως κατέχοντας ἐπί τριακονταετίᾳ ἐνορίας, ἀπαρασαλεύτους εἶναι∙ τούς δέ μή τοιούτους, ἤγουν τούς κατά βίαν νεμομένους, καί μετά τριακονταετίαν ἐνάγεσθαι∙ ἀλλ’ ἀνάγνωθι τό τελευταῖον κεφάλαιον τοῦ β΄ τίτλ., τοῦ ε΄ βιβλίου τῶν βασιλικῶν, ἤγουν κεφάλαιον α΄ τῆς ρια΄ νεαρᾶς, οὕτω λέγον∙ Πᾶσα ἀγωγή προσήκουσα σεπτῷ οἴκῳ, εἴτε προσωπική, εἴτε ὑποθηκαρία ἐστίν, οὐχ ὑπερβαίνει τά τεσσαράκοντα ἔτη, τῶν ἁρμοζουσῶν ἑκάστῳ οἴκῳ τοιούτῳ εὐαγεῖ προσκαίρων παραγραφῶν φυλαττουσῶν μέντοι γε τούς οἰκείους χρόνους∙ καί τόν ἔξωθεν αὐτοῦ Παλαιόν, οὕτω λέγοντα∙ Ἡ μέν παροῦσα νεαρά διάταξις κατά ἰδιωτῶν ἐναγούσαις ταῖς ἐκκλησίαις τήν τεσσαρακονταετίαν ὑφαπλοῖ∙ ὁ δέ ιζ΄ κανών τῆς ἐν Χαλκηδόνι συνόδου, κείμενος ἐν τῷ ε΄ κεφ., τοῦ α΄ τίτλου τοῦ νομοκάνονος, ταῖς ἐκκλησίαις κατά ἐκκλησιῶν ἐναγούσαις, τριακονταετίαν δίδωσι. Μή θαυμάσῃς δέ τοῦτο∙ ἀπό γάρ τῆς τοιαύτης ρια΄ νεαρᾶς, καί ἀπό τοῦ γ΄ κεφ., τοῦ γ΄ τίτλου, τοῦ ε΄ βιβλ., ἤτοι τῆς ρλα΄ νεαρᾶς, καί ἕτερον προνόμιον αἱ ἐκκλησίαι ἔχουσι. Φησί γάρ τό τοιοῦτον κεφ.∙ Ἀντί δέ χρονίων παραγραφῶν τῶν δέκα, καί εἴκοσι, καί τριάκοντα ἐνιαυτῶν, ταῖς ἁγίαις ἐκκλησίαις, καί τοῖς ἄλλοις ἅπασι σεβασμίοις τύποις μόνην τήν τῶν μ΄ ἐνιαυτῶν παραγραφήν ἀντιτίθεσθαι προστάττομεν∙ τούτου αὐτοῦ φυλαττομένου καί ἐπί τῇ ἀπαιτήσει τῶν ληγάτων, καί τῶν κληρονομιῶν, τῶν εἰς εὐσεβεῖς αἰτίας καταλελειμμένων∙ ὥστε αἱ μέν ἐκκλησίαι μή κατά εὐαγῶν οἴκων ἐνάγουσαι, διά μόνης τῆς τεσσαρακονταετίας ἀποκλείονται∙ οἱ δέ κατά τούτων ἐνάγοντες, διά τῶν νομίμων παραγραφῶν ὑπό τῶν ἐκκλησιῶν ἐξωθοῦνται.Ὅταν μέν τοι ἐκκλησίαι κατ’ ἀλλήλων ἑνάγωσι, τό τῆς τεσσαρακονταετίας οὐκ ἔχουσι προνόμιον, ἀλλά τοῖς κοινοῖς νομίμοις χρῶνται. Σημείωσαι δέ ἀπό τοῦ παρόντος κανόνος, ὅτι ἔξεστι τῷ βασιλεῖ προνόμια ἐκκλησιαστικά ἀφαιρεῖσθαι. Εἰ γάρ ἐφεῖται τούτοις τά βουλητέα αὐτοῖς περί ἐνοριῶν διατάττεσθαι, χάριν τῶν καινιζομένων ὑπό τούτων πόλεων∙ πολλῷ πλέον, ᾡς ἐμοί δοκεῖ, ἐπισκοπήν εἰς μητρόπολιν τιμήσουσι, καί προχειρίσεις ἡγουμενικάς ὑποτυπώσουσι, καί ἄλλα τινά τοιαῦτα ἐνδυνάμως προστάξουσι. Ἐγχώριος, καί ἀγροικική παροικία, εἰ τριακονταετίᾳ ἐσχέθησαν, κατεχέσθωσαν∙ εἰ δέ ταύτης ἐντός, εἶεν ἐπίδικοι. Εἰ δέ κεκαίνισται ἐκ βασιλικῆς κελεύσεως πόλις, τοῖς πολιτικοῖς καί δημοσίοις τύποις ἀκολουθείτω καί ἡ τῶν ἐκκλησιαστικῶν παροικιῶν τάξις. Εἰ μέν κατά ἰδιωτῶν ἔσχον ἀγωγάς αἱ ἐκκλησίαι περί τινων ἀκινήτων, καί ἐπί τεσσαρακονταετίαν ἡσύχασαν, μηδόλως ὀχλήσασαι τούς κατέχοντας∙ οὐκ ἔτι ταύτας ἐνδυνάμως κινεῖν δύνανται, παραφραστικῶς ἐκβαλλόμεναι. Εἰ δέ ἐκκλησία ἔχει κατά ἐκκλησίας, ἐπί ἴσου δικαίου εἰσί καί ἀμφότεραι, ἐάν ἐπί τριακονταετίαν οὐκ ἐλάλησεν, ἀλλ’ ἡσύχασεν∙ εἰ μετά ταῦτα κινήσει, διά τῆς τοῦ χρόνου παραγραφῆς ἐξωθεῖται. Διατάττεται γοῦν καί ὁ παρών κανών, ὡς, ἐάν κατέσχον ἐπί τριακονταετίαν τινές τῶν ἐπισκόπων ἑτέρων ἐπισκοπῶν ἀγροικικάς παροικίας, ἤ ἐγχωρίους, ἀπαρασαλεύτως κατεχέτωσαν ταύτας∙ εἰ δέ ἐντός τῆς τριακονταετίας ἀμφιβολία περί αὐτῶν γέγονε, τῇ παραδρομῇ τῆς τριακονταετίας οἱ κατέχοντες ταύτας οὐκ ἐκβληθήσονται, ἀλλά κριθήσονται περί αὐτῶν παρά τῇ συνόδῳ τῆς ἐπαρχίας μετά τῶν οἰομένων ἀδικεῖσθαι. Ἀγροικικάς δέ ἐνταῦθα παροικίας, καί ἐγχωρίους νοήσεις, οὐ πόλεις τινάς καί κώμας, ἀλλ’ ἀγρούς∙ καί ἐγχωρίους μέν, τούς ἐν μέσοις ἀγροῖς καί κώμαις κειμένους∙ ἀγροικικούς δέ, τούς τούτων ἀφεστῶτας, καί ἐν ἐσχατιαῖς ἱδρυμένους, οὕς καί μονοίκια νῦν λέγουσιν. Εἰ δέ βασιλεύς ἐκ νέου πόλιν ἐκαίνισεν, ἤ καί αὖθις καινίσοι, οὐ φιλονεικήσει περί αὐτῆς ὁ γειτνιάζων ἐπίσκοπος, καί ὑπό τήν παροικίαν αὐτοῦ ποιῆσαι ταύτην ἐπεγκαλέσει∙ ἀλλά τοῖς πολιτικοῖς καί δημοσίοις τύποις ἀκολουθήσει∙ ὥστε ἐκείνης τῆς ἐπαρχίας, ἤ παροικίας τόν ἐπίσκοπον ταύτην ὑφ’ ἑαυτόν ἔχειν, εἰς ἥν αὕτη ἐναπεγράφη, καί ὑπετέθη τελεῖν. Ἀγροικικαί παροικίαι εἶναι ἐνορίαι μικραί, αἱ ὁποῖαι καί εἰς τά ἄκρα καί μακρυνά μέρη εὑρίσκοντο, καί ἀπό ὀλίγους ἀνθρώπους ἐκατοικοῦντο, μονίκια ὀνομαζόμεναι. Ἐγχώριοι δέ παροικίαι, εἶναι ἐνορίαι, αἱ ὁποῖαι καί εἰς ἀγρούς καί χωρία ἐπλησίαζον, καί περισσοτέρους εἶχον τούς ἐγκατοίκους. Αὗται λοιπόν αἱ παροικίαι τῆς κάθε ἐπαρχίας, προστάζει ὁ παρών κανών, νά μένουν ἀναφαίρετοι, καί ἀναπόσπαστοι ἀπό τούς κατέχοντας αὐτάς Ἐπισκόπους, καί μάλιστα, ἀνίσως εἰς τριάκοντα χρόνους εἶχον αὐτάς εἰς τήν ἐξουσίαν αὐτῶν πίστει καλῇ, καί ἀβιάστως, δηλ. χωρίς νά βιάσουν τινά, καί νά τάς ἁρπάσουν με ἄδικον αἰτίαν.1 Εἰ δέ ἀνάμεσα εἰς τούς τριάκοντα χρόνους ἔγινε κᾀμμία διαφορά περί τούτων, ἤ μετά τόν παρόντα κανόνα ἤθελε γένει, εἶναι ἄδεια εἰς ἐκείνους ὁποῦ λέγουσιν ὅτι ἀδικοῦνται δι’ αὐτάς, νά θεωροῦν τήν διαφοράν αὐτῶν εἰς τήν Σύνοδον τῆς ἐπαρχίας. Ἐάν δέ τινας ἤθελε ἀδικῆται δι’ αὐτάς ἀπό τόν Μητροπολίτην του, ἂς θεωρῇ τήν κρίσιν του εἰς τόν Ἔξαρχον καί πρωτεύοντα τῆς Διοικήσεως (τοῦ ὁποίου τό ἔργον ἔγινεν ἀνενέργητον μετά τήν δ΄ ταύτην Σύνοδον, ὡς εἴπομεν, ὑποσημ. τοῦ θ΄ τῆς παρούσης) ἤ εἰς τόν Κωνσταντινουπόλεως, καθὼς προεῤῥρέθη. Εἰ δέ ἕως τώρα ἐκτίσθη κᾀμμία πόλις ἀπό ἐξουσίαν Βασιλικήν, ἤ εἰς τό ἑξῆς ἔχει διά νά κτισθῇ, τότε δέν θέλει ζητήσει νά ὑποτάξῃ αὐτήν ὁ γειτονεύων Ἐπίσκοπος, ὡς ἐνορίαν του. Ἐπειδή ἡ τάξις τῶν τῆς ἐκκλησίας ἐκείνης ἐνοριῶν, ἔχει νά ἀκολουθῇ εἰς τούς πολιτικούς νόμους καί προστάγματα, ὁποῦ ἤθελε διορίσει περί τῆς νεοκτισθείσης πόλεως ὁ Βασιλεύς, καί ὄχι τό ἀνάπαλιν.2 1Σημείωσαι ὅτι δέν ἐναντιώνεται οὗτος μέ τόν η΄ τῆς γ΄. Ἐκεῖνος μέν γάρ λέγει περί ἐπαρχιῶν, εἰς τάς ὁποίας ἐχειροτονοῦντο καί Ἐπίσκοποι, διορίζων νά μήν ἁρπάζωνται αὐταί πλεονεκτικῶς ἀπό τινάς Ἐπισκόπους, μή οὖσαι ὑπό τήν ἐξουσίαν τῶν προκατόχων αὐτῶν Ἐπισκόπων, οὗτος δέ λέγει διά ἐνορίας παραμικράς, αἱ ὁποῖαι καί παρεβλέποντο τυχόν διά τό ἄχρηστον καί μικροπρεπές, ἀπό τούς ἄνωθεν καί ἐξ ἀρχῆς κατέχοντας καί νεμομένους αὐτάς.2Συνεχώρησεν ἡ Σύνοδος εἰς τόν Βασιλέα νά διατάσσῃ περί ἐνοριῶν εἰς μόνας τάς ὑπ’ αὐτοῦ οἰκοδομουμένας πόλεις, καί ὄχι ἁπλῶς εἰς ὅλας, καθὼς συμπεραίνει ὁ Βαλσαμών. Διότι κατά τόν ιβ΄ τῆς παρούσης Συνόδου, αἱ διά γραμμάτων Βασιλικῶν τιμηθεῖσαι Μητροπόλεις, τήν τιμήν μόνον ἀπολαμβάνουσιν αὐταί τε καί ὁ τούτων Ἐπίσκοπος, τά δέ δίκαια καί προνόμια ἀπαραμείωτα σώζονται εἰς τήν κατά ἀλήθειαν προϋπάρχουσαν Μητρόπολιν.
