Εἴ τις ἐπίσκοπος σχολάζων, ἐπί σχολάζουσαν ἐκκλησίαν ἑαυτόν ἐπιῤῥίψας, ὑφαρπάζοι τόν θρόνον δίχα συνόδου τελείας, τοῦτον ἀπόβλητον εἶναι, κᾂν εἰ πᾶς ὁ λαός, ὃν ὑφήρπασεν, ἕλοιτο αὐτόν. Τελείαν δέ ἐκείνην εἶναι σύνοδον, ᾗ συμπάρεστι καί ὁ τῆς μητροπόλεως.
Σχολάζων ἐστίν ἐπίσκοπος, ὁ μή ἔχων ἐκκλησίαν, ἤ ὑπό ἐθνῶν κρατουμένην, ἤ ὑπό τοῦ λαοῦ τῆς πόλεως ἐν ᾖ ἐχειροτονήθη μή δεχθείς, οὐκ αὐτοῦ δόντος αἰτίαν, ἀλλ’ ἀτακτήσαντος τοῦ λαοῦ∙ σχολάζουσα δ’ ἐστίν ἐκκλησία, ἡ μή ἔχουσα ἐπίσκοπον. Εἰ γοῦν σχολάζων ἐπίσκοπος, ἐπελθὼν ἐκκλησίᾳ σχολαζούσῃ, ἁρπάσει τόν θρόνον αὐτῆς, κᾂν ὁ τῆς πόλεως ἐκείνης λαός θελήσῃ αὐτόν, ἀπόβλητος ἔσεται, εἰ μή σύνοδος τελεία τήν σχολάζουσαν αὐτῷ ἐκκλησίαν ψηφίσηται∙ ἐκείνη δέ τελεία λογίζεται σύνοδος, ᾗ καί ὁ μητροπολίτης τῆς ἐπαρχίας συμπάρεστιν∙ ὥστε τελείας συνόδου συμψηφισαμένης, δίδοσθαι τῷ σχολάζοντι τήν σχολάζουσαν, δυνατόν. Ἐπίσκοπός τις σχολάζων, ἤγουν μή ἔχων ἐκκλησίαν, ὡς ὑπό ἐθνῶν κρατουμένην, κατέσχεν αὐθεντικῶς σχολάζουσαν ἐκκλησίαν, μή ἔχουσαν δηλονότι ἐπίσκοπον, καί ἐπέβη τοῦ θρόνου αὐτῆς, καί ἐνήργει ἀρχιερατικά δίκαια. Αἰτιώμενος οὖν ὅπως τοῦτο τετόλμηκεν, ἐδικαιολογεῖτο, μή δι’ ἄλλο τι κωλυθῆναι τήν παρ’ ἐνορίαν ἐνέργειαν, ἀλλ’ ἤ διά τό μή ὑβρίζεσθαι ἤ καταφρονεῖσθαι τόν τῆς ἐνορίας ταύτης πρόεδρον. Ἀρχιερέως δέ μή ὄντος ἐν τῇ σχολαζούση ἐκκλησίᾳ, ἐπεί καί αὐτός τήν λαχοῦσαν τοῦτον οὐκ ἔχει, ὡς ὑπό τῶν ἐθνῶν κατεχομένην, οὔτε τά τῆς ῥηθείσης ὕβρεως χώραν ἔχει, οὐδέ αὐτός προκριματισθήσεται ὡς ἐπέκεινα ὧν ἔχει ἰδιούμενος τά ἀλλότρια. Φησί τοίνυν ὁ κανών, τόν οὕτω ῥιψοκινδύνως ἁρπάζοντα τόν μή δοθέντα αὐτῷ θρόνον ὑπό τῆς χάριτος τοῦ παναγίου Πνεύματος, κᾂν σχολάζων ἐστί, καί ἡ τοιαύτη ἐκκλησία σχολάζουσα, ἀπόβλητον γίνεσθαι. Ὡς δέ τινος εἶποντος, ταῦτα χώραν ἔχειν, ἔνθα ληστρικῶς ὁ σχολάζων ἐσφετερίσατο τήν σχολάζουσαν, οὐ μήν ὅτε ὁ ταύτης λαός καί ἄκοντα τόν σχολάζοντα μετήγαγεν εἰς αὐτήν, προστίθησιν ὁ κανών, μηδέ ἀπό τούτου συγγινώσκεσθαι τόν εἰς σχολάζουσαν ἐκκλησίαν ἀρχιερατικόν τι πράξαντα δίχα συνοδικῆς ἐπιτροπῆς. Ἐπεί δέ, ὡς ἔοικεν, ἀπό οἰκονομίας ἐπαρχιωτῶν ἐπισκόπων παρεχωρήθη τις σχολάζων ἱερουργεῖν εἰς σχολάζουσαν, καί τοῦ γεγονότος κατακρινομένου, διά τό μή συμψηφίσασθαι καί τόν μητροπολίτην, ἔλεγόν τινες, σύνοδον εἶναι καί ὀνομάζεσθαι τήν συνέλευσιν τῶν ἐπαρχιωτῶν, κἀντεῦθεν εἶναι βέβαιον τό παρά τούτων γινόμενον δίχα τοῦ μητροπολίτου, ὅτι καί αἱ ψῆφοι τῶν ἐπισκόπων ἀναντίῤῥητοί εἰσι γινόμεναι καί ταῦτα δίχα τοῦ μητροπολίτου∙ εἶπον οἱ Πατέρες, ἐπί ταύτῃ τῇ ὑποθέσει ἐκείνην εἶναι τελείαν σύνοδον, τήν ἔχουσαν παρουσιάζοντα καί τόν μητροπολίτην. Τό δέ τῆς ψήφου ἰδικόν ἐστι, καί τά ἰδικά οὐχ ἕλκονται εἰς ὑπόδειγμα. Ὥστε σημείωσαι ἀπό τοῦ παρόντος κανόνος, ὅτι ἐφεῖται μετά συνοδικῆς διαγνώσεως παραχωρεῖν τῷ σχολάζοντι ἐπισκόπῳ ἱερουργεῖν εἰς σχολάζουσαν ἐκκλησίαν, καθῆσθαι δέ καί εἰς αὐτόν τόν θρόνον αὐτῆς. Ἤκουσα γάρ πολλάκις, ὅτι χρεία ἐστί πρός τοῦτο καί βασιλικῆς προστάξεως. Ἐρωτήσει δέ τις, πῶς ὀφείλει νοηθῆναι τό, εἶναι ἀπόβλητον τόν οὕτως ἁρπάσαντα ἐκκλησίαν; Καί τινες μέν εἶπον, ἐκλαμβάνεσθαι τοῦτο εἰς ἀφορισμόν∙ ἐμοί δέ δοκεῖ, εἰς καθαίρεσιν, κατά τούς κανόνας τούς λέγοντας καθαιρεῖσθαι τούς παρ’ ἐνορίαν χειροτονοῦντας. Εἰ γάρ ὁ ὑφ’ ὕβρει τοῦ ἐγχωρίου ἐνός ἀρχιερέως ἐνεργήσας καί ἀρχιερατικόν τι καθαιρεῖται∙ πολλῷ πλέον κολασθήσεται ὁ ἐπί ὕβρει τελείας συνόδου τοιοῦτόν τι ποιήσας. ΕΤΕΡΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑ. Πολλάκις συνεζητήθη συνοδικῶς, τίς ἐστιν ὁ σχολάζων καί ποία ἐστίν ἡ σχολάζουσα∙ καί περί μέν τῆς σχολαζούσης οὐδεμία γέγονεν ἀμφιβολία∙ πάντες γάρ διέγνων σχολάζουσαν εἶναι ἐκκλησίαν τήν χηρεύουσαν ἀρχιερέως. Περί δέ τοῦ σχολάζοντος ἀρχιερέως γέγονεν ἀμφιβολία πολλή∙ καί ἤρεσε πᾶσι, σχολάζοντα εἶναι τόν μή δυνάμενον ἀπελθεῖν εἰς ἥν ἐπεκηρύχθη ἐκκλησίαν, διά τό ὑπό ἐθνῶν ἀθέων ἤ αἱρετικῶν ταύτην κατέχεσθαι, ἴσως δέ και κοινωθῆναι, καί παραχωρεῖσθαι τόν ἀρχιερέα πόδα βαλεῖν ἐν αὐτῆ, οἵα ἐστί σήμερον ἡ τῶν Ἱεροσολύμων ἐκκλησία, ἡ τῆς Ἀντιοχείας, ἡ Ταρσός, καί ἕτεραι. Τά μέν γάρ Ἱεροσόλυμα ἐμιάνθησαν παρά ἀθέων Ἀγαρηνῶν∙ ὁ θρόνος τῆς Ἀντιοχείας κατέχεται παρά πατριάρχου Λατίνου, καί ἡ Ταρσός παρά Ἀρμενίων. Αἱ δέ λοιπαί τῶν Ἱεροσολύμων, τῆς Ἀντιοχείας, καί τινες ἀνατολικαί ἐκκλησίαι τῆς Κωνσταντινουπόλεως οὐ λογίζονται σχολάζουσαι, ἐπεί ὁ Σουλτάνος καί οἱ Λατῖνοι, καί λοιποί Ἀγαρηνοί παραχωροῦσι τοῖς ἀρχιερεῦσιν ἀρχιερατικῶς οἰκονομεῖν τάς οἰκείας ἐκκλησίας, καί τῶν ἐκεῖσε ὄντων Χριστιανῶν προνοεῖσθαι∙ ὅθεν καί μετακαλούμενοι οἱ τῶν τοιούτων ἐκκλησιῶν ἀρχιερεῖς ὀφείλουσιν ἀπέρχεσθαι. Τό δέ δίδοσθαί τισιν ἀρχιερεῦσι μή σχολάζουσιν, ἀλλά πενομένοις, ἐκκλησίας χηρευούσας, οἰκονομίας λόγος ἐστι∙ καί ὁ κανών ὁ λέγων, τήν σχολάζουσαν τῷ σχολάζοντι δίδοσθαι, χώραν οὐκ ἔχει. Διό καί οἱ συνοδικῶς ἐκχωροῦντες καθῆσθαι εἰς τό σύνθρονον τῆς κατά λόγον οἰκονομίας διδομένης τῆς ἐκκλησίας, ἀκανόνιστόν τι πραγματοποιοῦσι καί ἀσύγγνωστον∙ τοῖς γάρ σχολάζουσιν ὀφείλει δίδοσθαι θρόνος, οὐ μήν τοῖς ἔχουσι θρόνον ἀρχιερατικόν. Διά γάρ τοῦτο και ὁ μέν λαμβάνων σχολάζουσαν ἐκκλησίας ἀρχιερεύς οὐκέτι καλεῖται ἐπίσκοπος τῆς εἰς ἥν ἐπεκηρύχθη ἐκκλησίας πρῶτον, ἀλλά τῆς δοθείσης αὐτῷ ὡς σχολαζούσης. Ὡς ὁ μέγας Θεολόγος Γρηγόριος οὐκέτι ἐκλήθη Ναζιανζοῦ, ἀλλά Κωνσταντινουπόλεως∙ ουδέ ὁ χειροτονηθείς προσεχῶς εἰς Ἀμάσειαν, καί μετατεθείς εἰς Κερασοῦντα, διά τό ἀποκαταστῆναι τόν προκαθαιρεθέντα Ἀμασείας, οὐκέτι ἐκλήθη Άμασείας, ἀλλά Κερασοῦντος. Ὁ δέ Κλαυδιουπόλεως λαβών την ἰδίαν ἐπισκοπήν, τήν Ποντικήν Ἡράκλειαν, ὡς σχολάζουσαν, καί ἐκχωρηθείς καθῆσθαι καί εἰς τό σύνθρονον αυτῆς, ὅπως καλεῖται Κλαυδιουπόλεως, ἀπορῶ. Ὁ δίχα συνόδου τελείας, καί αὐτοῦ τοῦ μητροπολίτου, ἐπί σχολάζουσαν ἐκκλησίαν ἐπιπηδῶν, κᾂν ᾖ σχολάζων, ἀπόβλητος. Τό μέν σχολάζοντα ἐπίσκοπον εἰς σχολάζουσαν ἐκκλησίαν καθίστασθαι παρά συνόδου τελείας, παρόντος καί τοῦ τῆς μητροπόλεως ἐπισκόπου, ὁ παρών κανὼν παραδέχεται. Μή μέντοι γε ἀφ’ ἑαυτοῦ, κᾂν ὑπό παντός τοῦ λαοῦ βιάζηται τόν θρόνον ὑφαρπάζειν, εἰ μή βούλεται γενέσθαι ἀπόβλητος. Τόν δέ μή σχολάζοντα, οὐδ’ ὅλως ὁ εἰκοστός πρῶτος κανὼν τῆς παρούσης συνόδου, καί ἕτεροι διάφοροι, καθὼς ἐν τῷ ιδ΄ ἀποστολικῷ κανόνι ἐγράφη, μεταπεσεῖν εἰς ἑτέραν ἐκκλησίαν ἀνέχονται∙ ἀλλά μένειν εἰς ἣν ἐτάχθη ἀπ’ ἀρχῆς ὑπό Θεοῦ ἐκκλησίαν. Σχολάζων μέν Ἐπίσκοπος εἶναι ἐκεῖνος ὁποῦ δέν ἔχει ἐκκλησίαν, ἤ διά τί αὐτός δέν ἐδέχθη διά τήν μοχθηρίαν τῶν ἐπαρχιωτῶν του, καί ὄχι ἀπό ἐδικήν του κακίαν, κατά τόν λστ΄ Ἀποστολικόν, ἤ διά τί ἡ ἐπαρχία του αὕτη κρατεῖται ἀπό βαρβάρους, καί ἐθνικούς, κατά τόν λζ΄ τῆς στ΄∙1 σχολάζουσα δέ ἐκκλησία εἶναι ἡ μή ἔχουσα Ἐπίσκοπον διά τίνας περιστάσεις. Ἀνίσως λοιπόν σχολάζων Ἐπίσκοπος ὑπάγῃ εἰς σχολάζουσαν παροικίαν, καί ἁρπάσῃ τόν θρόνον αὐτῆς, χωρίς νά τήν δώσῃ εἰς αὐτόν ἡ τελεία Σύνοδος, ἤτοι Σύνοδος, εἰς τήν ὁποίαν εὑρίσκεται παρών καί ὁ Μητροπολίτης τῆς ἐπαρχίας. Διορίζει ὁ παρών Κανών, ὅτι οὗτος νά ἀποβάλλεται ἀπό τήν ἐπαρχίαν ἐκείνην, κᾂν καί ὁ λαός αὐτῆς θέλῃ νά ἔχῃ αὐτόν Ἐπίσκοπον, διά τόν ἁρπακτικόν, καί πλεονεκτικόν τρόπον ὁποῦ μετεχειρίσθη εἰς τό νά τήν λάβῃ. Ὅρα καί τόν ιδ΄ Ἀποστολικόν. 1Ἀγκαλά καί κυρίως εἰπεῖν σχολάζων οὗτος οὐ λέγεται, καθ’ ὅτι καί ἐπί Ἰωάννου τοῦ Κομνηνοῦ ζήτησις ἔγινεν, ἂν πρέπῃ νά λογισθῇ σχολάζων Ἰωάννης ὁ Ἁπλουχέρης ὁ ἐπί κη΄ χρόνους Πατριάρχης ὤν τῆς Ἀντιοχείας. Ἐπειδή εἰς τήν Ἀντιόχειαν δέν ἠμπόρεσε νά ὑπάγῃ ὡς κρατουμένην ἀπό τούς Φράγκους, καί ἀπεφασίθη ὅτι αὐτός σχολάζων δέν ἐννοεῖται. Διότι καί χειροτονίας, καί ψήφους μυρίας ἔκαμε τῶν ὑποκειμένων τῷ Ἀντιοχείας Μητροπολιτῶν, κᾂν καί εἰς τόν θρόνον Ἀντιοχείας νά ἐνιδρυθῇ δέν ἠμπόρεσεν. Ὅθεν ὡς μή σχολάζων, οὐδέ Κωνσταντινουπόλεως ἔγινε, καίτοι ζητηθείς, ἀλλ’ ὁ μέγας οἰκονόμος τῆς μεγάλης ἐκκλησίας, ἐν ἔτει 6642 ἀπό Ἀδάμ, ἀπό δέ Χριστοῦ 1134. Καί ὅρα τόν λζ΄ τῆς στ΄.2Τόν παρόντα κανόνα αὐτολεξεί ἀναφέρει καί ἡ οἰκουμενική δ΄ σύνοδος ἐν τῇ ια΄ πράξει αὐτῆς∙ σημείωσαι δέ ὅτι, ἐάν καί ὁ Νικηφόρος Μητροπολίτης Γάγγρας ἡγούμενος γεγονὼς τῆς μονῆς τοῦ Κοσμιδίου, ἔλαβεν ὡς σχολάζων τήν Ἄμαστριν, καί ὁ Λεοντοπόλεως, ὡς σχολάζων, τήν Ἀρκαδιούπολιν, καί ὁ Ἀξιουπόλεως σχολάζων ἔλαβε τήν Ἄβυδον, εἶτα τήν Ἄπρω, καί ὁ Κύπρου Νικόλαος Μουζάλων σχολάζων καί ἡγούμενος τῆς ῥηθείσης μονῆς τοῦ Κοσμιδίου ὤν χρόνους 36, ἔγινε Κωνσταντινουπόλεως (Δοσίθ. σελ. 221 τῆς δωδεκαβίβλ.) καί ἄλλοι πολλοί. Ὅμως οὗτοι πάντες ἔλαβον τάς ἐπαρχίας ψήφῳ καί ἐκδόσει τῆς συνόδου, καί οὐχί μέ τρόπον ἁρπακτικόν.
