Ἐπειδή διά τήν γενομένην κατά τάς ἁμαρτίας ἡμῶν συμφοράν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις, καθηρπάγησάν τινες εὐαγεῖς οἶκοι ὑπό τινων ἀνδρῶν, ἐπισκοπεῖά τε, καί μοναστήρια, καί ἐγένοντο κοινά καταγώγια· εἰ μέν οἱ διακρατοῦντες ταῦτα, προαιροῦνται ἀποδιδόναι, ἵνα κατά τό ἀρχαῖον ἀποκατασταθῶσιν, εὖ καί καλῶς ἔχει· εἰ δέ μῆγε, εἰ μέν τοῦ καταλόγου τοῦ ἱερατικοῦ εἰσι, τούτους καθαιρεῖσθαι προστάσσομεν· εἰ δέ μοναχοί, ἤ λαϊκοί, ἀφορίζεσθαι· ὡς ὄντας κατακρίτους ἀπό τοῦ Πατρός, καί τοῦ Υἱοῦ, καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος· καί τετάχθωσαν, ὅπου ὁ σκώληξ οὐ τελευτᾷ, καί τό πῦρ οὐ σβέννυται· ὅτι τῇ τοῦ Κυρίου φωνῇ ἐναντιοῦνται, τῇ λεγούσῃ· Μή ποιεῖτε τόν οἶκον τοῦ Πατρός μου οἶκον ἐμπορίου.
Ἐν τῷ καιρῷ τῆς αἱρέσεως τῶν Εἰκονομάχων πολλά ἐτολμήθησαν κατά τῶν ὀρθοδόξων. Πλέον δέ τῶν ἄλλων οἱ ἱερωμένοι καί οἱ μοναχοί ἐδιώχθησαν, ὡς καί τάς ἐκκλησίας αὐτῶν, καί τά μοναστήρια, τούς πλείονας καταλιπεῖν καί φυγεῖν. Ἐρήμων τοίνυν τῶν ἐκκλησιῶν καί τῶν μονῶν καταλιμπανομένων, κατεῖχόν τινες καί ᾠκειοῦντο αὐτάς, καί εἰς κοσμικά μετεποίουν καταγώγια. Φησίν οὖν περί τῶν τοιούτων ὁ κανών, ὅτι, εἰ μέν οἱ ἔχοντες ταῦτα βούλονται ἀποδοῦναι αὐτά, ἵνα ἀποκαταστῶσιν, οἷα πρότερον ἦσαν, ἤγουν ἐπισκοπαί καί μοναστήρια, καλῶς ἄν ἔχοι, ἀντί τοῦ, καλῶς ποιήσουσιν∙ εἰ δέ ἀντέχονται τούτων, εἰ μέν ἱερατικοί εἰσι, καθαιρείσθωσαν∙ εἰ δέ μοναχοί, ἤ λαϊκοί, ἀφοριζέσθωσαν∙ ὡς ἀπό τῆς ἁγίας Τριάδος διά τοῦτο κατακεκριμένοι. Διά τήν τῶν Εἰκονομάχων μανίαν, πολλοί ὀρθόδοξοι ἐκ τῶν ἐπισκοπῶν καί τῶν μοναστηρίων αὐτῶν φυγόντες, τά ὄρη κατέλαβον. Κατεσχέθησαν οὖν οἱ εὐαγεῖς οὗτοι οἶκοι, καί ἕτερα ἱερά φροντιστήρια παρά τινων, καί ἐγένοντο κοσμικά καταγώγια. Διό καί ὥρισαν οἱ Πατέρες, ἀποκαταστῆναι αὐτά εἰς τήν ἀρχαίαν κατάστασιν∙ τούς δέ μή εὐπειθοῦντας πρός τοῦτο, ἀλλά ἀντεχομένους τοῦ κακοῦ, ἱερωμένους μέν ὄντας, καθαιρεῖσθαι∙ λαϊκούς δέ, ἤ μοναχούς, ἀφορίζεσθαι∙ καί ταῦτα μέν ἐξεφωνήθησαν πρός τήν τότε κατάστασιν. Ἕλκυσον δέ τόν κανόνα καί εἰς τούς κατέχοντας ἱερά φροντιστήρια σήμερον, κοινωθέντα ἐξ ἐπιδρομῆς ἐθνῶν∙ οὐδέ γάρ ἔχουσιν εἰπεῖν, μή παρ’ αὐτῶν τολμηθῆναι τό κακόν, κἀντεῦθεν μηδέ ὀφείλειν ποιῆσαι τήν ἀποκατάστασιν∙ ὡσαύτως οὐδέ χρόνων πολλῶν προβαλοῦνται παραδρομήν, εἰς τό κυρωθῆναι τό ἀνυπόστατον, καί κοινωθῆναι τό ἅγιον. Ταῦτα γάρ ἐπί τῶν ἄλλων ἔχουσι χώραν, τῶν ἀνθρωπίνων δηλαδή πραγμάτων, οὐ μήν ἐπί τῶν ἁγίων καί ἱερῶν. Σημείωσαι ταῦτα, διά τούς ἀνατολικούς μητροπολίτας, τούς ἀνακαλουμένους τάς οἰκείας ἐπισκοπάς καί τά μοναστήρια ἀπό τῶν κατεχόντων αὐτά λαϊκῶν, καί ἀκούοντας τοιαῦτα. Ἆρα δέ τῶν ἁγίων τούτων φροντιστηρίων μή κοινωθέντων, ἀλλά συντηρουμένων, καθώς καί πρότερον, ἀναγκασθήσονται οἱ κατέχοντες τοιαῦτα, ποιῆσαι τήν ἀποκατάστασιν τούτων; Λύσις. Αἱ μέν ἐπισκοπαί ἐξ ἀνάγκης εἰς τούς ἐπισκόπους ἵνα περιέλθωσι, καί διά χρόνου τινός οὐκ ἀποκλεισθήσονται εἰς τήν τούτων ἀποκατάστασιν οἱ ψηφισθέντες∙ καθώς γέγονε καί εἰς τήν ἐπισκοπήν τῶν Μεγάρων, τήν πρό χρόνων ἀμνημονεύτων ἀμαυρωθεῖσαν, καί διά προστάξεως βασιλικῆς, καί συνοδικῆς πράξεως, πρό μικροῦ ἐπανασωθεῖσαν τῇ μητροπόλει Ἀθηνῶν. Τά μοναστήρια δέ, ὡς ἐμοί δοκεῖ, ἐάν κατεσχέθησαν πρό τεσσαρακονταετίας παρά τινων, οὐκ εὐχερῶς ἵνα περιέλθωσιν εἰς τούς προκατέχοντας αὐτά∙ ἐάν ἔχωσιν εἴδησιν δηλονότι παρά τίνων κατέχονται, καί κατά ῥᾳθυμίαν μή ἀνακαλεσαμένους αὐτά ἐπί τοσοῦτον καιρόν. Ἐπεί δέ ὁ μέν παρών κανών ἐξηνέχθη ἀκολούθως τῷ κδ΄ κανόνι τῆς ἐν Χαλκηδόνι συνόδου∙ ὁ δέ μθ΄ κανών τῆς ἐν τῷ Τρούλλῳ συνόδου, τά αὐτά διοριζόμενος, προστίθησι, μή ἐκδίδοσθαι κοσμικοῖς ἀνδράσι τά μοναστήρια∙ ἐλαλήθη ποτέ, ὡς ὀφείλουσιν, ἀκολούθως τῷ τοιούτῳ κανόνι, καί τῷ παρόντι, ἀνατραπῆναι αἱ προγενόμεναι πατριαρχικαί δωρεαί μοναστηρίων πρός κοσμικούς, ἀλλά μήν καί αἱ ἐπιδόσεις τῶν προσκυρωθέντων ἑτέραις μοναῖς μοναστηρίων, καί ἐπανασωθῆναι τῇ Μεγάλῃ Ἐκκλησίᾳ. Ἀνεγνώσθη δέ καί τόμος τοῦ πατριάρχου ἐκείνου κυροῦ Σισινίου, τά αὐτά διοριζόμενος, καί τάχα ἔμελλε τοῦτο καί εἰς ἔργον ἐλθεῖν. Ὅτι καί προεκομίσθη ἕτερος τόμος τοῦ πατριάρχου ἐκείνου κυροῦ Σεργίου, γενόμενος κατά μῆνα Μάϊον, Ἰνδικτιῶνος ιδ΄, ἔτους ιστφκδ΄ ὑπογραφῇ βασιλικῇ κατησφαλισμένος, ἑρμηνεύων τε τόν μθ΄ κανόνα τῆς ἐν τῷ Τρούλλῳ συνόδου, καί γνωματεύων, τήν ἔκδοσιν μή ἐκλαμβάνεσθαι εἰς τάς δωρεάς τάς συντηρούσας τήν τῶν μοναστηρίων κατάστασιν∙ ἀλλ’ εἰς τούς λαμβάνοντας μοναστήρια, ἐφ ᾧ ἔχειν αὐτά κοσμικά καταγώγια∙ περί δέ τό τέλος καί ταῦτα ῥητῶς διεξιών∙ Ἀνατρέπομεν οὖν συνοδικῶς, διά τῆς δοθείσης ἡμῖν παρά τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐξουσίας, τήν τάς δωρεάς καί τάς ἐπιδόσεις ἀναιροῦσαν ἐκείνην πρᾶξιν, ὡς ἐξ οὐδεμιᾶς ἐπισκοπικῆς συναινέσεως, ἐξ αὐτονόμου δέ γνώμης γεγενημένην, καί μηδέ βασιλεῖ τῷ φιλοχρίστῳ δεχθεῑσαν, καθό φαίνεται καί αὐτός δωρούμενος μοναστήρια παρά τήν ταύτης ἰσχύν, καί προσέτι φανεῖσαν ἀπ’ αὐτῶν τῶν πραγμάτων, οὐ πρός ὠφέλειαν τῶν μοναστηρίων, ἀλλά πρός τέλειον ὄλεθρον καί ἀφανισμόν. Ἐπιβεβαιοῦντες δέ καί ἐπικυροῦντες τό παλαιόν καί καινόν λυσιτελές ἔθος τῶν μακαρίων καί θεοφόρων Πατέρων ἡμῶν, ὁρίζομεν γίνεσθαι δωρεάς καί ἐπιδόσεις ἀκωλύτως, ἐπί συστάσει καί βελτιώσει τῶν ἐπιδιδομένων καί δωρουμένων φροντιστηρίων. Ἔδοξε δή τά τῶν ῥηθέντων κανόνων ὀφείλειν ἑρμηνεύεσθαι κατά τόν παρόντα τόμον, καί τάς πρός κοσμικούς γινομένας δωρεάς τῶν μοναστηρίων, πολλῷ δέ πλέον τάς ἐπιδόσεις, ἔχειν τό ἀπαρεγχείρητον∙ διό καί μέχρι τοῦ νῦν ἀκωλύτως τοιαῦτα γίνονται. Τά ἐν τῇ ἐξηγήσει τοῦ παρόντος κανόνος γεγραμμένα παρ’ ἡμῶν ἀρκέσουσι τῷ βουλομένῳ, εἰς τό μή προσέχειν τοῖς παρά τοῦ πατριάρχου ἐκείνου ’Αντιοχείας Ἰωάννου γραφεῖσι, χάριν τοῦ μή δίδοσθαι προσώποις μοναστήρια, καί ὀνομάζουσι τό ἔργον τοῦτο ἀσέβειαν. Πάντως γάρ κατακρατήσει τούτων ὁ παρά τοῦ ἁγιωτάτου οἰκουμενικοῦ πατριάρχου κυροῦ Σεργίου γεγονώς τόμος μετά συνοδικῆς συμπράξεως, ἑρμηνεύων πῶς ὀφείλουσι νοεῖσθαι τά τῶν κανόνων. Οἱ κοινώσαντες ἐπισκοπεῖα, ἤ μοναστήρια, εἰ μή ἀποκαθισταῖεν παρά ἐπισκόπῳ, ἤ ἡγουμένῳ, τό πρᾶγμα τῆς ἐπισκοπῆς, ἤ τοῦ μοναστηρίου, ἄκυρον ἔστω∙ καί ἱερατικοί μέν ὄντες, καθαιρείσθωσαν∙ λαϊκοί δέ, ἤ μοναχοί, ἀφοριζέσθωσαν. Εἰ τά τῶν ἐκκλησιῶν πράγματα ἀνεκποίητα εἶναι ὀφείλουσι, πολλῷ μᾶλλον οὐ δεῖ κοινοῦσθαι τάς ἐκκλησίας αὐτάς, καί τά μοναστήρια, καί κοινά γίνεσθαι καταγώγια. Οἱ οὖν διακατέχοντες ταῦτα, εἰ οὐ βούλονται εἰς τό ἀρχαῖον ἀποκαταστῆσαι σχῆμα, τοῦ μέν ἱερατικοῦ καταλόγου ὄντες, καθαιρεθήσονται∙ εἰ δέ λαϊκοί, ἤ μοναχοί τυγχάνουσιν, ἀφορισθήσονται∙ ὡς τόν οἶκον τοῦ Θεοῦ οἶκον ἐμπορίου ποιοῦντες. Ἐν τῷ καιρῷ τῶν εἰκονομάχων, κοντά εἰς τά ἄλλα κακά ὁποῦ ἔγιναν, ἐδιώχθησαν διά τάς ἁγίας εἰκόνας ὑπ’ αὐτῶν καί πολλοί Ἀρχιερεῖς ἀπό τάς Ἐπισκοπάς, καί Μητροπόλεις των, καί πολλοί Μοναχοί ἀπό τά Μοναστήριά των. Ἔρημα δέ ὄντα ταῦτα, ἥρπασάν τινες κοσμικοί, καί ἐποίησαν κατοικητήρια κοσμικά. Διά τοῦτο λοιπόν προστάζει ὁ παρών Κανών, ὅτι εἰ μέν οἱ κατακρατοῦντες τάς Ἐπισκοπάς ταύτας, καί τά Μοναστήρια, θελήσουν νά τά δώσουν ὀπίσω, διά νά ἀποκατασταθῶσι πάλιν ὡς τό πρότερον Ἐπισκοπαί καί μοναστήρια, καλῶς ἔχει. Εἰ δέ καί δέν θελήσουν, Κληρικοί μέν ὄντες, ἂς καθῄρωνται, Μοναχοί δέ, ἤ Λαϊκοί, ἂς ἀφορίζωνται, ὡς κατακεκριμένοι ὄντες διά τοῦτο ἀπό τήν ἁγίαν Τριάδα, καί ἂς τάττωνται εἰς τόν τόπον ἐκεῖνον, ὅπου ὁ σκώληξ οὐ τελευτᾷ, καί τό πῦρ οὐ σβέννυται κατά τήν τοῦ Ἡσαΐου καί τοῦ Εὐαγγελίου φωνήν, ἐπειδή καί ἐναντιοῦνται εἰς τόν λόγον τοῦ Κυρίου τόν λέγοντα, μή κάμνετε τόν οἶκον τοῦ Πατρός μου… κτλ. ἀνάγνωθι καί τόν δ΄ καί κδ΄ τῆς δ΄.
