Τούς ἐν πολέμοις φόνους οἱ Πατέρες ἡμῶν ἐν τοῖς φόνοις οὐκ ἐλογίσαντο, ἐμοί δοκεῖ συγγνώμην διδόντες τοῖς ὑπέρ σωφροσύνης καί εὐσεβείας ἀμυνομένοις. Τάχα δέ καλῶς ἔχει συμβουλεύειν, ὡς τάς χεῖρας μή καθαρούς, τριῶν ἐτῶν τῆς κοινωνίας μόνης ἀπέχεσθαι.
Οὐ κατ᾽ ἐπιταγήν φησιν ὁ ἅγιος, τούς ἐν πολέμοις ἀναιροῦντας ἐπί τριετίαν ἀπέχεσθαι τῆς κοινωνίας, ἀλλά κατά συμβουλήν∙ πλήν φορτική ἡ τοιαύτη δοκεῖ συμβουλή∙ συμβαίη γάρ ἂν ἐκ ταύτης, μηδέποτε τούς στρατιώτας μεταλαβεῖν τῶν θείων δώρων, καί μάλιστα τούς θάρσος ἐνδεικνυμένους, καί ἀριστεῖς∙ οὐ γάρ ἄν ποτε σχοῖεν ἄδειαν ἐπί τριετίαν ἠρεμῆσαι. Εί γοῦν οἱ πολέμοις ἀλλεπαλλήλοις σχολάζοντες, καί ἀναιροῦντες τούς πολεμίους, εἴργονται τῆς κοινωνίας, ἔσονται διά βίου στερούμενοι τῆς τοῦ ἀγαθοῦ μεταλήψεως∙ ὅπερ Χριστιανοῖς ἀφόρητος κόλασις. Διά τί δέ τάς χεῖρας οὐ καθαροί κριθεῖεν οἱ ὑπέρ τοῦ πολιτεύματος καί τῶν ἀδελφῶν ἀγωνιζόμενοι, ἵνα μή ληφθεῖεν τοῖς πολεμίοις, ἤ ἵνα αἰχμαλωτισθέντας ἐλευθερώσωσιν; Εἰ γάρ φονεύειν τούς βαρβάρους εὐλαβηθήσονται, ὡς τάς χεῖρας ἐντεῦθεν μιαίνοντες, οἰχήσεται ξύμπαντα, καί κρατήσουσιν οἱ βάρβαροι πάντων∙ ἃ καί οἱ πάλαι Πατέρες λογισάμενοι, οὐ τοῖς φονεῦσι συγκατέλεξαν τούς ἐν πολέμοις φονεύοντας, συγγνωμονήσαντες αὐτοῖς, ὡς οὗτος ἔφησεν ὁ ἅγιος, ὡς ὑπέρ σωφροσύνης καί εὐσεβείας ἀμυνομένοις∙ εἰ γάρ οἱ βάρβαροι κυριεύσουσιν, οὔτε εὐσέβεια ἔσται, οὔτε σωφροσύνη∙ τήν μέν γάρ εὐσέβειαν ἀθετήσουσι, τό οἰκεῖον σέβας κρατύνοντες∙ τήν δέ σωφροσύνην οὐδείς μετιέναι συγχωρηθήσεται, ἀλλά ζῇν κατ᾽ ἐκείνους ἅπαξ ἐκβιασθήσεται. Ὁ δέ τά θεῖα πολύς Ἀθανάσιος, ἐν τῇ πρός Ἀμμοῦν μονάζοντα κανονικῇ ἐπιστολῇ ταῦτα λέγει ῥητῶς∙ Φονεύειν οὖκ ἔξεστιν, ἀλλ᾽ ἐν πολέμῳ ἀναιρεῖν τούς ἀντιπάλους, ἔννομόν τε καί ἐπαίνου ἄξιον. Οἶμαι γοῦν, ὡς οὔποτε ἡ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ὑποθήκη αὕτη ἐκράτησε∙ τέως δέ ἐν καιρῷ τοῖς ἀντεχομένοις, τῶν ἐκκλησιαστικῶν παραδόσεων ἐλυσιτέλησε. Τοῦ γάρ βασιλέως Νικηφόρου τοῦ Φωκᾶ, ὡς ἱστόρηται, ἀπαιτοῦντος τούς ἐν πολέμοις ἀναιρουμένους συντάττεσθαι τοῖς μάρτυσι, καί κατ᾽ ἐκείνους τιμᾶσθαι καί ὑμνεῖσθαι, οἱ τότε ἀρχιερεῖς ἀντεπέφερον μή δίκαιον εἶναι τούς τοιούτους τιμᾶσθαι, καί μή πείθοντες, τελευταῖον ὡς κανόνι τούτῳ ἐχρήσαντο, φάμενοι, Πῶς ἡμεῖς τοῖς μαρτυρήσασι τούς ἐν πολέμοις πεσόντας συναριθμήσομεν, οὕς ὁ μέγας Βασίλειος, ὡς μή καθαρούς τάς χεῖρας, ἐπί τριετίαν τῶν ἁγιασμάτων ἀπεῖρξε; Διά τοῦ παρόντος κανόνος ὑποτίθησιν ὁ ἅγιος συμβουλευτικῶς, τούς ἐν πολέμῳ φονεύσαντας ἀπέχεσθαι τῆς κοινωνίας δι’ ὅλης τριετίας, κᾂν οἱ Πατέρες τοῖς τοιούτοις συγγνὼμην δεδώκασι, καί μετά φονέων αὐτούς οὐκ ἐλογίσαντο, ἀγωνισαμένοις ὑπέρ τῆς εὐσεβείας καί τῆς σωφροσύνης τῶν μελλόντων αἰχμαλωτισθῆναι πιστῶν. Οὗτος δέ ὁ κανὼν, ἀξίως μέν τῇ ἁγιοπρεπείᾳ τοῦ θείου Πατρός ἐξετέθη, οὐκ ἐνεργεῖ δέ, διά τό συμπίπτειν, εἰ τοῦτο δοθῇ, μηδέποτε τούς στρατιῶτας μεταλαμβάνειν τῶν θείων ἁγιασμάτων, πολέμοις ἀλλεπαλλήλοις ἐνασχολουμένους, καί ἀναιροῦντας τούς πολεμίους∙ ὅπερ ἐστίν ἀφόρητον. Γέγραπται δέ, ὡς τοῦ βασιλέως ἐκείνου Φωκᾶ ἀξιοῦντος μετά μαρτύρων συναριθμεῖσθαι τούς ἐν πολέμοις ἀναιρουμένους, οἱ τότε ἀρχιερεῖς τῷ κανόνι τούτῳ χρησάμενοι, τήν βασιλικήν ἔνστασιν κατεσίγησαν, φάμενοι, πῶς τοῖς μάρτυσι συναριθμήσομεν τούς ἐν πολέμοις πεσόντας, οὕς ὁ μέγας Βασίλειος, ὡς μή καθαρούς τάς χεῖρας, ἐπί τριετίαν ἐκώλυσε τῶν ἁγιασμάτων; Διαφόρων δέ ἱερέων παραστάντων συνοδικῶς κατά βασιλικόν ὁρισμόν, ἀλλά μήν καί ἐπισκόπου τινός, καί ἐξομολογησαμένων μετά πολεμίων συμπλακῆναι, καί ἀνελεῖν πολλούς ἐξ αὐτῶν, ἡ μέν θεία καί ἱερά σύνοδος, ἀκολούθως τῷ κανόνι τούτῳ καί τῷ μγ΄ τοῦ αὐτοῦ ἁγίου, καί ἑτέραις θείαις διαταγαῖς, ἤθελε μηκέτι αὐτούς ἱερουργῆσαι∙ οἱ πλείους δέ, καί μᾶλλον οἱ στρατιωτικότεροι, καί βραβείων αὐτούς ἀξίους εἶναι διενίσταντο. Πολλοί δέ ἀνελόντες ἀνθρώπους ἐν τῷ καιρῷ τῆς μετά ῥάβδων παιγνικῆς συμβολῆς, μετά φονέων ἐλογίσθησαν ἑκουσιοακουσίων, οἷα τοῦ τοιούτου παιγνίου μή ὄντος ἀπό τῶν ἐπιγινωσκομένων τῷ νόμῳ πέντε παιγνίων, τῶν καί ἀγώνων λεγομένων, ἤγουν τῆς πυγμῆς, τοῦ δρόμου, τοῦ πηδήματος, τοῦ δίσκου, καί τῆς παλαίστρας∙ ὥστε οἱ ἐν τοῖς τοιούτοις παιγνίοις φονεύοντες, οὐ προκριματίζονται. Ὁ πολεμιστής τῇ εὐσεβεία, εἰ καί ἀμύνοι, τριετίαν ἀπεχέσθω τῆς κοινωνίας. Τούς ἐν πολέμοις φόνους, μή φόνους λογισθέντας παρά τῶν Πατέρων, καθὼς καί ὁ μέγας Ἀθανάσιος πρός Ἀμμοῦν μονάζοντα ἐπιστέλλει, τιμῶν μεγάλων, λέγων, ἀξιοῦσθαι τούς ἐν πολέμοις ἀριστεύσαντας χρή, καί στήλας τούτων ἐγείρεσθαι, κηρυττούσας τά κατορθώματα, ὡς ἀναιροῦντας τούς ἀντιπάλους, καί πρᾶγμα ποιοῦντας ἔννομον, καί ἐπαίνου ἄξιον. Οὐδέ ὁ μέγας οὗτος ἀνήρ τήν κρίσιν αὐτῶν ἀποδοκιμάζει, διά τό ὑπέρ σωφροσύνης καί εὐλαβείας ἀμύνεσθαι τόν πολεμιστήν∙ πλήν συμβουλεύει καλόν εἶναι, τῆς κοινωνίας μόνης τόν τοιοῦτον ἀπέχεσθαι, διά τό μή καθαράς ἔχειν τάς χεῖρας. Πατέρας ἐννοεῖ ἐδῶ ὁ μέγας Βασίλειος, τόν μέγαν Ἀθανάσιον, καί τούς κατ’ αὐτόν. Λέγει γάρ ἐκεῖνος ἐν τῇ πρός Ἀμμοῦν ἐπιστολῇ, ὅτι τό νά φονεύῃ τινάς τούς ἐχθρούς εἰς τόν πόλεμον, εἶναι νόμιμον, καί ἐπαίνου ἄξιον. Ὁ δέ Βασίλειος ἐξηγεῖ καί τήν αἰτίαν, διά τήν ὁποίαν οἱ ἀρχαιότεροι Πατέρες ἐσυγχώρησαν εἰς αὐτούς, ἥτις εἶναι, διά τί οἱ ἐν πολέμῳ φονεύοντες οὗτοι, ὑπερμαχοῦσι διά τήν πίστιν, καί τήν τῆς σωφροσύνης φύλαξιν. Διότι, ἂν μίαν φοράν οἱ βάρβαροι, καί ἄπιστοι κυριεύσουσιν, οὔτε εὐσέβεια θέλει μείνει, μέ τό νά ἀθετοῦν ἐκεῖνοι, καί τήν ἐδικήν των κακοπιστίαν στερεώνουσιν. Οὔτε σωφροσύνη καί φύλαξις τῆς τιμῆς, μέ τό νά ἀκολουθοῦν ἀπό αὐτούς πολλαί βίαι καί φθοραί εἰς νέας καί νέους. Ἐπιφέρει δέ ὁ Ἅγιος καθεξῆς ἀπό λόγου του, ὄχι κανόνα ἀποφασιστικόν, ἀλλά συμβουλευτικόν, καί διστακτικόν, λέγων, ὅτι ἀγκαλά καί οἱ ἐν πολέμῳ φονεύοντες οὗτοι, ὡς φονεῖς δέν ἐλογίσθησαν ἀπό τούς ἀρχαιοτέρους, ὅμως, ἐπειδή, καί δέν ἔχουσι καθαράς τάς χεῖράς των ἀπό αἵματα, ἴσως εἶναι καλόν, νά ἀπέχουν τρεῖς χρόνους ἀπό τήν κοινωνίαν μόνην τῶν μυστηρίων. Ἀλλ’ ὄχι δηλαδή καί νά ἐκβάλλωνται ἐκ τῆς ἐκκλησίας, ὡς οἱ ἄλλοι μετανοοῦντες.1 Ὅρα καί τόν ξστ΄ Ἀποστολικόν. 1Διά τί δέ, οἱ μέν παλαιοί πατέρες δέν ἐκανόνισαν τούς ἐν πολέμῳ φονεύοντας, ὁ δέ Βασίλειος τρεῖς χρόνους αὐτούς τῆς κοινωνίας ἐστέρησε; λύει τήν ἀπορίαν ταύτην ὁ ἴδιος Θεός ἐν τῷ β΄ βιβλ. τῶν Ἀριθμῶν (Κεφ. λα΄, 19, 21). Ὅπου παραγγέλλει, ὅτι νά σταθοῦν ἔξω τῆς παρεμβολῆς ἑπτά ἡμέρας, νά πλύνουσι τά ἱμάτιά των, νά καθαρισθοῦν, καί ἔτζι νά ἔμβουν μέσα εἰς τήν παρεμβολήν ἐκεῖνοι οἱ Ἑβραῖοι ὁποῦ ἐγύρισαν ἀπό τόν πόλεμον τῶν Μαδιηναίων. «Καί ὑμεῖς παρεμβαλεῖτε ἔξω τῆς παρεμβολῆς ἑπτά ἡμέρας. Πάς ὁ ἀνελών, καί ὁ ἁπτόμενος τοῦ τετρωμένου, ἁγνισθήσεται ….Καί πλυνεῖσθε τά ἱμάτια τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ, καί καθαρισθήσεσθε. Καί μετά ταῦτα εἰσελεύσεσθε εἰς τήν παρεμβολήν». Καί ἡ αἰτία εἶναι, καθὼς ἑρμηνεύει Φίλων ὁ Ἰουδαῖος, διά τί, ἀγκαλά καί ἦτον νόμιμοι οἱ φόνοι, ὁποῦ γίνονται κατά τῶν ἐχθρῶν, ὅμως ἐκεῖνος ὁποῦ φονεύει ἄνθρωπον, κᾂν δικαίως, κᾂν διά ἐκδίκησιν, κᾂν διά βίαν, καί ἀνάγκην τόν φονεύῃ, μέ ὅλον τοῦτο ὑπό ἁμαρτίαν, καί ἔγκλημα φαίνεται νά πίπτῃ, διά τί ἐφόνευσεν ἄνθρωπον, ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους, καί τῆς αὐτῆς φύσεως ὄντα, τῆς ἐδικῆς του. Διά τοῦτο καί οἱ τούς Μαδιηναίους φονεύσαντες εἰς τόν πόλεμον, ἀγκαλά καί δικαίως, ἀγκαλά καί ὡς ἐχθρούς, ἀγκαλά διά ἐκδίκησιν. «Ἐκδίκει γάρ φησιν ὁ Θεός πρός Μωϋσῆν, τήν ἐκδίκησιν τῶν υἱῶν Ἰσραήλ ἐκ τῶν Μαδανιτῶν (αὐτόθ. 2). Ὅμως, ὡς ἀνθρώπους συγγενεῖς, καί τῆς αὐτῆς φύσεως φονεύσαντες, καί ἀκολούθως ὑπό ἁμαρτίαν, καί μιαιφονίαν πεσόντες, ἐχρειάσθησαν, νά καθαρισθοῦν ἀπό αὐτήν μέ τόν ἔξω τῆς παρεμβολῆς ἑπταήμερον καθαρισμόν. Ταύτην τήν ἰδίαν αἰτίαν λέγουσι, καί ὁ Προκόπιος, καί ὁ Ἄδηλος, ἑρμηνεύοντες τά αὐτά ῥητά, καί ὄχι διά τί ἐζώχρησαν τάς γυναῖκας τῶν Μαδιανιτῶν, ὡς εἰπόν τινες. Ὁ γάρ ἑπταήμερος αὐτός καθαρισμός ἔγινεν, ὕστερα, ἀφ’ οὗ ἐθανάτωσαν καί τάς ὑπανδρευμένας γυναῖκας τῶν Μαδιηναίων, καί ὄχι πρό τοῦ, ὡς ἐν τῷ αὐτῷ κεφαλαίῳ δηλοῦται. Ὅθεν εἰς τό παράδειγμα τοῦτο ἀκολουθῶν καί ὁ μέγας Βασίλειος, συμβουλεύει, ὅτι εἶναι καλόν νά ἀπέχουν τρεῖς χρόνους τῆς κοινωνίας, οἱ ἐν πολέμῳ φονεύσαντες, διά τί ἐμολύνθησαν μέ τά αἵματα τῶν ὁμογενῶν, ἴσως δέ καί διά τί ἔγιναν ἐπιτήδειοι εἰς τό νά κακοποιοῦν, καί νά ἀφανίζουν τήν δημιουργίαν τοῦ Θεοῦ (ὅρα καί τήν ὑποσημείωσιν τοῦ ξστ΄ Ἀποστολικοῦ)∙ συμβουλευτικόν δέ καί διστακτικόν τόν Κανόνα προέφερεν ὁ Ἅγιος, καί διά τό σέβας, καί τήν αἰδῶ τήν πρός τούς ἀρχαιοτέρους Πατέρας, ὁποῦ ἀκανονίστους τούς τοιούτους ἀφῆκαν, καί διά φιλόσοφον ἴσως μετριοφροσύνην αὐτοῦ καί εὐλάβειαν. Ὅτι δέ ὁ Κανὼν οὗτος τοῦ Ἁγίου, ὡς Κανὼν ἀποφαντικός, καί ὅρος, καί νόμος, ἐδέχθη ἀπό τήν ἐκκλησίαν, καί ὄχι ὡς μία ἁπλῆ, καί διστακτική συμβουλή, μαρτυρεῖ ἡ ἐπί τοῦ Νικηφόρου Φωκᾶ ἀκολουθήσασα ἱστορία, τήν ὁποίαν καί οἱ δύω ἑρμηνευταί λέγουσιν, ὁ Ζωναρᾶς, καί ὁ Βαλσαμών, καί ὁ Δοσίθεος (σελίδ. 533 τῆς δωδεκαβίβλ.)∙ ὁ γάρ Βασιλεύς οὗτος ἐζήτησεν εἰς τόν καιρόν του, ὅτι οἱ ἐν τῷ μετά τῶν Βαρβάρων πολέμῳ φονευόμενοι χριστιανοί στρατιῶται, νά συναριθμοῦνται μέ τούς μάρτυρας, καί ὡς μάρτυρες νά τιμῶνται, καί νά δοξολογῶνται. Ὁ δέ τότε Πατριάρχης, καί ἡ σύνοδος τῶν Ἀρχιερέων, ἐναντιούμενοι εἰς τοῦτο, καί μή πείθοντες τόν βασιλέα, τέλος πάντων, ὡς κανόνα, τόν Κανόνα τοῦτον τοῦ Ἁγίου ἐπρότειναν, εἰπόντες, Πῶς ἡμεῖς θέλομεν συναριθμήσει μέ τούς Μάρτυρας τούς ἐν τῷ πολέμῳ φονευθέντας, τούς ὁποίους ὁ Μέγας Βασίλειος, ὡς μή καθαράς ἔχοντας τάς χεῖρας, τρεῖς χρόνους ἐμπόδισεν ἀπό τά μυστήρια; ἀλλά γάρ καί αὐτός ὁ ἴδιος Βασίλειος ἐν τῷ νε΄κανόνι αὐτοῦ, τόν παρόντα συμβουλευτικόν, ὁριστικόν, καί ἀποφασιστικόν, ἐκεῖσε ἐξέθετο, κατά τόν Βαλσαμῶνα, ἐμποδίσας τῆς κοινωνίας τούς φονεύσαντας λαϊκούς τούς κατ’ αὐτῶν ἐπερχομένους ληστάς. Εἰ δέ καί ὁ Ζωναρᾶς λέγοι, ὅτι ἡ συμβουλή αὕτη τοῦ ἁγίου, μᾶλλον δέ ὁ Κανών, βαρεῖα φαίνεται, καί φορτική, μέ τό νά μήν δύνανται πώποτε νά καταπαύσουν τρεῖς χρόνους, καί ἀκολούθως νά μεταλάβουν, οἱ εἰς συνεχεῖς καί ἀλλεπαλλήλους πολέμους εὑρισκόμενοι στρατιῶται χριστιανοί, τοῦτο καί ἡμεῖς συνομολογοῦμεν. Ὥστε, ἐν ὅσῳ οἱ στρατιῶται πολεμοῦν, μεταλαβεῖν οὐ δύνανται ἀλλά μετά τήν τριετῆ τοῦ πολέμου κατάπαυσιν.
