Ὅθεν οὐδέ τοῖς καταλείψασι πάντα διά τήν τῆς ψυχῆς σωτηρίαν καί ἀναχωρήσασιν ἔστιν ἐγκαλεῖν, ὡς ἂν ἑτέρων δι᾿ αὐτούς κατασχεθέντων. Καί γάρ καί ἐν τῇ Ἐφέσῳ ἀντί Παύλου συνήρπασαν Γάϊον εἰς τό θέατρον καί Ἀρίσταρχον, συνεκδήμους Παύλου, καί βουλόμενον εἰσελθεῖν εἰς τόν δῆμον, ἐπεί καί δι᾿ αὐτόν, πείσαντα καί μεταστήσαντα πολύν ὄχλον ἐπί τήν θεοσέβειαν, ἡ στάσις ἦν γενομένη, οὐκ εἴων αὐτόν οἱ μαθηταί, φησίν· Οὐ μήν ἀλλά καί τινες τῶν Ἀσιαρχῶν ὄντες αὐτῷ φίλοι, πέμψαντες πρός αὐτόν, παρεκάλουν μή δοῦναι ἑαυτόν εἰς τό θέατρον. Εἰ δέ ἐπιμένοιέν τινες ἐρεσχελοῦντες τοῖς εἰλικρινῶς προσέχουσι τῷ λέγοντι· Σώζων, σῶζε τήν σεαυτοῦ ψυχήν, μή περιβλέψῃ εἰς τά ὀπίσω, ὑπομνησθήτωσαν καί περί τοῦ προκρίτου τῶν ἀποστόλων Πέτρου, βεβλημένου τε ἤδη εἰς φυλακήν καί παραδοθέντος τέσσαρσι τετραδίοις στρατιωτῶν φυλάσσειν αὐτόν, οὐ ἐν νυκτί φυγόντος καί ῥυσθέντος ἐκ χειρός τοῦ φονώδους Ἡρώδου καί πάσης τῆς προσδοκίας τοῦ λαοῦ τῶν Ἰουδαίων, κατ᾿ ἐντολήν τοῦ Ἀγγέλου Κυρίου, γενομένης, φησίν, ἡμέρας ἦν τάραχος οὐκ ὀλίγος ἐν τοῖς στρατιώταις, τί ἆρα ὁ Πέτρος ἐγένετο. Ἡρώδης δέ ἐπιζητήσας αὐτόν καί μή εὑρών, ἀνακρίνας τούς φύλακας, ἐκέλευσεν ἀπαχθῆναι,1 (ΠΗΔΑΛΙΟΝ) δι᾿ οὓς οὐδεμία αἰτία τῷ Πέτρῳ προσάπτεται. Ἐξῆν γάρ καί αὐτούς, ἑωρακότας τό γενόμενον, ἐκφυγεῖν, ὡς πάντα τά παιδία τά ἐν Βηθλεέμ καί ἐν πᾶσι τοῖς ὁρίοις αὐτῆς, εἰ ἐγνώκεισαν οἱ γονεῖς αὐτῶν τό μέλλον ἔσεσθαι, ἅπερ ἀνῃρέθησαν ὑπό τοῦ μιαιφόνου Ἡρώδου διά τό ὑπ᾽ αὐτοῦ ζητούμενον ἀπολέσθαι ἓν παιδίον, ὅπερ καί αὐτό κατ᾽ ἐντολήν Ἀγγέλου Κυρίου ἐξέφυγεν, ἤδη ἀρξάμενον ταχέως σκυλεύειν καί ὀξέως προνομεύειν κατά τήν ἐπίκλησιν τοῦ ὀνόματος, καθὼς γέγραπται· Κάλεσον τό ὄνομα αὐτοῦ, ταχέως σκύλευσον, ὀξέως προνομεύειν, διότι, πρίν ἤ γνῶναι τό παιδίον καλεῖν πατέρα ἤ μητέρα, λήψεται δύναμιν Δαμασκοῦ καί τά σκῦλα Σαμαρείας ἔναντι βασιλέως Ἀσσυρίων. Οἱ γοῦν Μάγοι, ὡς ἤδη σκυλευθέντες καί προνομευθέντες, ὑποτεταγμένως καί τιμητικῶς προσκυνοῦσι τό παιδίον, ἀνοίγοντες τούς θησαυρούς αὐτῶν καί προσφέροντες αὐτῷ καιριώτατα καί πρεπωδέστατα δῶρα, χρυσόν καί λίβανον καί σμύρναν, ὡς βασιλεῖ καί Θεῷ καί ἀνθρώπῳ. Ὅθεν οὐκέτι πρός τόν Ἀσσύριον βασιλέα ἠξίωσαν ὑποστρέψαι, συνεργούμενοι ὑπό τῆς προνοίας· Χρηματισθέντες γάρ, φησί, κατ᾿ ὄναρ, μή ἀνακάμψαι πρός Ἡρώδην, δι᾽ ἄλλης ὁδοῦ ἀνεχώρησαν εἰς τήν χώραν αὐτῶν. Ὅθεν, ἰδὼν ὁ αἱμοβόρος Ἡρώδης ὅτι ἐνεπαίχθη ὑπό τῶν Μάγων, ἐθυμώθη λίαν καί ἀποστείλας, φησίν, ἀνεῖλε πάντας τούς παῖδας τούς ἐν Βηθλεέμ καί ἐν πᾶσι τοῖς ὁρίοις αὐτῆς ἀπό διετοῦς καί κατωτέρω, κατά τόν χρόνον, ὃν ἠκρίβωσε παρά τῶν Μάγων. Μεθ᾿ ὧν καί τό πρό αὐτοῦ γεννηθέν ἕτερον παιδίον ζητήσας ἀποκτεῖναι καί μή εὑρών, τόν πατέρα αὐτοῦ Ζαχαρίαν ἐφόνευσε μεταξύ τοῦ ναοῦ καί τοῦ θυσιαστηρίου, ἐκφυγόντος τοῦ παιδίου μετά τῆς μητρός Ἐλισάβετ, ἐφ᾿ ὧν οὐδεμίαν μέμψιν ἔχουσιν.
Εἰ δέ τινες, φησί, κατέλιπον τάς περιουσίας αὐτῶν καί ἀνεχώρησαν, ἵνα μή κατασχεθέντες κινδυνεύσωσιν, ἴσως μή δυνάμενοι μέχρι τέλους ἐμμεῖναι τῇ ὁμολογίᾳ διά τήν τῶν κολαζόντων ἀπήνειαν, οὐκ ἐγκληθήσονται, οὐδέ εἰ δι᾽ αὐτούς ἕτεροι κατεσχέθησαν καί ἐκολάσθησαν. Καί πάλιν ἀπό τῶν Πράξεων παράγει παράδειγμα, λέγων, ὅτι καί ἐν Ἐφέσῳ ἀντί τοῦ Παύλου συνηρπάγησαν Γάϊος καί Ἀρίσταρχος∙ ἀλλ᾽ ὁ Παῦλος διά τοῦτο οὐκ ᾐτιάθη, οὔτε ὁ Πέτρος ὑπό ἀγγέλου τῆς φυλακῆς ἐκβληθείς, ὅτε ἐκεῖνος μέν διέδρα τόν κίνδυνον, οἱ δέ φυλάσσοντες αὐτόν στρατιῶται δι᾿ ἐκεῖνον ἐκολάσθησαν∙ καί ἀπό τοῦ Εὐαγγελίου δέ ὑποδείγματι κέχρηται, τοῖς ὑπό τοῦ Ἡρώδου ἀναιρεθεῖσι παισί, δι᾽ ἅ, φησιν, οὐκ ᾐτιάθη ὁ Κύριος∙ καί τῆς Ἐλισάβετ φυγούσης μετά τοῦ Ἰωάννου, καί περιφυλαξάσης αὐτόν, ὁ Πατήρ αὐτοῦ Ζαχαρίας ἀνῃρέθη τόν υἱόν ἀπαιτουμένος, ἀλλ᾽ ὁ Ἰωάννης διά τοῦτο οὐκ ᾐτιάθη. ΖΩΝΑΡΑΣ. Οἱ τούς ἁγίους κολάζοντες μάρτυρας, μετά βασάνους πολλάς ἐπεί τινων βίᾳ τοῖς στόμασιν αὐτῶν ἐνέχεον οἶνον ἐκ τῶν σπονδῶν, ἤ καί ἐκ τῶν εἰδωλοθύτων κρεῶν ἐνέβαλλον εἰς τά στόματα αὐτῶν, καί ταῖς χερσίν αὐτῶν ἐπιτιθέντες λιβανωτόν, εἷλκον αὐτούς ἐπί τόν βωμόν, καί τάς χεῖρας αὐτῶν κρατοῦντες βίᾳ, τό λιβανωτόν ἐπέχεον τῷ βωμῷ, ἤ καί ἄνθρακας μετά λιβανωτοῦ ταῖς παλάμαις αὐτῶν ἐπετίθουν, ἵνα, μή φέροντες τήν ὀδύνην τήν ἐκ τῆς καύσεως, ἐπιχέωσι τό λιβανωτόν σύν τοῖς ἄνθραξι τῷ βωμῷ∙ κατείχοντο γάρ παρ᾽ αὐτῶν∙ τούς τοιούτους φησί δύνασθαι εἶναι ἐν τῇ λειτουργίᾳ, ἤ μᾶλλον καί ἐν τοῖς ὁμολογηταῖς τετάχθαι∙ οὐ γάρ οἰκείᾳ προαιρέσει, ἤ τῶν σπονδῶν ἐγεύσαντο, ἤ τό λιβανωτόν ἐπέβαλον τῷ βωμῷ, ἀλλά βίᾳ, τοῦ λογισμοῦ αὐτῶν τῇ πράξει μή συγκατατιθεμένου∙ ὥσπερ καί οἱ τῇ τῶν͵ βασάνων ἀνάγκῃ παραλυθέντες τόν τόνον τοῦ σώματος, ὡς μήτε κινηθῆναι δύνασθαι, μήτε φθέγξασθαι, καί ἀντιστῆναι τοῖς βίᾳ εἰς τά στόματα αὐτῶν ἐγχέασι τόν οἶνον τῶν σπονδῶν, κᾀκεῖνοι τοῖς ὁμολογηταῖς συνταχθήσονται. Ἑξῆς δέ περί τῶν ἀνυόντων τό τῆς συνειδήσεως μαρτύριον λέγει, κἀκείνους τοῖς συνομολογηταῖς συναρθμῶν. Εἰ δέ τινες, φησί, κατέλιπον τάς περιουσίας αὐτῶν καί ἀνεχώρησαν, ἵνα μή κατασχεθέντες κινδυνεύσωσιν, ἴσως μή δυνάμενοι μέχρι τέλους ἐμμεῖναι τῇ ὁμολογίᾳ διά τήν τῶν κολαζόντων ἀπήνειαν, οὐκ ἐγκληθήσονται, κᾂν καί ἕτεροι κατεσχέθησαν καί ἐκολάσθησαν δι᾿ αὐτούς. Καί παράγει χάριν τούτου εἰς παράδειγμα τόν Γάϊον καί τόν Ἀρίσταρχον, τούς ἀντί Παύλου κατασχεθέντας, τούς στρατιώτας τούς φυλάσσοντας τόν Πέτρον, τά νήπια τά παρά τοῦ Ἡρώδου ἀναιρεθέντα διά τόν Χριστόν, καί τόν τοῦ τιμίου καί ἁγίου Προδρόμου πατέρα Ζαχαρίαν. ΒΑΛΣΑΜΩΝ. Τούς ἀπό βίας τυραννικῆς δόξαντας φαγεῖν κρέας ἐκ τῶν εἰδωλοθύτων, ἤ πιεῖν οἶνον ἐκ τῶν ἑλληνικῶν σπονδῶν, (τυχόν γάρ κατά γῆς οἱ τυραννοῦντες θέμενοι τούτους, καί χάνους, ἥτοι σιδήρια βαλόντες εἰς τά στόματα αὐτῶν, ὥστε διόλου εἶναι ἠνεῳγμένα, ἐπέχεον εἰς τόν φάρυγγα τούτων οἶνον, καί κρέα ἐπέῤῥιπτον, ἤ καί ταῖς χερσίν αὐτῶν ἀνθρακιάς μετά λιβανωτοῦ θέμενοι, παρεσκεύαζον δῆθεν θύειν αὐτούς) κληρικούς μέν ὄντας, εἶναι καί πάλιν ἐν τῷ οἰκείῳ βαθμῷ ὁ κανὼν διορίζεται, ὡς τεταγμένους μετά τῶν ὁμολογητῶν∙ λαϊκούς δέ, λογίζεσθαι ὡς μάρτυρας, διά τό μή κατά προαίρεσιν οἰκείαν ποιῆσαι ταῦτα τούτους, μηδέ συγκαταθέσθαι ὅλως τῇ πράξει∙ ὥσπερ τοῖς ὁμολογηταῖς συνταχθήσονται καί οἱ τῇ τῶν βασάνων ἀνάγκῃ παραλυθέντες τόν τόνον τοῦ σώματος, καί μή δυνάμενοι αντιστῆναι τοῖς ἐγχέουσιν εἰς τά στόματα αὐτῶν οἶνον ἀπό τῶν σπονδῶν. Ἑξῆς δέ περί τῶν ἀνυόντων, τό τῆς συνειδήσεως μαρτύριον λέγει, κἀκείνους τοῖς ὁμολογηταῖς συναριθμεῖ. ΠΗΔΑΛΙΟΝ. Λέγει διά τοῦ κανόνος τούτου ὁ ἅγιος, ὅτι δέν ἔχουσιν ἔγκλημα ἐκεῖνοι ὁποῦ ἀφῆκαν ὅλα τά ὑπάρχοντά των, καί ἔφυγαν διά νά λυτρώσουν τήν ψυχήν των, ἴσως μή δυνάμενοι νά ὑπομείνουν τό μαρτύριον μέχρι τέλους. Ἀλλ’ οὐδέ πρέπει νά ἐγκαλοῦνται, ἀνίσως, φευγόντων αὐτῶν, ἐπίασαν οἱ διῶκται ἄλλους Χριστιανούς δι’ αὐτούς, καί τούς ἐκακοποίησαν. Διά τί, καί εἰς τήν Ἔφεσον ἀντί τοῦ Παύλου, ἐπίασαν Γάϊον, καί Ἀρίσταρχον τούς συντρόφους τοῦ Παύλου, ἀλλ’ ὁ Παῦλος διά τοῦτο δέν ἐκατηγορήθη, καί μ’ ὅλον ὁποῦ ἡ στάσις, καί ταραχή ἔγινε, διά τί αὐτός ἔπεισεν ὄχλον πολύν, καί τούς ἐπέστρεψεν εἰς τήν θεογνωσίαν. Καί ὅταν δέ ὁ Ἄγγελος εὔγαλε τόν Πέτρον ἀπό τήν φυλακήν, ὁ Ἡρώδης ἐπίασε τούς φυλάσσοντας αὐτόν στρατιώτας, καί τούς ἐπαίδευσεν, ἤ καί τούς ἐκρέμασεν, ἀλλά διά τοῦτο δέν κατηγορεῖται, οὔτε ὁ Ἄγγελος, οὔτε ὁ Πέτρος. Διά τί ἠμποροῦσαν καί οἱ στρατιῶται νά φύγουν βλέποντες πῶς ὁ Πέτρος δέν ἦτον εἰς τήν φυλακήν, ἀμή δέν ἔφυγον. Ἀλλά καί ὅταν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός ἐγεννήθη. Οὗ τό ὄνομα ἦτον κατά τήν προφητείαν. Ὀγλίγωρα κούρσευσε, τούς ὑπό τοῦ διαβόλου κουρσευμένους δηλαδή, καί οἱ Μάγοι ὡς κουρσευθέντες νοητῶς ὑπ’ αὐτοῦ, προσεκύνησαν αὐτῷ, προσφέροντες δῶρα, Χρυσόν, ὡς Βασιλεῖ, καί Λίβανον, ὡς Θεῷ, καί Σμύρναν, ὡς Ἀνθρώπῳ νεκρῷ, καί μή ὑποστρέψαντες εἰς τόν Ἀσσύριον βασιλέα, ἤτοι τόν Ἡρώδην,2 ἀλλά δι’ ἄλλης ὁδοῦ ἀνεχώρησαν εἰς τήν χώραν των. Ὅταν, λέγω, ταῦτα πάντα ἠκολούθησαν, καί ὁ Κύριος διά τοῦ μηνύματος τοῦ Ἀγγέλου ἔφυγεν εἰς Αἴγυπτον, τότε ὁ αἱμοβόρος Ἡρώδης, θυμωθείς διά τί ἐνεπαίχθη ἀπό τούς Μάγους, ἐθανάτωσεν ὅλα τά βρέφη τά ἐν Βηθλεέμ, ἀπό δύω χρόνων, καί κάτω, ἀλλλά διά τοῦτο δέν κατηγορεῖται ὁ Κύριος. Ζητήσας δέ καί τόν Πρόδρομον Ἰωάννην ὁ αὐτός Ἡρώδης, καί μή εὑρών, ἐπειδή ἡ Μήτηρ του Ἐλισάβετ λαβοῦσα αὐτόν ἔφυγεν, ἐθανάτωσε τόν Πατέρα του Ζαχαρίαν∙3 ἀλλ’ ὁμοίως, οὔτε ὁ Ἰωάννης, οὔτε ἡ Ἐλισάβετ διά τοῦτο κατηγορίας ἄξιοι εἶναι. 1Ἐν ἄλλοις, ἀπαχθῆναι. (Σημ.: στο Πηδάλιο χρησιμοποιείται ο όρος «ἀπαγχθῆναι», εξ ού και η παραπομπή.2Ἐν τοῖς χρόνοις τῆς γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ, ἄλλου ὄντος βασιλέως ἐν τῇ Ἀσσυρία, τοῦ Ὀβοδάμ δηλαδή, ὡς ὁ Ἰώσηπος ἱστορεῖ βιβλ. ιστ΄, ἀρχαιολογ. κεφ. στ΄ καί ἅλλου ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ καί Σαμαρείᾳ, τοῦ Ἡρώδου δηλ., πῶς ὁ ἅγιος ἐνταῦθα λέγει, ὅτι οἱ μάγοι δέν ὑπέστρεψαν εἰς τήν Ἀσσύριον βασιλέα τόν Ἡρώδην; ἤ ἴσως Ἀσσύριον ὀνομάζει τόν Ἡρώδην, κατά τήν κακίαν, καί φονικήν προαίρεσιν, ὃν τρόπον καί ὁ Ἡσαΐας Ἀσσύριον νοῦν διά τήν κακίαν ὠνόμασε τόν διάβολον.3Ὁ δέ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ εἰς τήν Χριστοῦ γέννησιν λόγῳ φησίν, ὅτι ἐκ παραδόσεως ἀρχαίας λόγος ἐστί, πῶς ὁ Ζαχαρίας γνωρίζων τήν Κυρίαν Θεοτόκον, ὅτι παρθένος ἐγέννησεν, ἔβαλε ταύτην, καί μετά τό γεννῆσαι τόν Κύριον εἰς τόν τόπον τῶν παρθένων. Οἱ δέ Ἰουδαῖοι, κατηγορήσαντες αὐτόν, πῶς μέ τοῦτο ὁποῦ κάμνει, κατασκευάζει τό παράδοξον ἐκεῖνο, τό νά γεννήσῃ παρθένος, καί νά μή φθείρῃ τήν παρθενίαν, ἐφόνευσαν αὐτόν. Ἀλλά δυνατόν εἶναι, νά ἠκολούθησαν καί τά δύω. Καί τότε μέν, ὅτε εἰσήγαγε τήν παρθένον, νά ἔδωκε φόνου αἰτίαν εἰς τούς Ἰουδαίους ὁ Ζαχαρίας, καθὼς λέγει ὁ Βασίλειος, ὕστερον δέ διά τήν ζήτησιν τοῦ παιδός του, νά ἐφονεύθη ἀληθῶς ἀπό τόν Ἡρώδην, καθὼς λέγει ὁ θεῖος Πέτρος. Περιεργείας χάριν, καί τοῦτο προστεθήτω, ὅτι ἐν τοῖς χρόνοις τοῦ νέου Θεοδοσίου εὑρέθη τό λείψανον τοῦ προφήτου τούτου Ζαχαρίου, εἰς τό χωρίον Κοφάρ τῆς Ἐλευθερουπόλεως τῆς ἐν Παλαιστίνῃ ὑπό τινος ἀνθρώπου Καλημέρου ὀνομαζομένου. Καί ἐφόρει ἕν λευκόν ἔνδυμα, χρυσῆν Μίτραν εἰς τήν κεφαλήν, καί εἰς τούς πόδας σανδάλια χρυσοΰφαντα. Καθὼς εὑρίσκετο εἰς τό θυσιαστήριον (οὗτος δέ, δέν εἶναι ὁ υἱός τοῦ Ἰωδαέ, καθὼς λέγουσί τινες, τόν ὁποῖον ἐθανάτωσεν Ἰωάς ὁ βασιλεύς, ἐν τῇ αὐλῇ οἴκου Κυρίου. Διότι ἐκεῖνος Ἀζαρίας, καί ὄχι Ζαχαρίας ἐκαλεῖτο, κατά τό κδ΄ τῆς β΄ τῶν Παραλειπομένων (Δοσιθ. 267 τῆς δωδεκαβίβλ.)∙ τώρα δέ εὑρίσκεται τό λείψανόν του εἰς τήν Ἰταλίαν, καθὼς λέγει Ἱεροσολύμων Νεκτάριος σελ. 192 τῆς περί τῆς ἀρχῆς τοῦ Πάπα ἀντιῤῥήσεως. Ὁ δέ Γεώργιος ὁ Κέεδρινός διηγεῖται ὅτι, ἡ Ἐλισάβετ, μετά τεσσαράκοντα ἡμέρας τοῦ φόνου τοῦ ἀνδρός αὐτῆς Ζαχαρίου, ἀπέθανε μέσα εἰς τό σπήλαιον, ὅπου ἦν κεκρυμμένη μέ τό παιδίον της τόν Ἰωάννην∙ ἄγγελος δέ Κυρίου ἐφρόντιζε τῆς ὀρφανίας καί ἀνατροφῆς τοῦ παιδίου εἰς τήν ἔρημον (Δοσίθεος, βιβλ. α΄, κεφ. β΄ ἐν τῇ Δωδεκαβίβλω).
