Ἐάν ἐν τοῖς ματρικίοις, ἤγουν ἐν ταῖς καθέδραις, ἐπίσκοπος ἀμελής γένηται κατά τῶν αἱρετικῶν, ὑπομνησθείη ἀπό τῶν γετνιώντων ἐπιμελῶν ἐπισκόπων, καί ὑποδειχθείη αὐτῷ ἡ ἰδία περιφρόνησις πρός τό μή ἔχειν ἀπολογίαν· ἐάν δέ, ἀφ᾽ ἧς ἡμέρας ὑπομνησθῇ· ἐντός μηνῶν ἕξ, ἐν τῇ αὐτῇ ἐπαρχίᾳ διάγων, μή τῶν ὀφειλόντων εἰς τήν καθολικήν ἑνότητα ἐπιστραφῆναι τήν φροντίδα ποιήσηται, τῷ τοιούτῳ μή συγκοινωνηθῇ, ἕως οὗ τοῦτο πληρώσῃ. Εἰ δέ ὁ ἐπεξεργαστής εἰς τούς αὐτούς τόπους μή παραγένηται, τῷ ἐπισκόπῳ μή ἐπιγραφῇ.
Καί ἐπισκόπους ἰδίους εἶχον οἱ Δονατισταί, καί ματρίκια, ἤγουν ἀπογραφάς τῶν διαφερόντων ταῖς ἐκκλησίαις αὐτῶν. Λέγει οὖν ὁ κανών, ὅτι, ἐάν ἐπίσκοπος ὀρθόδοξος ἀμελήσῃ ἐκνικῆσαι τάς καθέδρας τῶν αἱρετικῶν, καί τά ἐν τοῖς ματρικίοις αὐτῶν, καί μή φροντίσῃ τῶν ὀφειλόντων πρός τήν καθολικήν ἐκκλησίαν ἐπιστραφῆναι, ἵνα ὑπομιμνήσκηται περί τούτου ἐκ τῶν γειτόνων ἐπισκόπων, καί μετά τήν ὑπόμνησιν, ἐάν ἐντός μηνῶν ἓξ οὐ φροντίσῃ περί τῆς ὑποθέσεως ἐκεῖ ἐνδημῶν, ἵνα μή συγκοινωνῇ αὐτῷ τις∙ εἰ δέ ἐνδημεῖ, φησιν, οὐ πάρεστι δέ ὁ ἐπεξεργαστής, ἤγουν ὁ ἄρχων τῆς χώρας, ὅστις ἐπεξεργάσασθαι δύναται τήν ὑπόθεσιν, καί παραστῆσαι καί ἄκοντας τούς αἱρετικούς ἀπολογησομένους, ἤ ὁ ἐκ βασιλέως δοθείς ἴσως εἰς ἐκδίκησιν κατά τόν ϟζ΄ κανόνα, τῷ ἐπισκόπῳ μή ἐπιγραφῇ εἰς ἀμέλειαν ἡ ὑπέρθεσις, διά τήν ἀπουσίαν τοῦ ἄρχοντος, ἥ τοῦ ἐκδίκου γενομένη. Ἐν τῷ ρκα΄ κανόνι ἀρκούντως ἐγράψαμεν περί τῶν ἀμελούντων ἐπισκόπων τῆς διδασκαλίας τῶν ὑπ’ αὐτούς λαῶν∙ περί ὧν καί ὁ παρὼν κανών φησι, προστιθέμενος ἀκολούθως τῷ ἀποστολικῷ κανόνι, ἀφορισμῷ ἀκοινωνησίας καθυποβάλλεσθαι τούς μετά παραγγελίαν ἀμελοῦντας τοῦ διδάσκειν τούς ἐν τοῖς ματρικίοις, ἤγουν τοῖς δικαίοις τῶν καθεδρῶν, ἤτοι τῶν ἐκκλησιῶν αὐτῶν, ὄντας αἱρετικούς. Εἰ δέ, φησιν, ὁ ἐπεξεργαστής ἐπιτραπείς παρά τοῦ ἐπισκόπου κατά τόπον ἀφικέσθαι καί μετακαλέσασθαι τούς αἱρετικούς, οὐ ποιήσει τοῦτο, ἀκαταιτίατος ἔσται ὁ ἐπίσκοπος∙ ἔστι γάρ καί τοῦτο αἰτία εὔλογος ὁποία ἡ τῆς νόσου καί αἱ λοιπαί. Ἐπεξεργαστής δ’ ἐστίν ἤ ὁ ἐγχώριος ἔξαρχος ὁ ταῦτα οἰκονομῶν, ἤ ὁ ἄρχων τῆς χώρας, ὁ πρός ἀνάγκης ἔχων βοηθεῖν τῷ ἐπισκόπῳ ἐν τοῖς τοιούτοις, καί μᾶλλον ἤ ὁ ἐγχώριος ἔκδικος ὁ δηλούμενος ἐν τῷ ϟζ΄ κανόνι τῆς παρούσης συνόδου. Περιφρονῶν ἐπίσκοπος τήν ὑπέρ τῶν αἱρετικῶν ἐπιμέλειαν, καί ὑπομιμνησκόμενος, εἰ ἐπί τῆς ἰδίας διάγοι περιφρονήσεως ἐπί ἓξ μῆνας, καί μή φροντίσει τούτων τῆς ἐπιστροφῆς, ἤτω ἀκοινώνητος. Ὁ μέν προγραφείς ἑκατοστός πρῶτος κανών, τόν καταφρονητικῶς διατεθέντα ἐπίσκοπον περί τήν τῶν αἱρετικῶν διόρθωσιν, καί μηδέ μετά τήν ὑπόμνησιν τῆς τούτων ἐπιστροφῆς ἐπί ἓξ μῆνας φροντίσαντα, καταδικάζει εἰς τό προσκυρωθῆναι τούς τόπους αὐτοῦ ἑτέρῳ ἐπισκόπῳ, τῷ δυναμένῳ εἰς τήν καθολικήν πίστιν αὐτούς μεταστρέψαι∙ ὁ δέ παρὼν κανὼν ἀκοινωνησίαν αὐτῷ ἐπάγει, καί ἀφωρισμένον εἶναι προστάττει, ἕως οὗ τό ἀνῆκον αὐτῷ ἔργον πληρώσῃ. Καί δοκεῖ ὁ κανὼν οὗτος οἱονεί ἐναντιοῦσθαι τῷ ρκα΄ κανόνι, ἄλλο παρ’ ἐκεῖνον ἐπάγων ἐπιτίμιον τῷ ἐπισκόπῳ, τῷ τῆς ἐπιστροφῆς τῶν αἱρετικῶν ἀμελοῦντι∙ οὐκ ἔστι δέ ἐνάντιος∙ ἀλλ’ ὅταν μέν εὑρίσκεται ἐπίσκοπος ἕτερος, τήν ἐπιμέλειαν αὐτῶν ἀναδεχόμενος, ἀφαιρεθήσεται ὁ καταφρονήσας τῆς σωτηρίας αὐτῶν ἐπίσκοπος, ὅπερ εἶχεν ἐπ’ αὐτοῖς ἐπισκοπικόν δίκαιον, καί προσκυρωθήσεται ἐκείνῳ∙ ὅταν δέ οὔτε ἄλλος τήν φροντίδα αὐτῶν ἀναδέχηται, οὔτε αὐτός τῆς ἐπιστροφῆς τούτων ἐπιμελῆται, τηνικαῦτα τῷ τῆς ἀκοινωνησίας ἐπιτιμίῳ ὑποβληθήσεται. Εἰ δέ μετά τόν ἀφορισμόν τῇ τοιαύτῃ ῥᾳθυμίᾳ ἐπιμένει, καί καθαιρεθήσεται, κατά τόν πεντηκοστόν ὄγδοον κανόνα τῶν ἁγίων Ἀποστόλων. *Στο Πηδάλιο, ο 123ος κανόνας αντιστοιχεί στον 132ο (αρίθμηση Πηδαλίου). Ερμηνεία. Οὐ μόνον τούς ἄλλους τόπους τῶν αἱρετικῶν, κατά τόν προλαβόντα κανόνα, ἀλλά καί αὐτάς τάς καθέδρας καί Μητροπόλεις (εἰς τάς ὁποίας εὑρίσκονται οἱ πρωτότυποι Κώδηκες καί ἀπογραφαί τῶν πραγμάτων αὐτῶν, τοῦτο γάρ δηλοῦσι τά Ματρίκια, καί ὅρα εἰς τόν μα΄ τῆς συνόδου ταύτης), πρέπει ὁ Ἐπίσκοπος νά ἐπιμελῆται νά ἐπιστρέφῃ πρός τήν ὀρθοδοξίαν, καί ὄχι νά ἀμελῇ. Ὁ δέ ἀμελῶν αὐτῶν, διορίζει ὁ παρών κανών νά ἐνθυμίζεται περί τούτου ἀπό τούς γείτονας Ἐπισκόπους, διά νά μήν ἔχῃ ὕστερον ἀπολογίαν. Ἐάν δέ μετά τήν ἐνθύμισιν, εἰς ἓξ μήνας εὑρισκόμενος εἰς τάς καθέδρας αὐτάς τῶν αἱρετικῶν, δέν φροντίσῃ νά ἐνεργήσῃ ὅλους τούς τρόπους ἐκείνους, μέ τούς ὁποίους ἠμποροῦν νά ἐπιστραφοῦν οἱ αἱρετικοί, νά γίνεται ἀκοινώνητος1 ἕως οὗ νά κάμῃ τοῦτο. Εἰ δέ ὁ ἄρχων τῆς χώρας, ὁ ὁποῖος δύναται νά ἐπεξεργάσῃ τήν ὑπόθεσιν, καί νά φέρῃ τούς αἱρετικούς καί μή θέλοντας, εἰς τό νά ἀπολογηθοῦν,2 δέν εὑρίσκεται παρών, ἂς μή κατηγορῆται διά τήν ἀναβολήν αὐτήν τῆς ἐπιστροφῆς των ὁ Ἐπίσκοπος, ὡς μή ἐξ αἰτίας αὐτοῦ γενομένην. Ὅρα καί τόν νη΄ Ἀποστολικόν. 1Ὁ Ἀνώνυμος ἑρμηνευτής λέγει νά γίνεται ἀκοινώνητος ὁ ἀμελήσας αὐτός Ἐπίσκοπος, ἐάν ἄλλος δηλ. δέν εὑρεθῇ νά ἐπιστρέψῃ τούς αἱρετικούς ἐπιμελέστερος Ἐπίσκοπος κατά τόν ρλα΄ κανόνα.2Ὁ ἐπεξεργαστής ἴσως νά ᾖναι ὁ ἔκδικος καί ἐμβιβαστής, περί οὗ διαλαμβάνουσιν ὁ ρστ΄ καί ρζ΄ τῆς παρούσης συνόδου, τούς ὁποίους ἐζήτησαν οἱ πατέρες ἀπό τόν Βασιλέα.
