Ὅσιος ἐπίσκοπος εἶπεν· Ἐπειδή οὐδέν ἐστι παραλειπτέον, καί τοῦτο ὁρισθήτω. Τινές τῶν ἀδελφῶν καί συνεπισκόπων ἐν ταῖς πόλεσιν, ἐν αἷς ἐπίσκοποι καθίστανται, δοκοῦσι κεκτῆσθαι σφόδρα ὀλίγα ὑπάρχοντα ἴδια, ἐν ἑτέροις δέ τόποις κτήσεις μεγάλας, ἐξ ὧν καί ἐπικουρεῖν δυνατοί εἰσι τοῖς πένησιν. Οὕτως οὖν αὐτοῖς συγχωρητέον εἶναι κρίνω, ἵνα, εἰ μέλλοιεν εἰς τάς ἑαυτῶν παραγίνεσθαι κτήσεις, καί τήν συγκομιδήν τῶν καρπῶν ποιεῖσθαι, τρεῖς Κυριακάς ἡμέρας, τοὐτέστι τρεῖς ἑβδομάδας, ἐν τοῖς ἑαυτῶν κτήμασιν αὐτούς διάγειν, καί ἐν τῇ ἀγχιστευούσῃ ἐκκλησίᾳ ἐν ᾗ πρεσβύτερος συνάγοι, ὑπέρ τοῦ μή χωρίς συνελεύσεως αὐτόν δοκεῖν εἶναι, συνέρχεσθαι, καί λειτουργεῖν, καί μή συνεχέστερον εἰς τήν πόλιν, ἐν ᾗ ἐστιν ἐπίσκοπος, παραγίγνοιτο· τοῦτον γάρ τόν τρόπον καί τά οἰκεῖα αὐτοῦ πράγματα παρά τήν αὐτοῦ ἀπουσίαν οὐδεμίαν ὑπομενεῖ ζημίαν, καί τό τῆς ἀλαζονείας καί τοῦ τύφου ἐκκλίνειν δόξει ἔγκλημα. Ἅπαντες οἱ ἐπίσκοποι εἶπον· Ἀρέσκει καί αὕτη ἡ διατύπωσις.
Τῶν ἐπισκόπων τινές, φησίν ὁ κανών, ἐν ταῖς χώραις τῶν πόλεων, ἐν αἷς ἐπισκοποῦσιν, ὀλίγα πάνυ κέκτηνται ἴδια τῶν ἐκκλησιῶν αὐτῶν, ἀλλ’ οὐχί ἴδια τῆς οἰκείας περιουσίας, ἐν δέ ἑτέραις χώραις ἔχουσι κτήσεις μεγάλας, ἐξ ὧν κτήσεων δύνανται βοηθεῖν τοῖς πένησι, διδόντες αὐτοῖς τά πρός χρείαν, ὥστε ἀναγκαῖον εἶναι αὐτοῖς ἀπέρχεσθαι ἐκεῖ διά τήν συλλογήν τῶν καρπῶν. Οὕτως οὖν, φησί, συγχωρείσθω ἐπίσκοπος εἰς ἑτέραν ἐνορίαν διάγειν, ἀπιών εἰς τούς οἰκείους ἀγρούς, ἵνα ἐπί τρεῖς ἑβδομάδας μή συνέρχοιτο τῷ ἐπισκόπῳ τῆς πόλεως, ἀλλ’ ἐν τοῖς ἀγροῖς αὐτοῦ διάγῃ, καί ἐν τῇ πλησιαζούσῃ ἐκεῖ ἐκκλησίᾳ, ἐν ᾗ πρεσβύτερος τήν σύναξιν τοῦ λαοῦ ποιεῖται, συνέρχηται, καί λειτουργῇ∙ τό λειτουργεῖν δ’ ἐνταῦθα, οὐχί τό ἱερουργεῖν καί προσφέρειν τήν ἀναίμακτον θυσίαν νοητέον, ἀλλά τό εὔχεσθαι, καί τούς συνήθεις ὕμνους τῷ Θεῷ ἀναπέμπειν. Πῶς γάρ ἱερουργῆσαι ἠδύνατο, ἤ ἄλλο τι ποιῆσαι ἀρχιερατικόν δίκαιον εἰς ἀλλοτρίαν ἐνορίαν, μή παρά τοῦ ἐπισκόπου τῆς χώρας τοῦτο ἐπιτραπείς; κατά γάρ τόν λστ΄ κανόνα τῶν Ἀποστόλων καθαιρεῖται ὁ τοῦτο ποιήσας. Καί τό συνέρχεσθαι δέ εἰς ἐκκλησίαν, καί συνεύχεσθαι τοῖς ἐκεῖσε πιστοῖς, διά τοῦτο, φασίν, ἐπιτρέπομεν, ἵνα μή δοκῇ χωρίς συνελεύσεως εἶναι, καί προσκρούῃ πρός τόν ἀνωτέρω εἰρημένον κανόνα, τόν ἀφορίζοντα τούς ἐπί τρεῖς ἑβδομάδας μή συνιόντας εἰς ἐκκλησίαν. Μή μέντοι, φασί, συνεχέστερον εἰς τήν πόλιν τῆς χώρας ἐκείνης παραγίνοιτο, ἵνα οὕτω μήτε ζημίαν τινά ὑποστῇ ἐκ τοῦ μή ἐπιτηρεῖν τά οἰκεῖα, καί τό τῆς ἀλαζονείας ἐκκλίνῃ αἰτίαμα, μή διά δόξαν νομιζόμενος ἀπιέναι εἰς ἑτέραν πόλιν ἤ χώραν, ὥστε διδάσκειν, καί καταισχύνειν τόν ἐν ἐκείνῃ ἐπίσκοπον. Ὁ μέν ια΄ κανὼν διδάσκει περί τῶν ἀποδημησάντων ἐπισκόπων ἀπό πόλεως εἰς πόλιν, ἤ ἀπό ἐπαρχίας εἰς ἐπαρχίαν∙ ὁ δέ παρὼν κανὼν διορίζεται τούς ἐπισκόπους, τούς ἔχοντας ἀκινήτους μεγάλας κτήσεις εἰς ἀλλοτρίας ἐνορίας, ἀπαρεμποδίστως εἰς ταύτας ἀπέρχεσθαι διά τήν συγκομιδήν τῶν καρπῶν, καί οὕτω χειραγωγεῖν τούς πένητας. Πλήν, φησίν, ἐπί μέν τρισί Κυριακαῖς ὀφείλει ὁ ἐπίσκοπος διάγειν εἰς τά οἰκεῖα κτήματα, καί μετά τῶν ἐγχωρίων πιστῶν ἐκκλησιάζειν καί συλλειτουργεῖν, ἤτοι συνεύχεσθαι μετά τοῦ ἐκεῖσε ὄντος πρεσβυτέρου, ἵνα μή δοκῇ χωρίς συνελεύσεως ἐκκλησιαστικῆς εἶναι, καί προσκρούειν πρός τόν ἀνωτέρω εἰρημένον κανόνα, τόν ἀφορίζοντα τούς ἐπί τρεῖς ἑβδομάδας μή συνιόντας εἰς ἐκκλησίαν∙ μετά δέ τάς τρεῖς Κυριακάς μή παραβάλλειν συχνότερον ἐν τῇ πόλει, ἐν ᾗ ὁ κατά τόπον ἐστίν ἐπίσκοπος∙ τούτου γάρ, φησίν, οὕτω γινομένου, οὔτε αὐτός ὑποπέσει χρηματικῇ ζημίᾳ διά τό κατά παρουσίαν αὐτοῦ γενέσθαι τήν συγκομιδήν τῶν καρπῶν, οὔτε ὁ ἐγχώριος ἐπίσκοπος ἀλαζονείαν τούτῳ ἐπιγράψηται. Τούτων οὕτως ἐχόντων, μή εἴπῃς ἀναγκαστικόν εἶναι τῷ ἐπιδημήσαντι ἐπισκόπῳ εἰς τά παρ’ ἐνορίαν κτήματα τῆς ἐκκλησίας αὐτοῦ, ἐπί τρισί Κυριακαῖς ἐκεῖσε καθῆσθαι, καί μή παραβάλλειν ἐν τῇ πόλει, ἐν ᾗ ὁ ἐγχώριός ἐστιν ἀρχιερεύς, ἀλλά συμβουλευτικόν, διά τό ἀσκανδάλιστον. Εἰ γάρ θέλει ἀπεντεῦθεν εἰς τήν πόλιν ἀπελθεῖν, καί συνομιλῆσαι εἰρηνικῶς τῷ ἐγχωρίῳ ἀρχιερεῖ, καί ὑποχωρῆσαι εἰς τά ἐκκλησιαστικά αὐτοῦ κτήματα, οὐ κωλυθήσεται∙ Εἰς ὀλίγην πόλιν ἐστιν, ἀλλ’ ἤ τό μή ὀχλεῖσθαι τόν ἐγχώριον ἐπίσκοπον ὑπό τοῦ παρ’ ἐνορίαν ἐκεῖσε ἀφικνουμένου ἐπισκόπου, καί παρ’ αὐτοῦ ἴσως περιϋβρίζεσθαι. Ἀνάγνωθι καί τά ἐν ιστ΄ κανόνι τῆς α΄ καί β΄ συνόδου γραφέντα παρ’ ἡμῶν∙ καί σημείωσαι, ὅτι εἰς τάς ἀκινήτους κτήσεις τῶν ἀλλοτρίων ἐκκλησιῶν ὁ ἐγχώριος ἐπίσκοπος ἐνεργεῖ τά ἀρχιερατικά δίκαια∙ ἀπό μακρᾶς δέ συνηθείας, βεβαιωθείσης πολλάκις συνοδικῶς, ὁ θρόνος τῆς Κωνσταντινουπόλεως σταυροπήγιά τε δίδωσιν εἰς πάσας τάς τῶν ἐκκλησιῶν ἐνορίας, καί ἀναφοράν ἔχει οὐ μόνον ἐν τούτοις, ἀλλά καί ἐφ’ αἷς ἔχει ἀκινήτοις κτήσεσιν ὁπουδήποτε. Τινές δέ λέγουσι, τό αὐτοδίκαιον ἔχειν τόν αὐτόν ἅγιον θρόνον, οὐ μόνον εἰς τάς διαφερούσας τούτῳ κυριαρχικῷ δικαίῳ κτήσεις, ἀλλά καί εἰς τά ἀκίνητα τῶν ὑποκειμένων τούτῳ μοναστηρίων, ὁπουδήποτε διακείμενα. Καλῶς δ’ ἐξελαβόμεθα τήν λειτουργίαν ἀντί εὐχῆς∙ λειτουργεῖν γάρ, ἤτοι ἱερουργεῖν, χωρίς ἐπιτροπῆς τοῦ κατά χώραν ἐπισκόπου, ἀδύνατόν ἐστιν. Ἐπίσκοπος κτήσεις κεκτημένος ὑπερορίους, εἰ μέλλει ἐν ταύταις ἰέναι, μή πλέον ἐκεῖσε μενέτω Κυριακῶν τριῶν διαστήματος∙ οὕτω γάρ ἡ οἰκεία τοῦτον ποίμνη καταπλουτίσει, καί αὐτός ἄτυφος διαμένει. Κτήματά τινες τῶν ἐπισκόπων εἰ ἔχοιεν ἐν ἀλλοτρίαις ἐπισκοπαῖς κείμενα, οὐ κωλύονται ἀπέρχεσθαι εἰς ἐπιτήρησιν τούτων, καί τήν συλλογήν τῶν καρπῶν ποιεῖσθαι∙ πλήν καί οὗτοι πλέον τριῶν ἑβδομάδων ἐν ἀλλοτρίαις ἐγχρονίζειν οὐ συγκεχώρηνται∙ ἵνα μήτε τά τῆς ἐκκλησίας αὐτῶν πράγματα διά τήν ἀπουσίαν αὐτῶν ἀπόλωνται, μήτε ἔγκλημα τύφου καί ἀλαζονείας αὐτοῖς προσάψωσιν, ἐπί μακρότερον ἐν ἀλλοτρίᾳ πόλει ἐνδιατρίβουσιν. Ἀκόλουθος φαίνεται νά ᾖναι ὁ παρών Κανών μέ τόν ἀνωτέρω διορίζει γάρ, ὅτι, ἐπειδή τινες Ἐπίσκοποι, εἰς ἄλλας μέν ἐπαρχίας ξένας, ἔχουν ὑποστατικά ὀλίγα τῶν ἐκκλησιῶν τους ἴδια, εἰς ἄλλας δέ ἔχουσι μεγάλα καί πολύκαρπα, ἀπό τά ὁποῖα ἠμποροῦν νά βοηθοῦν τούς πτωχούς. Διά τοῦτο συγχωρεῖται ὁ τά τοιαῦτα ὑποστατικά ἔχων Ἐπίσκοπος νά πηγαίνῃ εἰς τό νά συνάγῃ τούς καρπούς αὐτῶν. Νά μή πηγαίνῃ ὅμως συχνά εἰς τήν πόλιν, ὅπου κάθηται ὁ Ἐπίσκοπος, ἀλλά νά μένῃ εἰς τά ὑποστατικά του τρεῖς ἑβδομάδας, καί κατά τάς Κυριακάς νά συνέρχεται εἰς τήν γειτονεύουσαν ἐκεῖσε ἐκκλησίαν, ἐν ᾗ ἐνορεύει Πρεσβύτερος, καί νά λειτουργῇ, ἤτοι ὄχι νά ἱερουργῇ, ἀλλά νά προσφέρῃ τούς συνήθεις ὕμνους τῷ Θεῷ1 μετά τοῦ λαοῦ (τοῦτο δέ νά τό κάμνῃ, διά νά μή φαίνεται ὅτι δέν πηγαίνῃ εἰς τήν ἐκκλησίαν, καί ἀκολούθως διά νά μήν προξενῇ σκάνδαλον εἰς τούς Χριστιανούς, καί τόν ἀνωτέρω παραβαίνῃ κανόνα) (περί οὗ ὅρα τόν π΄ τῆς στ΄). Διά τί μέ τοῦτον τόν τρόπον, καί οἱ καρποί τῶν ὑποστατικῶν του δέν διασκορπίζονται ἐκ τῆς ἀπουσίας του, ἀλλά συμμαζώνονται μέ τήν παρουσίαν του, καί κάθε κατηγορίαν ὑπερηφανείας, καί φιλοδοξίας ἀποφεύγει μέ τό νά μήν συχνάζῃ κατ’ ἐκεῖνον τόν καιρόν εἰς τήν πόλιν τοῦ Ἐπισκόπου. Ὅρα καί τόν νη΄ Ἀποστολικόν, καί τόν π΄ τῆς στ΄. 1Σημείωσαι ὅτι ἐκ τούτου τοῦ κανόνος ἀποδεικνύεται τό χρέος ὁποῦ ἔχουσιν οἱ Ἀρχιερεῖς, ἀλλά δή καί οἱ λοιποί Ἱερωμένοι καί Κληρικοί, τό νά μήν ἀφίνουν δηλ. ἀλλά νά ἀναγινώσκουσι τήν συνήθη καί παραδεδομένην ἑπταδικήν ἀκολουθίαν, Μεσονυκτικόν, λέγω, ὄρθρον, ὥρας, ἐσπερινόν, καί ἀπόδειπνον∙ ὅτι δέ οἱ τήν ἀκολουθίαν μή ἀναγινώσκοντες Ἱερωμένοι καί Κληρικοί εἰς μεγάλα ὑποβάλλονται ἐπιτίμια, δηλοῦται ἀπό τήν φοβεράν ἱστορίαν ταύτην, ἥτις συνέβη εἰς τούς χρόνους τοῦ ἁγιωτάτου Σωφρονίου Πατριάρχου τῶν Ἱεροσολύμων. Ἐπί τοῦ Πατριάρχου γάρ τούτου ἀπέθανεν ἕνας ὅσιος καί μέγας τῷ βίῳ ἀνήρ, Εὐτρόπιος ὀνομαζόμενος, μέλλων αὐτόν ὁ Πατριάρχης κηδεῦσαι ἐν τῷ κοινοταφίῳ τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις μεγάλης ἐκκλησίας, εὗρεν ἐν αὐτῷ εἴκοσι λείψανα ἀκέραια καί ἄλυτα. Μή γινώσκοντες δέ ὁποίων ἦτον αὐτά, ἔκαμαν ἀγρυπνίαν, ὅ,τε Πατριάρχης, καί ὅλη ἡ ἐκκλησία, δεόμενοι τοῦ Θεοῦ νά τούς ἀποκαλύψῃ περί αὐτῶν. Λοιπόν ὁ Θεός ἤνοιξε τό στόμα ἐνός τῶν κεκοιμημένων ἐκείνων καί εἶπεν. Ἡμεῖς εἴμεθα Ἱερωμένοι, καί Κληρικοί, καί διά βιοτικάς φροντίδας κατεφρονοῦμεν τήν παραδεδομένην ἀκολουθίαν, δι’ ὃ καί ἀλύτῳ ἀφορισμῷ ὑπεβλήθημεν. Ἐρωτήσαντος δέ τοῦ Πατριάρχου καί μαθόντος, ὅτι εἴκοσι χρόνων ἀκολουθίαν δέν ἀνέγνωσαν. Ἔγιναν ὅλοι οἱ παρόντες Ἱερωμένοι ἐγγυηταί νά ἀναπληρώσουν τήν τῶν κ΄ χρόνων ἀκολουθίαν, καί οὕτω παρευθύς ἐλύθησαν τά σώματά των. Οὐ μόνον δέ οἱ ἱερωμένοι, ἀλλά καί οἱ λαϊκοί χρεωστοῦν νά ἀκούουν, ἤ νά ἀναγινώσκουν τήν ἑπταδικήν ταύτην αἴνεσιν. Εἰ γάρ ὁ Δαβίδ, καί ἐν τῷ νόμῳ ὤν, καί βασιλεύς μέ τόσας φροντίδας, ταύτην δέν ἀμέλει. Ὡς τό λέγει μόνος. Ἑπτάκις τῆς ἡμέρας ᾔνεσά σε (ψαλμ. ριη΄), πόσῳ μᾶλλον δέν πρέπει νά τήν ἀμελοῦν οἱ Χριστιανοί. Εἰ δέ ἑπτάκις δέν δύνανται, τούς προστάζουν οἱ Ἀπόστολοι, εἰς τάς διαταγάς (βιβλ. β΄, κεφ. νη΄) κᾂν νά ἀκούουν τόν ὄρθρον κάθε ἡμέραν, (σύν τῷ ὄρθρῳ ἐννοεῖται καί ἡ λειτουργία) καί τόν ἐσπερινόν. Λέγοντες τῷ ἐπισκόπῳ, «κέλευε καί παραίνει τῷ λαῷ εἰς τήν ἐκκλησίαν ἐνδελεχίζειν ὄρθρον καί ἑσπέρας ἑκάστης ἡμέρας, καί μή ἀπολείπεσθαι τό σύνολον, ἀλλά συνέρχεσθαι διηνεκῶς».
