Δεῖ δέ τούς ἐξουσίαν λύειν καί δεσμεῖν παρά Θεοῦ λαβόντας, σκοπεῖν τήν τῆς ἁμαρτίας ποιότητα, καί τήν τοῦ ἡμαρτηκότος πρός ἐπιστροφήν ἑτοιμότητα, καί οὕτω κατάλληλον τήν θεραπείαν προσάγειν τῷ ἀῤῥωστήματι, ἵνα μή, τῇ ἀμετρίᾳ καθ᾿ ἑκάτερον χρώμενος, ἀποσφαλείη πρός τήν σωτηρίαν τοῦ κάμνοντος. Οὐ γάρ ἁπλῆ τῆς ἁμαρτίας ἡ νόσος, ἀλλά ποικίλη καί πολυειδής, καί πολλάς τῆς βλάβης τάς παραφυάδας βλαστάνουσα, ἐξ ὧν τό κακόν ἐπί πολύ διαχεῖται, καί πρόσω βαίνει, μέχρις ἂν σταίη1, 2 (ΠΗΔΑΛΙΟΝ) τῇ δυνάμει τοῦ θεραπεύοντος. Ὥστε τόν τήν ἰατρικήν ἐν Πνεύματι ἐπιστήμην ἐπιδεικνύμενον, πρότερον χρή τήν τοῦ ἡμαρτηκότος διάθεσιν ἐπισκέπτεσθαι, καί εἴτε πρός τήν ὑγείαν νεύει, ἤ τοὐναντίον, διά τῶν οἰκείων τρόπων προσκαλεῖται καθ᾿ ἑαυτοῦ τό ἀῤῥώστημα, ἐφορᾷν, ὅπως τε τῆς ἐν τῷ μεταξύ προνοεῖται ἀναστροφῆς, καί εἰ μή τῷ τεχνίτῃ ἀντιπαλαίει, καί τό τῆς ψυχῆς ἕλκος διά τῆς τῶν ἐπιτιθεμένων φαρμάκων αὐξάνει προσαγωγῆς, καί οὕτω τόν ἔλεον κατ᾿ ἀξίαν ἐπιμετρεῖν. Πᾶς γάρ λόγος Θεῷ καί τῷ τήν ποιμαντικήν ἐγχειρισθέντι ἡγεμονίαν, τό πλανώμενον πρόβατον ἐπαναγαγεῖν, καί τρωθέν ὑπό τοῦ ὄφεως ἐξιάσασθαι, καί μήτε κατά κρημνῶν ὠθῆσαι τῆς ἀπογνώσεως, μήτε τόν χαλινόν ὑπενδοῦναι πρός τήν τοῦ βίου ἔκλυσίν τε καί καταφρόνησιν· ἀλλ᾿ ἑνί γε τρόπῳ πάντως, εἴτε διά τῶν αὐστηροτέρων τε καί στυφόντων, εἴτε διά τῶν ἀπαλωτέρων τε καί πρᾳοτέρων φαρμάκων, κατά τοῦ πάθους στῆναι, καί πρός συνούλωσιν τοῦ ἕλκους ἀνταγωνίσασθαι, τούς τῆς μετανοίας καρπούς δοκιμάζοντι, καί οἰκονομοῦντι σοφῶς τόν πρός τήν ἄνω λαμπροφορίαν καλούμενον ἄνθρωπον. Ἀμφότερα τοίνυν εἰδέναι ἡμᾶς χρή, καί τά τῆς ἀκριβείας, καί τά τῆς συνηθείας· ἕπεσθαι δέ, ἐπί τῶν μή καταδεξαμένων τήν ἀκρότητα, τῷ παραδοθέντι τύπῳ, καθὼς ὁ ἱερός ἡμᾶς ἐκδιδάσκει Βασίλειος.
Περί πολλῶν ἐπιτιμίων καί διαφόρων διαλεχθεῖσα ἡ σύνοδος, καί τῶν ἀπαριθμηθέντων πταισμάτων ἑκάστῳ τό κατάλληλον ἀποτάξασα, τελευταῖον, διά τοῦ παρόντος κανόνος τό πᾶν τῇ κρίσει τῶν ἐπισκόπων ἀνέθετο· καί χρῆναί, φησι, μή μόνον τήν ποιότητα τῆς ἁμαρτίας σκοπεῖν, εἰ μεγάλη τυχόν εἴη, ἤ μετρία, ἀλλά καί τήν τοῦ ἡμαρτηκότος διάθεσιν, καί ὅπως πρός τήν μετάνοιαν διατίθεται· εἰ ἐτοίμως δηλαδή ἔχει δέξασθαι φάρμακα στύφοντα καί πικραίνοντα, ἤ μαλακώτερον διάκειται, καί νωθρότερον πρός τήν θεραπείαν· καί οὕτω κατάλληλον προσάγειν τό ἵαμα· ἵνα μή, δύο, τυχόν, τῶν τό αὐτό ἁμαρτησάντων ὄντων· καί τοῦ μέν ἑτοίμου τυγχάνοντος πρός μετάνοιαν, τοῦ δέ νωθρότερον διακειμένου, ὁ θεραπεύων αὐτούς, πρός τό ἁμάρτημα μόνον ἀποβλέπων, καί ἑκατέρῳ αὐτῶν ὁμοίως χρώμενος, ἀποσφαλείη πρός τήν σωτηρίαν τοῦ κάμνοντος. Ὁ μέν γάρ ἐτοίμως ἔχων πρός τήν μετάνοιαν, κᾂν αὐστηρότερον εἴη τό ἐπιτίμιον, δέξεται τοῦτο, καί ἑαυτόν ὑποθήσει τῷ τοῦ αὐτόν οἰκονομοῦντος θελήματι. Ὁ δέ μή θερμότητα δεικνύς πρός μετάνοιαν, ἀποδυσπετήσει πρός τά πάνυ στύφοντα φάρμακα, καί οὐ μόνον οὐκ ἱαθήσεται, ἀλλά καί εἰς ἀπόγνωσιν ἴσως ἐμπεσών, χείροσιν ὑποπεσεῖται πλημμελείαις. Πολυειδής γάρ, φασίν οἱ Πατέρες, καί ποικίλη τῆς ἁμαρτίας ἡ νόσος, καί πολλάς παραφυάδας τῆς βλάβης βλαστάνουσα· ἐξ ὧν παραφυάδων τό κακόν διαχεῖται, πλατύνεται δηλαδή καί πρόεισιν, ἕως ἄν τοιοῦτον γένηται, ὥστε ὑπερνικᾷν καί τήν τοῦ θεραπεύοντος δύναμιν. Διά ταῦτά, φασι, τόν πνευματικόν ἰατρόν δεῖ πρῶτον τήν τοῦ ἡμαρτηκότος διάθεσιν κατασκοπεῖν, εἴτε θερμῶς μετανοεῖ, καί ὑγείας ὀρέγεται, εἴτε μᾶλλον τήν νόσον αὔξει καθ’ ἑαυτοῦ διά τρόπων κακίαν, καί πῶς μετά τήν ἁμαρτίαν ἀναστρέφεται καί βιοῖ, καί εἰ μή τῷ τεχνίτῃ ἀντιπαλαίει, ὅπερ γίνεται ἐπί τῶν μανίαν νοσούντων· ἐκεῖνοι γάρ τοῖς ἰατρεύουσιν αὐτούς ἀνθίστανται, καί οὐκ ἐῶσι προσάγειν αὐτοῖς τά σωτηρία φάρμακα. Σκοπεῖν δέ καί τοῦτο, μήποτε ἰατρεύων, καί φάρμακα προσάγων, διά τῆς ἐπιθέσεως αὐτῶν αὐξάνῃ τό ἕλκος τό ψυχικόν· καί οὕτω τόν ἔλεον κατ’ ἀξίαν ἐπιμετρεῖν. Ὅ δέ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· ὅτι προσέχειν δεῖ τόν πνευματικόν ἰατρόν τῇ διαθέσει τοῦ κάμνοντος, καί μήτε τῷ μικροψύχω ἐπιτιθέναι πάνυ στύφοντα φάρμακα, ἵνα μή μᾶλλον αὔξῃ τό ἕλκος, ἀπαγορεύσαντος πρός τήν θεραπείαν ἐκείνου, μήτε τῷ δυναμένῳ τά αὐστηρότερα δέχεσθαι, μαλακώτερον προσφέρεσθαι, ὥστε διά τήν μαλακότητα τῶν ἐπιτιμίων, ἐμπίπτειν ἐκεῖνον εἰς τό αὐτό πάθος, καί εἰς μεῖζον ἴσως· ἀλλ’ ἐπιμετρεῖν τόν ἔλεον κατ’ ἀξίαν, ἤγουν ἐλεεῖν ἕκαστον ἀξίως τῆς αὐτοῦ διαθέσεως· καί ἐλαφρύνειν μέν τῷ μικροψύχῳ τήν ἐπιτίμησιν, βαρύνειν δέ τῷ μεγαλοψύχῳ αὐτήν· καί ἀμφοτέρα δι’ ἔλεον ποιεῖν, ἵνα τόν μέν ἐκκαθάρῃ τοῦ ῥύπου, τῷ δέ μή ἐπιξέσῃ τό τραῦμα, καί χεῖρον τό ἕλκος ἐργάσηται. Ἡ γάρ πᾶσα φροντίς καί σπουδή τῶτε Θεῷ, καί τῶν ψυχῶν ποιμένι, τοῦτό ἐστι· τό πλανώμενον πρόβατον ἐπαναγαγεῖν, καί τό φαρμαχθέν ὑπό τοῦ ὄφεως ἐξιάσασθαι, καί μήτε διά τῆς αὐστηρίας ὠθῆσαι κατά κρημνοῦ τῆς ἀπογνώσεως, μήτε διά χαυνότητος, καί τῶν ἁπαλωτέρων φαρμάκων ἐνδοῦναι αὐτῷ τόν χαλινόν, ὡς ἵππῳ, ὥστε σκιρτᾷν, καί βίον ἔκλυτον ζῇν, ἀλλά σπεύδειν ἀντιστῆναι τῷ πάθει, εἴτε δι’ αὐστηρίας, εἴτε διά πρᾳότητος, ὡς ἄν διαθέσεως ἔχῃ πρός αὐτά ὁ θεραπευόμενος. Τοῦτο δ’ ἔσται, εἰ δοκιμάζει καί καταστοχάζεται τούς τῆς μετανοίας αὐτῶν καρπούς· καί οἰκονομεῖν τόν πρός τήν ἄνω λαμπροφορίαν, ἤγουν τήν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν, καλούμενον ἄνθρωπον. Ἀμφότερα οὖν ἐνδέχεται ἡμᾶς γινώσκειν, φασίν οἱ τῆς συνόδου Πατέρες, καί τά τῆς ἀκριβείας, καί τά τῆς συνηθείας, ἤ συμπαθείας. Γράφονται γάρ καί ἀμφότερα, ἤγουν, καί ὅσα ἡ ἀκρίβεια βούλεται, καί ὅσα τό συμπαθές ἀπαιτεῖ, εὐκαίρως καί σύν διακρίσει γινόμενον· Οὕτω δέ καί ὁ μακάριος Παῦλος ἔγραψε Θεσσαλονικεῦσι, περί τῶν ἀτάκτως ἐν αὐτοῖς διαγόντων, λέγων· Εἰ δέ τις οὐχ ὑπακούει τῷ λόγῳ ἡμῶν διά τῆς ἐπιστολῆς, τοῦτον σημειοῦσθε, καί μή συναναμίγνυσθε αὐτῷ, ἵνα ἐντραπῇ· Καί μή ὡς ἐχθρόν ἡγεῖσθε, ἀλλά νουθετεῖτε ὡς ἀδελφόν· ταῦτα γάρ ἐλέου καί συμπαθείας εἰσίν, ἤ τά τῆς συνηθείας, ἤγουν τά τοῦ ἔθους τοῦ χρόνῳ δοκιμασθέντος καί βεβαιωθέντος, ὅ καί ὡς νόμον κρατεῖν, καί οἱ θεῖοι κανόνες, καί οἱ τῆς πολιτείας νόμοι κελεύουσι. Καί ὁ μέγας δέ Βασίλειος, ἐπί τῶν μή καταδεχομένων τήν ἀκρότητα τῶν παραδοθέντων τύπων, ἕπεσθαι τῇ συνηθείᾳ ἐδίδαξε. Τήν ἄνω δέ λαμπροφορίαν εἶπεν, ὅτι τοῖς θείοις Πατράσι καί διδασκάλοις βασιλεία τῶν οὐρανῶν πρό τῶν ἄλλων ἡ ἔλλαμψις κέκριται, ἡ ἐκ τῆς θείας φύσεως, καί τό νοῆσαι τελεώτερον τόν Θεόν. Καί ἐν ἄλλαις συνόδοις ὡρίσθη, τόν κατά χώραν ἐπίσκοπον, τόν ἀπό τῆς χάριτος τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐξουσίαν λαβόντα δεσμεῖν καί λύειν, μή πάντοτε προσέχειν τοῖς θεσμοθετηθεῖσι παρά τῶν κανόνων, χάριν τῶν ἐπιτιμίων, ἀλλ’ οἰκονομεῖν ταῦτα, πρός τά πρόσωπα τά ἐπιτιμώμενα, ἤγουν πρός τάς ἡλικίας αὐτῶν, καί πρός τάς διαθέσεις, καί πρός τά ἐπιτηδεύματα, ἀλλά μήν καί πρός τήν ποιότητα τοῦ ἁμαρτήματος· καί οὕτω προσάγειν ἑκάστῳ ἀῤῥωστήματι θεραπείαν κατάλληλον. Καί ὁ παρών δέ κανών τοῦτο αὐτό διορίζεται, ἀνατιθέμενος τό πᾶν τῆς διά τῶν ἐπιτιμίων θεραπείας τοῦ κάμνοντος εἰς τήν διάκρισιν τοῦ ἰατρεύοντος, ἤγουν τοῦ κατά χώραν ἐπισκόπου, καί τοῦ ἐπιτραπησομένου παρ’ αὐτοῦ. Καί ὁ μέν σκοπός τοῦ κανόνος οὗτός ἐστι, σαφέστατός τε καί εὔληπτος· διά γάρ τοῦτο οὐδέ πλέον τι γέγραπται παρ’ ἡμῶν χάριν ἑρμηνείας. Ἐν τῷ τέλει δέ διορίζεται, ὀφείλειν ἡμᾶς Εἰ δέναι καί τά τῆς ἀκριβείας, καί τά τῆς συνηθείας· γράφεται δέ καί τά τῆς συμπαθείας, ἀκολούθως τῷ ἀποστολικῷ ῥητῷ τῷ λέγοντι· Εἰ δέ τις οὐχ ὑπακούει τοῦ λόγου ἡμῶν, διά τῆς ἐπιστολῆς τοῦτο σημειοῦσθε, καί μή συναναμίγνυσθε αὐτῷ, ἵνα ἐντραπῇ· μηδέ ὡς ἐχθρόν ἡγεῖσθε, ἀλλά νουθετεῖτε ὡς ἀδελφόν· ταῦτα γάρ ἐλέους καί συμπαθείας εἰσίν, ἤτοι συνηθείας, ἤγουν τοῦ ἔθους τῷ χρόνῳ δοκιμασθέντος καί βεβαιωθέντος. Συναγαγών τοίνυν, εἰπέ, ὡς χρή ἡμᾶς Εἰ δέναι καί τά τῆς ἀκριβείας τῶν κανονικῶν ἐπιτιμίων καί τά τῆς συμπαθεστέρας συνηθείας· καί πῆ μέν, κανονικῶς θεραπεύειν τά ἀῤῥωστήματα, ὅταν ἑτοίμως καταδέχωνται οἱ κάμνοντες τά ἐπιτίμια· πῆ δέ διά τῶν συνήθων καί συμπαθεστέρων ἰατρειῶν, ὅταν σκληρότεροι ὦσιν εἰς τήν ὑποδοχήν τῶν ἐπιτιμίων οἱ ἰατρευόμενοι· εἰς ταῦτα γάρ τά συνήθη οὐκ ἄν τις ἀντισταίη. Παρομοίως δέ τούτοις παρακελεύεται καί ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ γ΄ κανόνι αὐτοῦ. Ἡ τῆς ἁμαρτίας ἐπί πᾶσι σκοπεῖται ποιότης, καί ἡ ἐπιστροφή καθορᾶται· καί οὕτω μετρεῖται τό ἔλεος. Τά μέν ἐπιτίμια ἐφ’ ἑκάστῳ ἁμαρτήματι ὥρισαν οἱ Πατέρες· τήν δέ κρίσιν πᾶσαν ἀνέθεντο πρός τόν τήν ἐξουσίαν παρά Θεοῦ λαβόντα τοῦ δεσμεῖν τε καί λύειν· ὅπως αὐτός καί τήν ποιότητα σκοπήσῃ τοῦ ἁμαρτήματος, καί τήν ἐπιστροφήν τοῦ ἡμαρτηκότος, καί οὕτως ἐπιμετρήσῃ τό ἔλεος, τήν θεραπείαν προσάγων κατάλληλον τῷ ἀῤῥωστήματι. Ὁ γάρ πᾶς λόγος τῷ Θεῷ, καί τῷ τήν πνευματικήν ἐγκεχειρισμένῳ ἡγεμονίαν ἐν τούτῳ ἐστί, ἐν τῷ τό πλανώμενον πρόβατον ἐπαναγαγεῖν, καί μή κατά κρημνῶν ὠθῆσαι τῆς ἀπογνώσεως, καί τόν τρωθέντα ὑπό τοῦ ὄφεως ἐξιάσασθαι, εἴτε διά τῶν αὐστηροτέρων τε καί στυφόντων, εἴτε διά τῶν ἁπαλωτέρων καί πρᾳοτέρων φαρμάκων. Ἀφ’ οὗ ἡ σύνοδος αὕτη διώρισε περί πολλῶν καί διαφόρων ἐπιτιμίων, τελευταῖον εἰς τόν παρόντα Κανόνα ἀφίνει τό πᾶν εἰς τήν κρίσιν τῶν Ἐπισκόπων, καί Πνευματικῶν, τήν ἐξουσίαν τοῦ δεσμεῖν, καί λύειν. Λέγουσα, ὅτι αὐτοί πρέπει νά στοχάζωνται, καί τήν ποιότητα τῆς ἁμαρτίας, εἴτε συγγνωστή εἶναι αὕτη, εἴτε θανάσιμος, καί τήν διάθεσιν ὁποῦ ἔχει ὁ ἁμαρτωλός εἰς τήν μετάνοιαν, καί ἔτζι νά προσφέρουσιν ἁρμοδίαν τήν ἰατρείαν εἰς τήν αὐτοῦ ἀσθένειαν. Μήπως διδόντες εἰς μέν τούς μεγαλοψύχους, καί προθύμους εἰς τήν μετάνοιαν, συγκαταβατικά ἐπιτίμια, εἰς δέ τούς ἀμελεστέρους, καί μικροψύχους, ἐκ τοῦ ἐναντίου αὐστηρούς Κανόνας, μήτε τόν ἕνα διορθώσωσι, μήτε τόν ἄλλον, ἀλλά μᾶλλον αὐτούς ἀπολέσωσι. Διότι τόσον πολυποίκιλος εἶναι ἡ ἁμαρτία, καί τόσον πολλά αὐξάνει, ὥστε ὁποῦ ἀντιστέκεται, ἤτοι ὑπερνικᾷ τήν δύναμιν, καί τέχνην τοῦ πνευματικοῦ ἰατροῦ (ἤ καί οὕτω πολυποίκιλος εἶναι ἡ ἁμαρτία, καί πολλά αὐξάνει, ἕως ὁποῦ νά σταθῇ, καί νά μαρανθῇ μέ τήν τέχνην τοῦ πνευματικοῦ). Διά τοῦτο λοιπόν ὁ τῶν ψυχῶν ἰατρός προτήτερα ἀπό ὅλα, πρέπει νά στοχάζεται τήν διάθεσιν, καί κλίσιν τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ἂν ἀγαπᾷ τήν ὑγίειαν τῆς ψυχῆς του μέ θερμήν μετάνοιαν, ἤ ἐξ ἐναντίας ἂν αὐξάνῃ κατ’ ἐπάνω του τήν ἁμαρτίαν. Καί τίνι τρόπῳ φέρεται μέ τήν ἁμαρτίαν. Ἂν δέν ἐναντιόνεται εἰς τά σωτήρια ἰατρικά ὁποῦ τοῦ δίδει (καθὼς τοῦτο κάμνουσιν οἱ φρενιασμένοι, ἐναντιούμενοι εἰς τά ἰατρικά τῶν σωματικῶν ἰατρῶν). Καί ἂν δέν αὐξάνῃ περισσότερον τήν πληγήν τῆς ἁμαρτίας μέ αὐτά. Ταῦτα πάντα, λέγω, πρέπει πρῶτον ὁ πνευματικός νά στοχάζεται, καί ἔτζι κατά ἀναλογίαν νά ἐπιμετρᾷ τό ἔλεος. Ἐλαφρόνων μέν τά ἐπιτίμια, εἰς τόν ἀμελῆ, καί μικρόψυχον, βαρύνων δέ αὐτά εἰς τόν μεγαλόψυχον. Καί ποιῶν ἀμφότερα διά ἔλεος∙ ἵνα τόν μέν μεγαλόψυχον καθαρίσῃ ἀπό τήν ἁμαρτίαν εἰς δέ τόν μικρόψυχον μή κάμῃ χειροτέραν τήν πληγήν. Καί ἁπλῶς εἰπεῖν, ὅλος ὁ σκοπός καί εἰς τόν Θεόν, καί εἰς τόν Πνευματικόν τοῦτος εἶναι, νά ἐπιστρέψῃ τό πλανώμενον πρόβατον τόν ἁμαρτωλόν, νά ἰατρεύσῃ αὐτόν ὁποῦ ἐπληγώθη ἀπό τόν νοητόν ὄφιν διάβολον, καί μήτε εἰς ἀπόγνωσιν νά τόν ῥίπτῃ μέ τά βαρέα ἐπιτίμια, μήτε πάλιν νά ἀφίνῃ τό χαλινάρι εἰς αὐτόν, ὡσάν εἰς ἵππον, μέ τά ἐλαφρά ἐπιτίμια, καί ἐντεῦθεν νά ῥίπτῃ αὐτόν εἰς καταφρόνησιν, καί ἀμέλειαν. Ἀλλά μέ κάθε λογῆς τρόπον, εἴτε μέ τά αὐστηρά, εἴτε μέ τά ἐλαφρά ἰατρικά, νά σπουδάζῃ νά ὑγιάνῃ τόν ἁμαρτωλόν ἀπό τάς πληγάς τῆς ἁμαρτίας, δοκιμάζωντας τούς καρπούς τῆς μετανοίας του, καί μέ σοφίαν οἰκονομῶν αὐτόν πρός τήν ἄνω λαμπρότητα τῆς ἁγίας Τριάδος, (ἥτις ἐστίν ἡ Βασιλεία τῶν οὐρανῶν, κατά τόν Θελόγον Γρηγόριον)∙ λοιπόν ὁ Πνευματικός, καί τά δύω πρέπει νά ἠξεύρῃ (καθὼς ἐν τῷ γ΄ Κανόνι τοῦ Βασιλείου αὐτολεξεί τοῦτο λέγεται) καί τήν ἀκρίβειαν, καί τήν συνήθειαν. Καί ἂν οἱ ἁμαρτωλοί δέν θέλουν νά φυλάξουν τήν ἀκρίβειαν ταύτην, διά τήν ὁποίαν γίνεται συγκατάβασις, καί τῶν χρόνων, καί τῶν ἐπιτιμίων τῆς ἁμαρτίας των, κᾂν ἂς τούς προστάξῃ νά φυλάττουν τήν συνήθειαν. Ὁλοκλήρους δηλ. τούς ὑπό τῶν Κανόνων διοριζομένους χρόνους, καί τά ἐπιτίμια. 1Παρ’ ἄλλοις, σταίη.2Ἐν ἄλλ. ἐπιδοῦναι
