Τό μέν οὖν περί τούς Καθαρούς ζήτημα, καί εἴρηται πρότερον, καί καλῶς ἀπεμνημόνευσας, ὅτι δεῖ τῷ ἔθει τῷ καθ᾿ ἑκάστην χώραν ἕπεσθαι, διά τό διαφόρως ἐνδιενεχθῆναι περί τοῦ βαπτίσματος αὐτῶν τούς τότε περί τούτων διαλαβόντας. Τό δέ τῶν Πεπουζηνῶν οὐδένα μοι λόγον ἔχειν δοκεῖ καί ἐθαύμασα, πῶς κανονικόν ὄντα τόν μέγαν Διονύσιον παρῆλθεν. Ἐκεῖνο γάρ ἔκριναν οἱ παλαιοί δέχεσθαι βάπτισμα, τό μηδέν τῆς πίστεως παρεκβαῖνον. Ὅθεν, τάς μέν αἱρέσεις ὠνόμασαν, τά δέ σχίσματα, τάς δέ παρασυναγωγάς. Αἱρέσεις μέν, τούς παντελῶς ἀπεῤῥηγμένους καί κατ᾿ αὐτήν τήν πίστιν ἀπηλλοτριωμένους, σχίσματα δέ, τούς δι᾿ αἰτίας τινάς ἐκκλησιαστικάς καί ζητήματα ἰάσιμα πρός ἀλλήλους διενεχθέντας, παρασυναγωγάς δέ, τάς συνάξεις τάς παρά τῶν ἀνυποτάκτων πρεσβυτέρων ἤ ἐπισκόπων καί παρά τῶν ἀπαιδεύτων λαῶν γινομένας. Οἷον, εἴ τις ἐν πταίσματι ἐξετασθείς ἐπεσχέθη τῆς λειτουργίας καί μή ὑπέκυψε τοῖς κανόσιν, ἀλλ᾿ ἐαυτῷ ἐξεδίκησε τήν προεδρίαν καί τήν λειτουργίαν καί συναπῆλθον τούτῳ τινές, καταλιπόντες τήν καθολικήν ἐκκλησίαν, παρασυναγωγή τό τοιοῦτον· σχίσμα δέ, τό περί τῆς μετανοίας διαφόρως ἔχειν πρός τούς ἀπό τῆς Ἐκκλησίας· αἱρέσεις δέ, οἷον ἡ τῶν Μανιχαίων καί Οὐαλεντίνων καί Μαρκιωνιστῶν καί αὐτῶν τούτων τῶν Πεπουζηνῶν, εὐθύς γάρ περί τῆς αὐτῆς τῆς εἰς Θεόν πίστεως ἐστιν ἡ διαφορά. Ἔδοξε τοίνυν τοῖς ἐξ ἀρχῆς, τό μέν τῶν αἱρετικῶν παντελῶς ἀθετῆσαι, τό δέ τῶν ἀποσχισάντων, ὡς ἔτι ἐκ τῆς Ἐκκλησίας ὄντων, παραδέξασθαι, τούς δέ ἐν ταῖς παρασυναγωγαῖς, μετανοίᾳ ἀξιολόγῳ καί ἐπιστροφῇ βελτιωθέντας, συνάπτεσθαι πάλιν τῇ Ἐκκλησίᾳ, ὥστε πολλάκις καί τούς ἐν βαθμῷ συναπελθόντας τοῖς ἀνυποτάκτοις, ἐπειδάν μεταμεληθῶσιν, εἰς τήν αὐτήν παραδέχεσθαι τάξιν. Οἱ τοίνυν Πεπουζηνοί προδήλως εἰσίν αἱρετικοί, εἰς γάρ τό Πνεῦμα τό ἅγιον ἐβλασφήμησαν, Μοντανῷ καί Πρισκίλλῃ τήν τοῦ Παρακλήτου προσηγορίαν ἀθεμίτως καί ἀναισχύντως ἐπιφημίσαντες. Εἴτε οὖν ὡς ἀνθρώπους θεοποιοῦντες, κατάκριτοι, εἴτε ὡς τό Πνεῦμα τό ἅγιον τῇ πρός ἀνθρώπους συγκρίσει καθυβρίζοντες, καί οὕτω τῇ αἰωνίῳ καταδίκῃ ὑπεύθυνοι, διά τό ἀσυγχώρητον εἶναι τήν εἰς τό Πνεῦμα τό ἅγιον βλασφημίαν. Τίνα οὖν λόγον ἔχει τό τούτων βάπτισμα ἐγκριθῆναι, τῶν βαπτιζόντων εἰς Πατέρα καί Υἱόν καί Μοντανόν καί Πρίσκιλλαν; Οὐ γάρ ἐβαπτίσθησαν οἱ μή εἰς τά παραδεδομένα ἡμῖν βαπτισθέντες. Ὥστε, εἰ καί τόν μέγαν Διονύσιον τοῦτο παρέλαθεν, ἀλλ᾿ ἡμῖν οὐ φυλακτέον τήν μίμησιν τοῦ σφάλματος, τό γάρ ἄτοπον, αὐτόθεν πρόδηλον καί πᾶσιν ἐναργές, οἷς καί μικρόν τοῦ λογίζεσθαι μέτεστιν. Οἱ δέ Καθαροί καί αὐτοί τῶν ἀπεσχισμένων εἰσί, πλήν ἀλλ᾿ ἔδοξε τοῖς ἀρχαίοις, τοῖς περί Κυπριανόν λέγω καί Φιρμιλιανόν τόν ἡμέτερον, τούτους πάντας μιᾷ ψήφῳ ὑποβαλεῖν· Καθαρούς καί Ἐγκρατίτας καί Ὑδροπαραστάτας καί Ἀποτακτίτας. Διότι ἡ μέν ἀρχή τοῦ χωρισμοῦ διά σχίσματος γέγονεν, οἱ δέ τῆς Ἐκκλησίας ἀποστάντες οὐκ ἔτι ἔσχον τήν χάριν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐφ᾿ ἑαυτούς, ἐπέλιπε γάρ ἡ μετάδοσις τῷ διακοπῆναι τήν ἀκολουθίαν. Οἱ μέν γάρ πρῶτοι ἀναχωρήσαντες, παρά τῶν Πατέρων ἔσχον τάς χειροτονίας καί διά τῆς ἐπιθέσεως τῶν χειρῶν αὐτῶν εἶχον τό χάρισμα τό πνευματικόν. Οἱ δέ, ἀποῤῥαγέντες, λαϊκοί γενόμενοι, οὔτε τοῦ βαπτίζειν, οὔτε τοῦ χειροτονεῖν εἶχον ἐξουσίαν, οὔτε ἠδύνατο χάριν Πνεύματος ἁγίου ἑτέροις παρέχειν, ἧς αὐτοί ἐκπεπτώκασι· διό ὡς παρά λαϊκῶν βαπτιζομένους τούς παρ᾿ αὐτῶν ἐκέλευσαν, ἐρχομένους ἐπί τήν Ἐκκλησίαν, τῶ ἀληθινῷ βαπτίσματι τῷ τῆς Ἐκκλησίας ἀνακαθαίρεσθαι. Ἐπειδή δέ ὅλως ἔδοξέ τισι τῶν κατά τήν Ἀσίαν, οἰκονομίας ἕνεκα τῶν πολλῶν, δεχθῆναι αὐτῶν τό βάπτισμα, ἔστω δεκτόν. Τό δέ τῶν Ἐγκρατιτῶν κακούργημα νοῆσαι ἡμᾶς δεῖ ὅτι, ἵνα αὐτούς ἀπροσδέκτους ποιήσωσι τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἐπεχείρησαν λοιπόν ἰδίῳ προκαταλαμβάνειν βαπτίσματι, ὅθεν καί τήν συνήθειαν τήν ἑαυτῶν παρεχάραξαν. Νομίζω τοίνυν ὅτι, ἐπειδή οὐδέν ἐστι περί αὐτῶν φανερῶς διηγορευμένον, ἡμᾶς προσῆκεν ἀθετεῖν αὐτῶν τό βάπτισμα, κᾂν τις ᾖ παρ᾿ αὐτῶν εἰληφώς, προσιόντα τῇ Ἐκκλησίᾳ βαπτίζειν. Ἐάν μέντοι μέλλῃ τῇ καθόλου οἰκονομίᾳ ἐμπόδιον ἔσεσθαι τοῦτο, πάλιν τῷ ἔθει χρηστέον καί τοῖς οἰκονομήσασι τά καθ᾽ ἡμᾶς Πατράσιν ἀκολουθητέον. Ὑφορῶμαι γάρ μήποτε, ὡς βουλόμεθα ὀκνηρούς αὐτούς περί τό βαπτίζειν ποιῆσαι, ἐμποδίσωμεν τοῖς σῳζομένοις διά τό τῆς προτάσεως1(ΠΗΔΑΛΙΟΝ) αὐστηρόν. Εἰ δέ ἐκεῖνοι φυλάσσουσι τό ἡμέτερον βάπτισμα, τοῦτο ἡμᾶς μή δυσωπείτω· οὐ γάρ ἀντιδιδόναι αὐτοῖς ὑπεύθυνοι χάριν ἐσμέν, ἀλλά δουλεύειν ἀκριβείᾳ κανόνων. Παντί δέ λόγῳ τυπωθήτω, τούς ἀπό τοῦ βαπτισμοῦ ἐκείνων προσερχομένους, χρίεσθαι ὑπό τῶν πιστῶν δηλονότι καί οὕτω προσιέναι τοῖς μυστηρίοις. Οἶδα δέ, ὅτι τούς ἀδελφούς τούς περί Ζώινον2 καί Σατορνῖνον, ἀπ᾿ ἐκείνης ὄντας τῆς τάξεως, προσεδεξάμεθα εἰς τήν καθέδραν τῶν ἐπισκόπων, ὥστε τούς τῷ τάγματι ἐκείνων συνημμένους, οὐκέτι δυνάμεθα διακρίνειν ἀπό τῆς Ἐκκλησίας, οἷον κανόνα τινά τῆς πρός αὐτούς κοινωνίας ἐκθέμενοι, διά τῆς τῶν επισκόπων παραδοχῆς.
Περί τοῦ, εἰ χρή βαπτίζεσθαι τούς Ναυατιανούς, ἡ ἐρώτησις ἦν∙ οὗτοι γάρ ὠνόμαζον ἑαυτούς Καθαρούς. Περί τούτου φησίν ὁ ἅγιος, ὅτι καί πρότερον εἴρηται∙ τό δέ προειρημένον φαίνεται εἶναι ἐκ τοῦ εἰπεῖν, καλῶς ἀπεμνημόνευσας, τό ἕπεσθαι τῷ ἔθει τῷ καθ’ ἑκάστην χώραν, διά τό διαφόρως ἐνεχθῆναι περί τοῦ βαπτίσματος αὐτῶν∙ ἄλλοι γάρ, φησίν, ἄλλως εἶπον περί τοῦ, πῶς δεῖ αὐτούς προσερχομένους δέχεσθαι, καί διηνέχθησαν ταῖς γνώμαις∙ καί ταῦτα μέν ὁ μέγας Βασίλειος. Ὁ δέ τελευταῖος κανὼν τῆς δευτέρας συνόδου, μή ἀναβαπτίζεσθαι λέγει αὐτούς, ἀλλά μόνον χρίεσθαι τῷ ἁγίῳ μύρῳ. Τοῦτον οὖν πάντως δέον κρατεῖν, ὅτι τε μεταγενέστερός ἐστιν ὁ κανὼν, καί ὅτι συνοδικός, καί συνόδου οἰκουμενικῆς. Ἐνταῦθα ὁ μέγας Βασίλειος διδάσκει, τί ἐστιν αἵρεσις, καί τί, σχίσμα, καί τί, παρασυναγωγή∙ καί τό μέν τῶν αἱρετικῶν, φησί, βάπτισμα, παντελῶς ἀθετεῖσθαι∙ τό δέ τῶν ἀποσχισάντων, παραδέχεσθαι∙ τούς δέ παρασυνάγοντας, συνάπτεσθαι πάλιν τῇ ἐκκλησίᾳ, ἐπιστρέφοντας ἐν μετανοίᾳ ἀξιολόγῳ∙ καί τοσοῦτον συνάπτεσθαι τῇ ἐκκλησίᾳ, ὥστε καί εἰς τόν αὐτόν πολλάκις, ἀντί τοῦ, ἔστιν ὅτε, παραδέχεσθαι αὐτούς βαθμόν∙ τούς δέ Πεπουζηνούς, προδήλως ὄντας αἱρετικούς, βαπτίζεσθαι ἀποφαίνεται, προσερχομένους τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ∙ οἱ γάρ μή εἰς τά παραδεδομένα ἡμῖν βαπτισθέντες, ἤγουν εἰς Πατέρα καί Ὑιόν καί ἅγιον Πνεῦμα, οὐδέ δοκοῦσι βαπτισθῆναι. Πῶς δέ κατά τήν τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας παράδοσιν ἐβάπτισεν ἂν ὁ Παράκλητος τόν Μοντανόν ὀνομάζων καί τήν Πρίσκιλλαν; Τούς δέ Καθαρούς, φησί, καί Ἐγκρατίτας, καί Ὑδροπαραστάτας, ἔδοξε τοῖς περί Κυπριανόν καί Φιρμιλιανόν τόν ἡμέτερον, (οἰκειοῦται δέ τόν Φιρμιλιανόν ὡς τῆς Καισαρείας γεγονότα ἐπίσκοπον,) πάντας ἀναβαπτίζεσθαι. Ἐν γάρ, τῇ Καρχηδόνι, ἧς ἐπίσκοπος ἦν ὁ Κυπριανός, συνόδου συστάσης ἀρχαιοτέρας πασῶν, ἔδοξε πάντας τούς τε αἱρετικούς, τούς τε σχισματικούς, βαπτίζεσθαι προσιόντας τῇ ἐκκλησίᾳ∙ κᾂν γάρ μή περί δόγμα οἱ σχισματικοί σφάλλωνται, ἀλλ᾽ ἐπεί τοῦ σώματος τῆς ἐκκλησίας ἀπεῤῥάγησαν, οὐκέτι ἔχουσιν αὐτοῖς παραμένουσαν τήν χάριν τοῦ ἁγίου Πνεύματος∙ ὃ γοῦν οὐκ ἔχουσι, πῶς ἄλλοις αὐτοῦ μεταδώσουσιν; Ἀλλ᾽ ὅμως φησίν ὁ μέγας οὗτος πατήρ, ὅτι, ἐπεί τισιν ἔδοξε δι᾿ οἰκονομίαν τό τῶν Καθαρῶν βάπτισμα δέχεσθαι, ἔστω δεκτόν. Καί ἡ δευτέρα δέ οἰκουμενική σύνοδος, ὡς προείρηται, δεκτόν αὐτό ἡγήσατο. Περί δέ Ἐγκρατιτῶν φησιν, ὡς οὐκ ἔδει τό αὐτῶν βάπτισμα δέχεσθαι. Χρηστέον δέ, φησί, τῷ ἔθει, καί ἀκολουθεῖν δεῖ τοῖς τά καθ᾽ ἡμᾶς οἰκονομήσασι Πατράσιν, ἵνα μή διά τήν ἀκρίβειαν ὀκνηροτέρους αὐτούς ποιήσωμεν εἰς τό προσέρχεσθαι τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ∙ οὐχ ὅτι δέ, φησίν, φυλάσσουσιν ἐκεῖνοι τό ἡμέτερον βάπτισμα, δεῖ καί ἡμᾶς δυσωπουμένους τό ἐκείνων φυλάσσειν∙ οὐ γάρ ὀφείλομεν χάριτας ἀντιδιδόναι αὐτοῖς, ἀλλά τηρεῖν τήν ἀκρίβειαν. Τέως δέ οἱ προσερχόμενοι ἐξ’ αὐτῶν χριέσθωσαν, φησί, τῷ ἁγίῳ μύρῳ, καί οὕτω τῶν ἁγιασμάτων μεταλαμβανέτωσαν. Ἡ δέ τῶν Ἐγκρατιτῶν δόξα τοιαύτη ἦν∙ ἐμψύχου παντός ἀπείχοντο, καί τόν γάμον ἠρνοῦντο, τοῦ Σατανᾶ καλοῦντες αὐτόν∙ λέγονται δέ φρονεῖν καί τά τοῦ Μαρκίωνος. Ὅτι δέ, φησίν, ἐδεξάμεθα ἤδη εἰς τήν καθέδραν τῶν ἐπισκόπων τόνδε καί τόνδε ἐξ ἐκείνων ὄντας, τῶν Ἐγκρατιτῶν δηλαδή, οὐκέτι δυνάμεθα διακρίνειν καί διαχωρίζειν ἀπό τῆς ἐκκλησίας τούς τῷ τάγματι ἐκείνων συνημμένους, ἤγουν τούς ὁμοδόξους ἐκείνοις∙ δεξάμενοι γάρ τούς ἐπισκόπους αὐτῶν, κανόνα καί τύπον ὥσπερ ἐθέμεθα δι’ ἐκείνων, καί τούς λοιπούς δέχεσθαι. Μετά τό προοιμιάσασθαι τόν ἅγιον, καί ἑαυτόν μέν εἰς ἐσχάτην ταπείνωσιν ἀγαγεῖν, τόν δέ τάς ἐρωτήσεις πεποιηκότα ἅγιον Ἀμφιλόχιον ὑπερεγκωμιάσαι, ἀπολογεῖται περί ὧν ἠρωτήθη, καί φησιν, ὅτι περί τοῦ, εἰ χρή βαπτίζεσθαι τούς Ναυατιανούς, τούς καί Καθαρούς ἑαυτούς ὀνομάζοντας, διάφοροι γνῶμαι προέβησαν, καθὼς καί σύ ἀπεμνημόνευσας∙ καί ἤρεσε, τῷ ἔθει ἀκολουθεῖν ἑκάστης χώρας. Εἶτα περί τῶν Πεπουζηνῶν ἀρξάμενος ἀπολογεῖσθαι, διδάσκει, τί ἐστιν αἵρεσις, καί τί, σχίσμα καί τί, παρασυναγωγή. Καί τό μέν βάπτισμα τῶν αἱρετικῶν, φησί παντελῶς ἀθετεῖσθαι∙ τό δέ τῶν ἀποσχισάντων ἑαυτούς, παραδέχεσθαι∙ τούς δέ παρασυναγαγόντας, συνάπτεσθαι πάλιν τῇ ἐκκλησίᾳ μετανοοῦντας ἀξίως, ὥστε καί εἰς τούς προτέρους βαθμούς πολλάκις παραδέχεσθαι. Τούς γοῦν Πεπουζηνούς, ὡς βλασφημοῦντας εἰς τό Πνεῦμα τό ἅγιον, καί Μοντανῷ καί Πρισκίλλῃ τήν τοῦ Παρακλήτου προσηγορίαν ἐπιφημίζοντας, αἱρετικούς εἶναι λέγει∙ τούς δέ Ναυατιανούς, τούς Ἐγκρατίτας, καί τούς Ὑδροπαραστάτας, καθὼς καί ὁ τελευταῖος κανὼν τῆς δευτέρας συνόδου διωρίσατο, ἀπεφήνατο μή ἀναβαπτίζεσθαι, ἀλλά χρίεσθαι τῷ ἀγίῳ μύρῳ, καί οὕτω μεταλαμβάνειν τῶν ἁγιασμάτων, καί ἐπισκόπους ὄντας δέχεσθαι εἰς τούς θρόνους αὐτῶν. Καί Ἐγκρατῖται μέν εἰσιν, οἱ τόν γάμον ἀποβαλλόμενοι, καί λέγοντες εἶναι τοῦτον τοῦ Σατανᾶ, καί ἀπαγορεύοντες πᾶσαν ἐμψυχοφαγίαν∙ Ναυατιανοί, οἱ καί Καθαροί λεγόμενοι, ἐκλήθησαν ἀπό Ναυάτου τινός Ῥωμαίου, ἀποβαλλομένου τούς διγάμους καί μετάνοιαν μή δεχομένου. Ὑδροπαραστάται δέ οἱ ἀντί οἴνου, ὕδωρ εἰς τήν ἀναίμακτον θυσίαν προσφέροντες, καί τόν γάμον πορνείαν λέγοντες. Αἱρετικός, ὁ κατά τήν πίστιν ἀλλότριος∙ ὁ δέ κατά τι ἰάσιμον ζήτημα, σχισματικός∙ οἱ δέ συνάγοντες ἀνυπότακτοι τούτους ἤ ἐκείνους, παρασυνάγωγοι. Τό ἐξ αἱρετικοῦ βάπτισμα ἄδεκτον∙ δεκτόν δέ τό ἀποσχίστου καί παρασυναγώγου. Παράκλητον οἱ Πεπουζηνοί τόν Μοντανόν ὀνομάζουσιν∙ ὅθεν καί εἰς αὐτόν βαπτιζόμενοι, ἀβάπτιστοι. Τό τῶν Καθαρῶν, καί ‘Υδροπαραστατῶν, καί Ἐγκρατιτῶν βάπτισμα, εἰ καί ἄδεκτον, διά τό ἐπιλεῖψαι τούτοις τό Πνεῦμα τό ἅγιον, ἀλλ᾽ οὖν οἰκονομίας χάριν ἔστω. Οἱ μή κοινωνοῦντες τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ, εἰς τρία διαιροῦνται, εἰς αἱρετικούς, εἰς σχισματικούς, καί παρασυναγώγους. Καί αἱρετικοί μέν εἰσιν οἱ τῆς εἰς Θεόν πίστεως παντελῶς ἀπαλλοτριώσαντες ἑαυτούς, ὡς οἱ Πεπουζηνοί, οἱ Μανιχαῖοι, οἱ Οὐαλεντινιανοί, οἱ Μαρκιωνισταί, καί ἄλλοι πολλοί. Οἱ μέν γάρ Πεπουζηνοί τόν Μοντανόν Παράκλητον ὀνομάζουσι καί τάς συναφθείσας αὐτῷ πορνικῶς δύο γυναῖκας Πρίσκιλλαν καί Μαξίμιλλαν, ὡς προφήτιδας ἔχουσι∙ τούς γάμους ἀδιαφόρως λύουσι∙ τό Πάσχα διαστρέφουσι∙ τάς τρεῖς ὑποστάσεις τῆς ὁμοουσίου Θεότητος, εἰς ἕν συγχέουσι πρόσωπον͵ καί ἕτερά τινα ἀσεβῆ τοιαῦτα φρονοῦσιν. Οἱ δέ Μανιχαῖοι δύο ἀρχάς εἰσάγουσιν ἐναντίας καί ἰσοσθενεῖς∙ καί τήν μέν φωτός δοξάζουσιν εἶναι παραίτιον, τήν δέ, σκότους∙ καί ἥλιον, καί σελήνην θεοποιοῦντες, καί τόν διάβολον, τῆς ὕλης προσαγορεύουσιν ἄρχοντα∙ καί τόν γάμον, νομοθεσίαν καλοῦσι τοῦ δαίμονος, καί τήν εἰς τούς δεομένους μετάδοσιν, ἀνόμημα κρίνουσι∙ καί τόν Κύριον, οὐδέν ἀνθρώπινον εἰληφέναι σαρκωθέντα δοξάζουσι∙ καί τόν σταυρόν, καί τόν θάνατον, καί τήν ἀνάστασιν, ὡς μή τῇ ἀληθείᾳ γινόμενα διασύρουσι∙ καί μυρία ἄλλα ἀσεβῆ δογματίζουσιν. Οἱ δέ Οὐαλεντινιανοί, τῆς σαρκός ἀπαγορεύουσιν τήν ἀνάστασιν∙ τήν Παλαιάν ἀθετοῦσι Διαθήκην, τούς Προφήτας ἀναγινώσκοντες, καί πρός τήν αἴσθησιν αὐτῶν τούτους μεθερμηνεύοντες, μυθολογίας τινάς ἀναπλάττουσι∙ καί τόν Χριστόν ἀπ᾽ οὐρανοῦ λέγουσι τήν σάρκα κατενεγκεῖν, καί ὡς διά σωλῆνος διελθεῖν τῆς Παρθένου∙ καί ἄλλα τινά τοιαῦτα βλάσφημα ληρῳδοῦσιν. Οἱ δέ Μαρκιωνισταί εἰσίν οἱ Μασσαλιανοί, οἱ καί Εὐχῖται ἑρμηνευόμενοι, οἵτινες πολυκέφαλον καί πολυώνυμον τήν αἵρεσιν ἔχουσιν. Οὗτοι γοῦν πάντες τῆς αἱρέσεως αὐτῶν μεταστραφέντες, καί τῇ ἀμωμήτῳ πίστει προσελθόντες, βαπτίζονται διά τό ἀθετεῖσθαι παρ᾿ ἡμῶν τό βάπτισμα αὐτῶν∙ σχισματικοί δέ εἰσιν, οἱ τῆς ἐκκλησίας ἑαυτούς ἀποστήσαντες, ὡς οἱ Δονατισταί, καί οἱ λεγόμενοι Καθαροί, καί οἱ Ὑδροπαραστάται, καί οἱ Ἐγκρατῖται. Οὗτοι γάρ, εἰ ἐπιστρέψουσι πρός τήν καθολικήν ἐκκλησίαν, καί τάς αἱρέσεις αὐτῶν ἀναθεματίσουσιν, ὡς βεβαπτισμένοι παραδεχθήσονται, καί μόνῳ τῷ ἁγίῳ μύρῳ χρισθήσονται. Παρασυνάγωγοι δέ εἰσιν, οἱ κατακριθέντες ἐπί τισι πταίσμασιν ἐπίσκοποι, ἤ πρεσβύτεροι, καί μετακινηθέντες τῆς λειτουργίας, καί μή ὑποκύψαντες τοῖς κανόσιν, ἀλλ᾽ ἑαυτούς αὐθεντικῶς ἐκδικήσαντες τήν προεδρίαν, καί τήν λειτουργίαν, καί θυσιαστήριον πηξάμενοι ἕτερον, καί τῆς γνὼμης αὐτῶν γενέσθαι τινάς παραπείσαντες, ὥστε συνακολουθῆσαι αὐτοῖς, καί τήν καθολικήν καταλιπεῖν ἐκκλησίαν. Οἱ τοιοῦτοι γάρ μεταμεληθέντες, καί μετανοίᾳ ἀξιολόγῳ καί ἐπιστροφῇ βελτιωθέντες, συνάπτονται πάλιν ὡς ἕν σῶμα τῇ ἐκκλησίᾳ. Ἀφ’ οὗ ἐπροοιμίασεν ὁ ἅγιος ἀκολούθως ἀποκρίνεται πρός ἐκεῖνα, ὁποῦ ὁ Ἀμιφλόχιος τόν ἠρώτησε. Μέλλωντας δέ νά εἰπῇ διά τό βάπτισμα τῶν σχισματιστῶν Καθαρῶν, ἤτοι Ναυατιανῶν, καί τῶν Αἱρετικῶν Παπουζηνῶν (περί ὧν ὅρα τάς ὑποσημ. τοῦ ζ΄ τῆς β΄) ἤτοι Μοντανιστῶν, ἀναβατικώτερον καθολικώτερον ποιεῖ τόν λόγον, καί τήν τῶν παλαιῶν ἐκείνην ἀναφέρει διαίρεσιν. Καθ’ ἣν ἄλλοι μέν λέγονται Αἱρετικοί, ἄλλοι δέ Σχισματικοί, καί ἄλλοι Παρασυνάγωγοι. Καί Παρασυνάγωγοι μέν εἶναι οἱ ἀνυπότακτοι Πρεσβύτεροι, καί Ἐπίσκοποι ἐκεῖνοι, οἵτινες μέ τό νά ἔπεσαν εἰς σφάλματα, καθῃρέθησαν μέν ἀπό τήν ἱερωσύνην κανονικῶς. Μή θέλοντες δέ νά ὑποταχθοῦν εἰς τούς κανόνας αὐθεντικῶς αὐτοί ἑαυτούς ἐξεδίκησαν, καί ἐνήργουν τά τῆς Ἀρχιερωσύνης, καί Ἱερωσύνης κατ’ ἰδίαν. Μαζἠ δέ μέ αὐτούς συνηκολούθησαν καί ἄλλοι, ἀποστατήσαντες ἀπό τήν καθολικήν ἐκκλησίαν. Σχισματικοί δέ ὀνομάζονται, ἐκεῖνοι ὁποῦ διαφέρονται πρός τήν καθολικήν ἐκκλησίαν, ὄχι διά δόγματα πίστεως, ἀλλά διά κἄποια ζητήματα ἐκκλησιαστικά καί εὐκολοϊάτρευτα. Αἱρετικοί δέ ὀνομάζονται ἐκεῖνοι, τῶν ὁποίων ἡ διαφορά παρευθύς, καί ἀμέσως εἶναι περί τῆς εἰς Θεόν πίστεως, ἤτοι οἱ κατά τήν πίστιν, καί τά δόγματα χωρισμένοι ἀπό τούς ὀρθοδόξους, καί παντελῶς ἀπομεμακρυσμένοι.3 Οἱ παρασυνάγωγοι ἑνώνονται πάλιν μέ τήν ἐκκλησίαν μέ μόνην ἀξιόλογον μετάνοιαν, καί ἐπιστροφήν. Καί οἱ ἐξ αὐτῶν ὄντες Ἱερεῖς, καί Κληρικοί ἐπιστρέφοντες, εἰς τήν αὐτήν τάξιν, καί βαθμόν, ὁποῦ ἦτον πρότερον, δέχονται.4 Οἱ δέ αἱρετικοί ὁποῖοι εἶναι οἱ Μανιχαῖοι, Οὐαλεντῖνοι, καί Μαρκιωνισταί (περί ὧν ὅρα τάς ὑποσημειώσεις τοῦ Ϟε΄ τῆς στ΄), καί αὐτοί οὗτοι οἱ Πεπουζηνοί, περί ὧν ὁ λόγος, καί ὅσοι ἄλλοι, ἐπιστρέφοντες εἰς τήν ὀρθοδοξίαν, βαπτίζονται ὡσάν οἱ Ἕλληνες. Ἐπειδή οἱ παλαιοί Πατέρες ἐκεῖνο μόνον τό βάπτισμα ἔκριναν νά δεχθῇ, τό ὁποῖον δέν ἐκβαίνει τελείως ἀπό τήν πίστιν, τό δέ τῶν αἱρετικῶν βάπτισμα, ὡς ἔξω τῆς ὀρθῆς πίστεως ὄν, ἔκριναν νά ἀποβάλλουσι παντελῶς. Διά τοῦτο ἀκολούθως καί οἱ Πεπουζηνοί μέ τό νά βαπτίζουν, ὄχι εἰς τά παραδεδομένα, ἤτοι ὄχι εἰς Πατέρα, Υἱόν, καί ἅγιον Πνεῦμα. Ἀλλ’ εἰς Πατέρα, Υἱόν, καί Μοντανόν, καί Πρίσκιλλαν, καί ἐντεῦθεν μέ τό νά βλασφημοῦν εἰς τό Πνεῦμα τό ἅγιον, (ἥτις βλασφημία εἶναι ἀσυγχώρητος) ἐπιφημίζοντες τό ὄνομα αὐτοῦ τοῦ Παρακλήτου εἰς ἀνθρώπους θνητούς, καί τούς ἀνθρώπους θεοποιοῦντες, αἱρετικοί φανερά εἶναι. Ὅθεν καί πρέπει, ἐπιστρέφοντες, νά βαπτίζωνται. Εἰ δέ καί Διονύσιος (ὁ Ἀλεξανδρείας δηλ.) λέγει νά μή βαπτίζωνται, ὅμως εἰς τοῦτο ἔσφαλε, καί ἡμεῖς δέν πρέπει κατά τοῦτο νά τόν ἀκολουθῶμεν. Περί δέ τῶν Σχισματικῶν δύω γνῶμαι ἐστάθησαν. Ὁ μέν γάρ ἅγιος Κυπριανός, καί αἱ περί αὐτόν ἐν Ἀφρικῇ γενόμεναι δύο σύνοδοι (ὅρα τόν κανόνα αὐτοῦ), ἀλλά καί ἡ σύνοδος ὁποῦ ἔγινεν ἐν Ἰκονίῳ ὑπό τοῦ ἁγίου Φιρμιλιανοῦ, (τόν ὁποῖον ἐδικόν του ὀνομάζει ὁ Βασίλειος, ὡς χρηματίσαντα Καισαρείας Ἐπίσκοπον) φυλάττοντες τήν ἀκρίβειαν, ἐπρόσταξαν, ὅτι οἱ καθαροί οὗτοι, περί ὧν ὁ λόγος, οἱ Ἐγκρατῖται, καί Ἀποτακτῖται (ὅρα ὑποσημείωσιν τοῦ Ϟε΄, τῆς στ΄) καί οἱ Ὑδροπαραστάται (ὅρα ὑποσημ. τοῦ λβ΄, τῆς στ΄) καί ἁπλῶς ὅλοι οἱ Σχισματικοί ἐρχόμενοι εἰς τήν καθολικήν ἐκκλησίαν, νά βαπτίζωνται. Ἐπειδή οἱ πρῶτοι Ἱερωμένοι τῶν Σχισματικῶν, εἶχον μέν τό χάρισμα τοῦ νά χειροτονοῦν, καί τοῦ νά βαπτίζουν ἀπό τήν ἐκκλησίαν. Ἀφ’ οὗ δέ μίαν φοράν ἐσχίσθησαν ἀπό τό ὅλον σῶμα τῆς ἐκκλησίας,5 ἔχασαν αὐτό, καί δέν ἠμποροῦν πλέον νά βαπτίσουν ἄλλους, ἤ νά χειροτονήσουν, καί ἁπλῶς νά δώσουν χάριν, τήν ὁποίαν διά τοῦ σχίσματος ἐστερήθησαν. Ὅθεν καί οἱ παρ’ αὐτῶν βαπτιζόμενοι, λογίζονται ὅτι ἀπό λαϊκούς ἐβαπτίσθησαν. Διό καί χρειάζονται νά βαπτισθοῦν. Μερικοί δέ Ἐπίσκοποι κατά τήν Ἀσίαν ἐδέχθηκαν τό βάπτισμα αὐτῶν, χάριν οἰκονομίας, καί συγκαταβάσεως, καί οὐχί ἀκριβείας, ὡσάν ὁποῦ οἱ σχιματικοί εἶναι ἀκόμη μέλη ἐκ τῆς ἐκκλησίας. Ὅθεν κατά τήν γνώμην αὐτῶν ἂς ᾖναι δεκτόν. Οἱ σχιματικοί Ἐγκρατῖται ὅμως ἰδιαίτερον πρέπει νά βαπτίζωνται ἐπιστρέφοντες, κατά τήν ἀκρίβειαν τῶν κανόνων. Καί διά τί ἴδιον ἐπενόησαν βάπτισμα, παραχαράξαντες τήν ἐν τῷ βαπτίσματι παράδοσιν.6 Καί διά τί περί τούτων ξεχωριστή καί φανερά ψῆφος δέν ἔγινε πῶς πρέπει νά δέχωνται∙ ἂν δέ αὐτοί δέν ἀναβαπτίζουσι τούς ἐκ τῶν ὀρθοδόξων ἡμῶν προσερχομένους εἰς αὐτούς, τοῦτο δέν πρέπει νά μάς δυσωπήσῃ εἰς τό νά μήν βαπτίζωμεν ἀμοιβαίως καί ἡμεῖς τούς ἐξ αὐτῶν εἰς ἡμᾶς προσερχομένους. Πλήν ἀνίσως, καί τοῦτο τό, νά βαπτίζωμεν αὐτούς ἐπιστρέφοντας, ἔχῃ νά γένῃ ἐμπόδιον εἰς τήν κοινήν συγκατάβασιν καί οἰκονομίαν, ὁποῦ περί πάντων τῶν σχισματικῶν ἔκαμαν οἱ Πατέρες, ἂς ἀκολουθοῦμεν καί ἡμεῖς εἰς αὐτήν, μήπως διά τήν αὐστηρότητα τῆς προσταγῆς ταύτης, τούς κάμνομεν ἀμελεῖς εἰς τό νά βαπτίζωνται, αἰσχυνομένους τάχα, ὅτι ὡσάν ἄπιστοι τελείως βαπτίζονται, καί ἀκολούθως ἐμποδίσωμεν τήν σωτηρίαν τους. Καί συντόμως εἰπεῖν, ὅσοι βαπτισθοῦν εἰς τό ἐκείνων βάπτισμα, οὗτοι ἐπιστρέφοντες εἰς τήν ὀρθοδοξίαν, ἐξάπαντος τρόπου πρέπει νά χρίωνται ἀπό τούς πιστούς μέ τό ἅγιον μῦρον, καί οὕτω νά μεταλαμβάνουν. Καί ἐπειδή ἐδέχθημεν τούς τῶν Ἐγκρατιτῶν αὐτῶν Ἐπισκόπους καί τάς χειροτονίας, μέ τήν παραδοχήν ταύτην, ἐποιήσαμεν διά τῶν ἔργων, ὡσάν ἕνα κανόνα, καί ἐδείξαμεν ὅτι αὐτοί δέν εἶναι χωρισμένοι ἀπό τήν καθολικήν ἐκκλησίαν. Ὅρα καί τήν Ἑρμηνείαν τοῦ μστ΄ ἀποστολ., τοῦ η΄ τῆς α΄ καί τοῦ ζ΄ τῆς β΄.7 1Ἐν ἄλλοις, Προστάξεως ὁ καί καταλληλότερον.2Ἐν ἄλλοις Ζωΐν ή Ζώϊον. (Σημ.: στο Πηδάλιο χρησιμοποιείται ο όρος «Ζώνιος», εξ ού και η παραπομπή).3Δι’ ὃ καί Γεώργιος ὁ Σχολάριος, ἐν τῷ κατά Σιμωνίας, αἱρετικός εἶναι, λέγει, κάθε ἕνας ὁποῦ, ἤ κατ’ εὐθεῖαν, ἤ πλαγίως πλανᾶται, περί τι τῶν ἄρθρων τῆς πίστεως. Καί οἱ πολιτικοί νόμοι φασίν. Αἱρετικός ἐστι, καί τοῖς τῶν αἱρετικῶν ὑπόκειται νόμοις, ὁ μικρόν γοῦν τι τῆς ὀρθῆς πίστεως παρεκκλίνων. Καί ὁ Ταράσιος ἐν τῆς α΄ πράξει τῆς ζ΄ συνόδου λέγει. Τό ἐπί δόγμασιν εἴτε μικροῖς, εἴτε μεγάλοις ἁμαρτάνειν, ταὐτόν ἐστιν. Ἐξ ἀμφοτέρων γάρ ὁ νόμος τοῦ Θεοῦ ἀθετεῖται. Καί ὁ Φώτιος, γράφων, πρός τόν Ῥώμης Νικόλαον. Καί γάρ ἐστιν ὄντως τά κοινά πᾶσιν ἅπαντα φυλάττειν ἐπάναγκες, καί πρό γε τῶν ἄλλων τά περί πίστεως. Ἔνθα καί τό παρεκκλῖναι μικρόν, ἁμαρτεῖν ἐστιν ἁμαρτίαν τήν πρός θάνατον. Διαφέρουσι δέ οἱ αἱρετικοί ἀπό τούς ἀπίστους, καθ’ ὅτι οἱ μέν αἱρετικοί δέν φρονοῦσιν ὀρθῶς τά τῶν χριστιανῶν, οἱ δέ ἄπιστοι, τελείως δέν δέχονται τήν ἔνσαρκον τοῦ Θεοῦ λόγου οἰκονομίαν. Μελέτιος ἐκκλ. ἱστορ., σελ. 71.4Ὅρα περί τούτων τόν ιγ΄ τῆς Πρωτοδευτέρας.5Διότι καθὼς ὅταν ἕνα μέλος κοπῇ ἀπό τό σῶμα, νεκροῦται παρευθύς, μέ τό νά μήν μεταδίδεται πλέον εἰς αὐτό ζωτική δύναμις. Τοιουτοτρόπως καί αὐτοί ἀφ’ οὗ μίαν φοράν ἐσχίσθησαν ἀπό τό σῶμα τῆς ἐκκλησίας, ἐνεκρώθησαν παρευθύς, καί τήν πνευματικήν χάριν καί ἐνέργειαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἔχασαν, μή μεταδιδομένης ταύτης εἰς αὐτούς διά τῶν ἁφῶν καί συνδέσμων, ἤτοι διά τῆς κατά πνεῦμα ἑνώσεως. Σημείωσαι ὅμως κατά τόν Δοσίθεον (σελ. 968 τῆς δωδεκαβίβλ.) ὅτι καί ἡ παρασυναγωγή, εἶδός ἐστι σχίσματος, ἄνευ αἱρέσεως. Ἀγκαλά καί αὐτό κακῶς διῃρημένον, καί διαμένον, εἰς αἵρεσιν μεταγίνεται. Διό καί ὁ στ΄ κανὼν τῆς β΄ μέ τούς αἱρετικούς συναριθμεῖ τούς ὑγιᾶ μέν ἔχοντας πίστιν, κεχωρισμένους δέ ὄντας, καί κατά τῶν κανονικῶν Ἐπισκόπων φατρίας κατ’ ἰδίαν συνάγοντας. Οἱ δέ Σχισματικοί Σχισματοαιρετικοί εἰσι. Καθ’ ὅτι ὁ Αὐγουστῖνος (ἐπιστολῇ ρα΄) λέγει, ὅτι δέν εἶναι κᾀνένα σχίσμα, εἰμή πρότερον αἵρεσιν ἀναπλάσῃ, ἵνα ὀρθῶς δόξῃ τῆς ἐκκλησίας χωρισθῆναι. Καί κεφ. ια΄ εἰς τό κατά Ματθ. ὁ αὐτός λέγει. Τό σχίσμα κακῶς διαμένον, γίνεται αἵρεσις, ἤ καταφέρεται εἰς αἵρεσιν, εἰ καί τούς Σχισματικούς κυρίως, οὐχ ἡ διάφορος πίστις ποιεῖ, ἀλλ’ ἡ διαῤῥηχθεῖσα τῆς κοινωνίας συντροφία (αὐτόθι).6Καί ἂν οἱ Σχισματικοί οὗτοι διά τί παρεχάραξαν τήν ἐν τῷ βαπτίσματι συνήθειαν ἄξιοι ἐκρίθησαν παρά τῷ μεγάλῳ τούτῳ πατρί Βασιλείῳ νά βαπτίζωνται, πόσῳ μᾶλλον πρέπει νά βαπτίζωνται, οἱ παραχαράξαντες, μᾶλλον δέ παντελῶς διαφθείραντες τήν τοῦ βαπτίσματος παράδοσιν Λατῖνοι, καί οὐ μόνον σχισματικοί, ἀλλά καί αἱρετικοί φανεροί ὑπάρχοντες;7Σημείωσαι ὅτι ὁ κανὼν οὗτος ἀπό τοῦ, τό δέ τῶν Ἐγκρατιτῶν κακούργημα νοῆσαι ἡμᾶς δεῖ, ἕως τέλους, ἀναφέρεται ἐν τῇ α΄ πράξει τῆς ζ΄ συνόδου.
