Ἕν καί τοῦτο τῶν εἰς τήν ἁγίαν ἑορτήν συντελούντων ἐστί, τό κατανοῆσαι ἡμᾶς τήν ἔννομόν τε καί κανονικήν ἐπί τῶν πεπλημμεληκότων οἰκονομίαν, ὅπως ἂν θεραπευθείη πᾶν ἀῤῥώστημα ψυχικόν, τό διά τινος ἁμαρτίας ἐπιγινόμενον. Ἐπειδή γάρ ἡ καθολική αὕτη τῆς κτίσεως ἑορτή, κατά τήν τεταγμένην περίοδον τοῦ ἐνιαυσίου κύκλου, καθ᾿ ἕκαστον ἔτος ἐν παντί πληρουμένη τῷ κόσμῳ ἐπί τῇ ἀναστάσει τοῦ πεπτωκότος ἐπιτελεῖται, πτῶσις δέ ἐστιν ἡ ἁμαρτία, ἀνάστασις δέ ἡ ἐκ τοῦ πτώματος1 (ΠΗΔΑΛΙΟΝ) τῆς ἁμαρτίας ἀνόρθωσις, καλῶς ἂν ἔχοι κατά τήν ἡμέραν ταύτην οὐ μόνον τούς ἐκ παλιγγενεσίας μεταστοιχειουμένους διά τῆς τοῦ λουτροῦ χάριτος τῷ Θεῷ προσάγειν, ἀλλά καί τούς διά τῆς μετανοίας τε καί ἐπιστροφῆς ἀπό τῶν νεκρῶν ἔργων εἰς τήν ζῶσαν ὁδόν πάλιν ἐπανιόντας, καί τούτους χειραγωγεῖν εἰς τήν σώζουσαν ἐλπίδα, ἧς διά τῆς ἁμαρτίας ἀπεξενώθησαν. Ἔστι δέ οὐ μικρόν ἔργον τό τούς περί τούτων λόγους οἰκονομῆσαι ἐν τῇ ὀρθῇ τε καί δεδοκιμασμένῃ κρίσει, κατά τό παράγγελμα τοῦ Προφήτου τό κελεῦον, δεῖν οἰκονομεῖν τούς λόγους ἐν κρίσει, ἵνα, καθὼς ἔχει τό λόγιον, μήτε σαλευθῇ εἰς τόν αἰῶνα, καί εἰς μνημόσυνον αἰώνιον γένηται δίκαιος. Ὥσπερ γάρ καί ἐπί τῆς σωματικῆς θεραπείας, ὁ μέν σκοπός τῆς ἰατρικῆς τέχνης εἷς ἐστι, τό ὑγιάναι τόν κάμνοντα, τό δέ εἶδος τῆς ἐπιμελείας διάφορον, κατά γάρ τήν ποικιλίαν τῶν ἀῤῥωστημάτων καταλλήλως καί ἡ θεραπευτική μέθοδος ἑκάστῳ τῶν νοσημάτων προσάγεται, οὕτω, πολλῆς οὔσης καί ἐν τῇ ψυχικῇ νόσῳ τῆς τῶν παθῶν ποικιλίας, ἀναγκαίως πολυειδής γενήσεται ἡ θεραπευτική ἐπιμέλεια, πρός λόγον τοῦ πάθους ἐνεργοῦσα τήν ἴασιν. Ὥς δ᾿ ἂν γένοιτό τις τεχνική μέθοδος περί τοῦ προκειμένου προβλήματος, οὕτω τόν λόγον διαληψόμεθα. Τρία ἐστί τά περί τήν ψυχήν ἡμῶν θεωρούμενα κατά τήν πρώτην διαίρεσιν, τό τε λογικόν καί τό ἐπιθυμητικόν καί τό θυμοειδές. Ἐν τούτοις εἰσί καί τά κατορθώματα τῶν κατ᾿ ἀρετήν βιούντων, καί τά πτώματα τῶν εἰς κακίαν ἀποῤῥεόντων. Διό προσήκει τόν μέλλοντα τήν κατάλληλον θεραπείαν προσάγειν τῶ νενοσηκότι τῆς ψυχῆς μέρει, πρότερον μέν ἐπισκέπτεσθαι ἐν τίνι συνέστη τό πάθος∙ εἶθ᾽ οὔτω, τῷ πεπονθότι προσάγειν ἁρμοδίως τήν θεραπείαν, ὡς ἂν μή δι᾿ ἀπειρίαν τῆς θεραπευτικῆς μεθόδου, ἄλλο μέν ᾖ τό νοσῆσαν μέρος, ἕτερον δέ τό τήν θεραπείαν δεχόμενον, ὥσπερ ἀμέλει βλέπομεν πολλούς τῶν ἰατρῶν, ἐν ἀπειρίᾳ τοῦ πρωτοπαθοῦντος μέρους, προσεπιτρίβοντας τήν νόσον, δι᾿ ὧν θεραπεύουσι. Τῆς γάρ ἀρρωστίας οὔσης πολλάκις κατά θερμοῦ ἐπικράτησιν, ἐπειδή τοῖς κατά πλεονασμόν τοῦ ψυχροῦ κεκακωμένοις, χρήσιμον τό θερμαῖνόν τε καί ἀναθάλπον ἐστί τό τούτοις κατά λόγον συνενεγκόν, ἀπερισκέπτως τό αὐτό ἐν ἀμετρίᾳ θερμότητος ἐκκαιομένοις ἐπαγαγόντες, δυσίατον τό πάθος ἐποίησαν. Ὥσπερ τοίνυν ἀναγκαιοτάτη τοῖς ἰατροῖς ἐνομίσθη ἡ κατανόησις τῆς τῶν στοιχείων ἰδιότητος, ὅπως ἂν ἑκάστου τῶν εὖ ἤ κακῶς διακειμένων γένοιτο τοῦ παρά φύσιν διατεθέντος ἡ ἐπανόρθωσις, οὕτω καί ἡμεῖς ἐπί ταύτην ἀναδραμόντες τήν διαίρεσιν τῶν ἐν τῇ ψυχῇ θεωρουμένων, ἀρχήν καί ὑπόθεσιν τῆς καταλλήλου τῶν παθῶν θεραπείας ποιησώμεθα τήν γενικήν θεωρίαν. Οὐκοῦν, τριχῇ, καθὼς ἔφημεν, διῃρημένης τῆς ἰδιότητος τῶν τῆς ψυχῆς κινημάτων εἰς τό λογικόν τε καί ἐπιθυμητικόν καί θυμοειδές, κατόρθωμα μέν τοῦ λογιστικοῦ2 (ΠΗΔΑΛΙΟΝ) μέρους τῆς ψυχῆς ἐστιν ἡ εὐσεβής περί τό θεῖον ὑπόληψις καί ἡ τοῦ καλοῦ τε καί κακοῦ διακριτική ἐπιστήμη καί ἡ τρανήν γε καί ἀσύγχυτον ἔχουσα περί τῆς φύσεως3 (ΠΗΔΑΛΙΟΝ) τῶν ὑποκειμένων τήν δόξαν, τί μέν ἐστι αἱρετόν ἐν τοῖς οὖσι, τί δέ βδελυκτόν καί ἀπόβλητον. Καί πάλιν ἐκ τοῦ ἐναντίου πάντως ἡ ἐν τῷ μέρει τούτῳ κακία θεωρηθήσεται, ὅταν ἀσέβεια μέν ᾖ περί τό θεῖον, ἀκρισία δέ περί τό ὄντως καλόν, ἐνηλλαγμένη δέ καί ἐσφαλμένη ἡ περί τήν τῶν πραγμάτων φύσιν ὑπόληψις, ὥστε τιθέναι τό φῶς σκότος καί τό σκότος φῶς, καθώς φησιν ἡ Γραφή. Τοῦ δέ ἐπιθυμητικοῦ μέρους ἡ μέν ἐνάρετός ἐστι κίνησις, τό πρός τό ὄντως ἐπιθυμητόν καί ἀληθῶς καλόν ἀνάγεσθαι4 (ΠΗΔΑΛΙΟΝ) τόν πόθον, καί εἴ τις ἐν ἡμῖν ἐρατική δύναμίς τε καί διάθεσις, ἐκεῖ κατασχολεῖσθαι πᾶσαν, ἐν τῷ πεπεῖσθαι μηδέν ὀρεκτόν εἶναι τῇ ἑαυτοῦ φύσει ἄλλο, πλήν τῆς ἀρετῆς καί τῆς τήν ἀρετήν πηγαζούσης φύσεως. Παρατροπή δέ καί ἁμαρτία τοῦ τοιούτου μέρους ἐστίν, ὅταν τις μεταγάγῃ τήν ἐπιθυμίαν πρός τήν ἀνυπόστατον κενοδοξίαν ἤ πρός τό ἐπικεχρωσμένον τοῖς σώμασιν ἄνθος, ὅθεν γίνεται ἡ φιλοχρηματία καί ἡ φιλοδοξία καί ἡ φιληδονία καί πάντα τά τοιαῦτα, ὅσα τοῦ τοιούτου ἤρτηται τῆς κακίας γένους. Πάλιν δέ τῆς θυμώδους διαθέσεως κατόρθωμα μέν ἐστιν ἡ πρός τό κακόν ἀπέχθεια καί ὁ πρός τά πάθη πόλεμος καί τό πρός ἀνδρείαν ἐστομῶσθαι τήν ψυχήν, ἐν τῷ μή καταπτήσσειν τά τοῖς πολλοῖς φοβερά νομιζόμενα, ἀλλά μέχρις αἵματος τήν ἁμαρτίαν ἀντικαθίστασθαι, καταφρονεῖν δέ θανατικῆς ἀπειλῆς καί ἀλγεινῶν κολαστηρίων καί τῆς τῶν ἡδίστων διαζεύξεως καί πάντων ἅπαξ τῶν διά τινος συνηθείας καί προλήψεως ἐν ἡδονῇ τούς πολλούς κατεχόντων κρείττονα γενέσθαι, τῆς πίστεως καί τῆς ἀρετῆς προμαχόμενον. Τά δέ ἀποπτώματα τοῦ τοιούτου μέρους ἐστίν ἅπασι πρόδηλα, ὁ φθόνος, τό μῖσος, ἡ μῆνις, αἱ λοιδορίαι, αἱ συμπλοκαί, αἱ φιλόνεικοί τε καί ἀμυντικαί διαθέσεις, αἱ μέχρι πολλοῦ παρατείνουσαι τήν μνησικακίαν καί πολλούς εἰς φόνους καί αἵματα κατάγουσαι. Μή γάρ εὑρὼν ὁ ἀπαίδευτος λογισμός, ὅπου χρήσηται λυσιτελῶς τῷ ὅπλῳ, ἐφ᾿ ἑαυτόν τρέπει τήν τοῦ σιδήρου ἀκμήν, καί γίνεται τό ἐκ τοῦ Θεοῦ δοθέν ἡμῖν ἀμυντήριον ὅπλον τῷ κακῶς κεχρημένῳ ὀλέθριον.
Ἐν καιρῷ τῆς τοῦ Πάσχα ἑορτῆς φαίνεται ὁ μέγας οὗτος Πατήρ τήν ἐπιστολήν ταύτην ἀπεσταλκὼς, καί φησιν, ὅτι συντελεῖ εἰς τήν ἑορτήν, πῶς οἱ ἁμαρτάνοντες οἰκονομηθήσονται ἐννόμως τε καί κανονικῶς. Ἡ γάρ τῆς Ἀναστάσεως ἑορτή τοῦ Κυρίου, διά τήν ἀνάστασιν τοῦ πεπτωκότος διά τήν ἁμαρτίαν ἀνθρωπείου γένους καί γέγονε καί ἐτησίως ἐπιτελεῖται. Ἀνάστασις δέ ἐστι καί ἡ ἐκ τοῦ πτώματος τῆς ἁμαρτίας ἀνόρθωσις. Τό γάρ ἀποσχέσθαι τῆς ἁμαρτίας τόν ἁμαρτάνοντα, ἀναστῆναί ἐστι τοῦ πτώματος, οὗ πέπτωκεν ἁμαρτάνων∙ διό δεῖ, φησί, κατά τήν ἡμέραν ταύτην, μή μόνον προσάγειν Θεῷ τούς διά τοῦ σωτηρίου λουτροῦ τοῦ βαπτίσματος μεταστοιχειουμένους ἐκ παλιγγενεσίας, νέον ὥσπερ τό σῶμα λαμβάνοντας, οἷα καθαρθέν τῇ τοῦ Πνεύματος χάριτι τῶν μολυσμάτων, ἃ διά τῆς κακίας αὐτῷ προσετρίβησαν. Οὐ τούτους οὖν μόνον, φησί, προσάγειν χρεὼν κατά τόν τοῦ Πάσχα καιρόν, ἀλλά καί τούς μετανοοῦντας, καί ἐκ τῶν νεκρῶν ἔργων ἐπανιόντας εἰς τήν ζῶσαν ὁδόν. Τοῦτο δέ καί ἐν τῇ πρός Ἐβραίους ἐπιστολῇ τῷ μεγάλῳ εἴρηται Παύλῳ, νεκρά καλέσαντι ἔργα, τά δυσωδίας τήν ψυχήν πληροῦντα, καί ἡμᾶς ἀκαθάρτους ποιοῦντα. Ὡς γάρ παρά τῷ νόμῳ τῷ παλαιῷ ὁ τοῦ νεκροῦ ἁψάμενος ἀκάθαρτος ἐνομίζετο, οὕτω καί ὁ τῶν νεκρῶν ἔργων ἁπτόμενος, ἀκάθαρτος κρίνεται τῷ Θεῷ∙ καθαιρόμενος δέ διά τῆς μετανοίας ἐπάνεισιν εἰς ὁδόν ζῶσαν. Ἡ πρός Θεόν ἄγουσα δέ ἐστιν ἡ ζῶσα ὁδός, ἡ τήν ζωήν ἡμῖν προξενοῦσα τήν μέλλουσαν, ἡ τῶν νεκρῶν ἤ καί νεκρούντων ἡμᾶς χωρίζουσα ἔργων, τῶν ἀποξενούντων τῆς σωζούσης ἐλπίδος, τοὐτέστι τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ, ἥτις ἐλπιζομένη σώζει τούς ταῦτα ἐλπίζοντας, βιοῦντας κατά τάς τοῦ Θεοῦ ἐντολάς, ἵνα ταύτης μή ἀποτύχωμεν. Ἔστι δέ, φησίν, οὐ μικρόν ἔργον τό οἰκονομῆσαι τούς περί τούτων λόγους, δηλονότι τῶν μετανοούντων ἐν ὀρθῇ κρίσει, κατά τόν Δαβίδ λέγοντα περί τοῦ φοβουμένου τόν Κύριον∙ Οἰκονομήσει τούς λόγους αὐτοῦ ἐν κρίσει, καί τά ἑξῆς. Εἶτα δείκνυσι καί πῶς οὐ μικρόν ἐστιν ἔργον τό οἰκονομῆσαι τούς λόγους τούς περί μετανοίας ἐν ὀρθῇ κρίσει, καί φησιν, ὅτι, ὥσπερ τοῖς τῶν σωμάτων θεραπευταῖς εἷς μέν ἐστιν ὁ σκοπός τῆς ἰατρικῆς τέχνης, τό ἰάσασθαι τόν ἀῤῥωστοῦντα, ἡ δέ μεταχείρησις οὐχ ὁμοία ἐπί πᾶσι τοῖς ἀσθενοῦσιν, ἀλλά κατά τάς διαφοράς τῶν νοσημάτων, καί τῶν νοσούντων σωμάτων ποιοῦνται τήν ἐπιμέλειαν, καί ἡλικιῶν καί σωμάτων ἰδιότητας, καί ὡρῶν, καί χωρῶν παρατηρούμενοι διαφοράς, οὕτω χρή καί τόν θεραπεύοντα νοσήματα ψυχικά, ὧν πολλή τις ἡ ποικιλία ἐστί, πολυειδῆ καί τήν θεραπείαν προσάγειν, καί τά αἴτια τῶν παθῶν παρατηρούμενον, καί τήν ἑκάστου τῶν μετανοούντων διάθεσιν. Ἐπί τούτοις τεχνικήν ποιεῖται περί τήν τῶν ἁμαρτημάτων διδασκαλίαν, καί φησι τρία εἶναι τά περί τήν ψυχήν ἡμῶν θεωρούμενα, τό λογικόν, τό ἐπιθυμητικόν, καί τό θυμοειδές, ἅ καί δυνάμεις ψυχικαί καί ἰδιότητες ὀνομάζονται, καί ἐκ τούτων φύεσθαι λέγει τά κατορθώματα, ἤγουν τάς ἀρετάς, καί τά πτώματα, ἤγουν τά ἁμαρτήματα∙ καί δεῖ τόν θεραπευτήν τῶν ψυχικῶν παθημάτων, φησί, σκοπεῖν, ἐκ τίνος τῶν ψυχικῶν δυνάμεων συνέστη τό ἁμάρτημα, καί οὕτω προσάγειν τῷ θεραπευομένῳ τήν θεραπείαν κατάλληλον καί οἰκείαν τῷ πάθει, ἵνα μή ἐξ ἀπειρίας ἄλλο μέν ᾖ τό πάσχον, ἄλλο δέ τό ἰατρευάμενον∙ ἤ καί ἄλλως δέον μεταχειρίσασθαι τό ψυχικόν ἀῤῥώστημα, ὁ δέ ἑτέρως αὐτό θεραπεύειν ἐπιχειρεῖ, ὅπερ, φησί, καί οἱ ἄτεχνοι ποιοῦσι τῶν ἱατρῶν∙ καί τινος πάσχοντος κατά θερμοῦ πλεονασμόν, δέον προσενεγκεῖν αὐτῷ ψυχρότερά τινα, εἰ προσενέγκοιεν μᾶλλον ἀπερισκέπτως θερμαίνοντα, δυσίατον τό πάθος ἐποίησαν∙ τά γάρ ἐναντία τῶν ἐναντίων εἰσίν ἰάματα∙ καί τοῖς μέν κατ᾽ ἐπικράτησιν τοῦ ψυχροῦ πάσχουσι, κατάλληλός ἐστι θεραπεία τό θερμαῖνον καί ἀναθάλπον∙ οὗ δέ τό θερμόν ἐπλεόνασε, προσφέρειν δεῖ τό ἀντίθετον, ὅπερ ἐστί τό ψυχρόν. Καί ὥσπερ τοῖς τῶν σωμάτων θεραπευταῖς ἀναγκαῖόν ἐστι τό κατανοῆσαι ὅθεν ὁ νοσῶν πάσχει, καί οὕτω τήν θεραπείαν αὐτῷ οἰκείαν τῇ νόσῳ προσαγαγεῖν, οὕτω καί τοῖς τά ψυχικά ἰατρεύουσι πάθη, ἀπαραίτητος ἡ κατασκόπησις τοῦ ὅθεν τό μέλλον θεραπευθῆναι ἁμάρτημα φύεται. Εἰς τρία τοίνυν, ὡς εἴρηται, τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων διαιρουμένων, τοῦ μέν λογιστικοῦ, φησίν, ἀρετή ἐστιν ἡ εὐσεβής περί τό Θεῖον ὑπόληψις, καί ἡ τοῦ καλοῦ καί τοῦ κακοῦ διάκρισις, καί ἡ τρανήν καί ἀσύγχυτον ἔχουσα περί τῆς φύσεως τήν ὑπόληψιν, καί τῶν ὑποκειμένων τήν δόξαν∙ καί τρανῶς λέγεται βλέπειν, ὁ ὁρῶν καθαρῶς τε καί ἀπλανῶς, καί κατανοῶν τό ὁρώμενον, ὡς ἔχει φύσεως∙ καί ἀσυγχύτως ὁρᾷ, ὁ μή τήν ὁρατικήν συνεχόμενος δύναμιν, καί ἄλλο μέν ὁρῶν, ἄλλο δέ δοκῶν βλέπειν. Ὅταν οὖν τις τήν τῶν ὑποκειμένων πραγμάτων φύσιν κατανοῇ, καί ἀνεπισφαλῶς κρίνῃ, τί μέν ἐστι καλόν, τί δέ κακόν, καί τί μέν προκρίνειν δέον, τί δέ βδελύττεσθαι, τότε λέγεται τρανήν καί ἀσύγχυτον ἔχειν δόξαν, ἤτοι ὑπόληψιν, ἀντί τοῦ, καλῶς κρίνειν τά πράγματα, καί ὑπολαμβάνειν περί αὐτῶν ἀσφαλῶς. Εἰπὼν δέ, τί ἐστιν ἀρετή τοῦ λογιστικοῦ, νῦν καί περί τῆς κακίας αὐτοῦ λέγει∙ καί ἐκ τῶν ἐναντίων ταύτην θεωρεῖσθαι, εἴτουν καταγινώσκεσθαι, διδάσκει. Καί φησιν εἶναι κακίαν τοῦ λογιστικοῦ, τήν περί τό Θεῖον ἀσέβειαν, τοὐτέστι τό λογίζεσθαί τι ἀνάξιον τῆς θείας φύσεως, καί τήν περί τῶν πραγμάτων μή ὀρθήν κρίσιν, ἀλλ᾽ ἐσφαλμένην, ὥστε τό κακόν ὑπολαμβάνειν καλόν, καί τό καλόν, κακόν∙ τοῦτο γάρ δηλοῖ τό, τιθέναι τό σκότος φῶς, καί τό φῶς σκότος∙ τοῦτο δέ τοῦ Ἡσαΐου ἐστίν, οὐαί τοῖς τοῦτο ποιοῦσιν ἐπαρωμένου. Τοῦ δέ ἐπιθυμητικοῦ μέρους λέγεται ἀρετή, τό τήν ἔφεσιν ἡμῶν κινεῖσθαι πρός τό ὄντως καλόν καί ἐπιθυμητόν, καί πείθεσθαι μή τι ἄλλο εἶναι ὀρεκτόν, ἤγουν ὀρέξεως ἤ ἐπιθυμίας ἄξιον κατά τήν οἰκείαν φύσιν, ἤ τήν ἀρετήν πηγάζουσαν φύσιν, ἤτοι τόν Θεόν∙ πηγή γάρ τῆς ἀρετῆς,καί ὁδηγός πρός αὐτήν, ἡ θεία φύσις. Οὐδέν δέ ὀρεκτόν κατά τήν οἰκείαν φύσιν, ἤ μόνην τήν ἀρετήν εἶπεν ὁ ἅγιος∙ δηλονότι τά ἄλλα τά ἡμῖν δοκοῦντα ἐπιθυμητά τε καί ὀρεκτά, οὐ κατά τήν οἰκείαν φύσιν εἰσί τοιαῦτα, ἀλλά κατά τήν ἡμετέραν ἐσφαλμένην κρίσιν τε καί ὑπόληψιν. Καί αὐτίκα ἐπάγει τήν τῆς δόξης ἐπιθυμίαν, τήν τοῦ κάλλους τῶν σωμάτων, τήν φιλοχρηματίαν, τήν φιληδονίαν, καί ὅσα τοιαῦτα, ἅ καί παρατροπήν καί ἁμαρτίαν τοῦ ἐπιθυμητικοῦ μέρους τῆς ψυχῆς ἀποφαίνεται. Παρατρέπεται γάρ καί διαμαρτάνει, Τοὐτέστιν ἀποτυγχάνει τοῦ καλοῦ καί τῆς ὀρθῆς κρίσεως, ὁ ταῦτα κρίνων ὀρεκτά. Λέγει δέ ἐκ κενοδοξίας καί τοῦ ἐπικεχρωσμένου τοῖς σώμασιν ἄνθους φύεσθαι τήν φιλοδοξίαν, καί τήν φιλοχρηματίαν, καί τήν φιληδονίαν, καί τά ὅμοια τούτοις∙ εἰ γάρ τις εἴη κενόδοξος, λέγεται δέ κενόδοξος ὁ ἐφ᾽ οἷς ἔχει κατορθώμασιν ἐπαιρόμενος, ὁ τοιοῦτος θέλει δοξάζεσθαι∙ καί ὁ τοῦ τῶν σωμάτων ὀρεγόμενος ἄνθους, εἰς φιλιδονίαν, ἤ φιλοχρηματίαν ἐξολισθαίνει∙ σωμάτων δέ ἄνθος νοητέον, ἤ τό τῶν ἀνθρωπίνων σωμάτων κάλλος, ἤ τήν εὔχροιαν τοῦ χρυσοῦ, ἤ τάς τῶν λίθων διαυγάς, καί τήν τῶν μαργάρων στιλπνότητα, καί τά τῶν ὑφασμάτων ποικίλματα, καί ὅσα τούτοις ἑπόμενα∙ σώματα γάρ καί ταῦτα∙ ἤγουν κάλλους ἀνθρωπίνου ἐρᾷ, καί κρατεῖται φιληδονίᾳ, ἤ τοῦ ἄνθους ὀρέγεται τοῦ χρυσοῦ καί τῶν ἄλλων, καί γίνεται φιλοχρήματος∙ ἐκ δέ τούτων εἰς μυρίας ἄλλας κακίας καί παντοδαπάς ἐκκυλίεται. Ὁ γάρ δόξης ἐφιέμενος εἰς φθόνον ἐμπίπτει καί τῶν ὁμοτίμων διαβολάς, θέλων αὐτόν ἁπάντων ὑπερτερεῖν∙ ὁ δέ κάλλους ἐραστής εἰς ἀσελγείας∙ ὁ δέ χρημάτων ἐπιθυμῶν εἰς ἀδικίας. Καί ἄλλα δέ μυρία καί ποικίλα κακά ἐκ τούτων φύεσθαι πέφυκεν, ἅπερ ἀπαριθμεῖν τε καί ὀνομάζειν μακρᾶς ἂν δέοιτο συγγραφῆς, ἅτινα πάντα εἰς τήν κακίαν ἀνάγονται τήν ἐκ παρατροπῆς γινομένην τῆς ἐπιθυμητικῆς δυνάμεως τῆς ψυχῆς, ὡς τά εἴδη πρός γένος. Ἀνυπόστατον δέ τήν κενοδοξίαν εἶπεν ὁ ἅγιος, ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη τιμή διά τοῦτο λέγεται δόξα, ὡς ὑπόληψις μόνον οὖσα, καί οὐδέν ὑφεστὼς ἔχουσα, οὐ βέβαιον, οὐδέ μόνιμον, ἀλλά δόκησις τυγχάνουσα μόνον καί φαντασία. Καί αὐτό δέ τό ὄνομα τῆς κενοδοξίας ἐκφαντικωτέρα δήλωσις τοῦ λεγομένου ἐστί∙ ματαίαν γάρ ὑπόληψιν καί οὐκ ἀληθή εἶναι ταῦτα διδάσκει. Τοῦ δέ θυμικοῦ τῆς ψυχῆς μέρους ἀρετήν μέν καί κατόρθωμα λέγει, τό πρός κακίαν μῖσος, καί τό τοῖς πάθεσι μάχεσθαι, καί μή ὑποκύπτειν καί δουλοῦσθαι αὐτοῖς, καί τό τήν ψυχήν πρός ἀνδρίαν ἐστομῶσθαι, ὅ ἔστι τό ἀπτοήτως ἔχειν καί εὐθαρσῶς∙ εἴληπται δέ ἡ λέξις ἐκ τοῦ σιδήρου∙ ὡς γάρ ὁ ἐστομωμένος σίδηρος ἄκαμπτός ἐστι καί τμητικός τοῦ παραπεσόντος παντός, οὕτω καί ὁ τήν ψυχήν ἀνδρεῖος, πρός οὐδέν τῶν δοκούντων φοβερῶν κάμπτεται, ἀλλά πρός πάντα ἐστίν εὐθαρσής∙ οὐ γάρ θάνατον καταπτήσσει, οὐ κολαστήρια, οὐ μαλακίζεται τοῖς ἡδέσιν, οὐ συνηθείᾳ δουλοῦται, ἀλλά πάντων τῶν τοιούτων καταφρονεῖ, τῆς πίστεως καί τῆς ἀρετῆς ἀντεχόμενος, ἵνα μή τούτων ἐκπέσῃ, παντός ὑπερορῶν ἀλγεινοῦ, καί τά ἥδιστα παραιτούμενος. Ἀποπτώματα δέ φησιν εἶναι τοῦ θυμοειδοῦς τῆς ψυχῆς, ἤγουν ἐκπτώσεις ἐκ τοῦ καλοῦ, τόν φθόνον, τό μῖσος, τήν μῆνιν, τάς λοιδορίας, καί τά ἄλλα τά ἀπηριθμημένα, καί τούτων δέ πλείω∙ ὁ γάρ ἀπαίδευτος, φησίν, ἤγουν ὁ μή παιδείας τυχών, ὥστε Εἰ δέναι ποῦ χρή τῷ θυμῷ κεχρῆσθαι ὠφελίμως ὡς ὅπλῳ, καθ᾽ ἑαυτοῦ κέχρηται τούτῳ, τήν ἀκμήν τοῦ σιδήρου, τήν ὀξύτητα δηλαδή, τρέπων πρός ἑαυτόν∙ καί γίνεται οὕτω τό ὅπλον, ὅ ἡμῖν ἐδόθη παρά Θεοῦ εἰς ἄμυναν, ἤγουν εἰς βοήθειαν, (τοῦτο δέ ἐστιν ὁ θυμός) κακῶς αὐτῷ κεχρημένος, εἰς ὄλεθρον, ἤγουν εἰς βλάβην ψυχικήν, ἀλλά μήν καί σωματικήν. Ἐν καιρῷ τῆς τοῦ Πάσχα ἑορτῆς φαίνεται ὁ μέγας οὗτος Πατήρ τήν ἐπιστολήν ταύτην ἀπεσταλκὼς, καί φησιν, ὅτι συντελεῖ εἰς τήν ἑορτήν, πῶς οἱ ἁμαρτάνοντες οἰκονομηθήσονται ἐννόμως τε καί κανονικῶς. Ἡ γάρ τῆς Ἀναστάσεως ἑορτή τοῦ Κυρίου, διά τήν ἀνάστασιν τοῦ πεπτωκότος διά τήν ἁμαρτίαν ἀνθρωπείου γένους καί γέγονε καί ἐτησίως ἐπιτελεῖται. Ἀνάστασις δέ ἐστι καί ἡ ἐκ τοῦ πτώματος τῆς ἁμαρτίας ἀνόρθωσις. Τό γάρ ἀποσχέσθαι τῆς ἁμαρτίας τόν ἁμαρτάνοντα, ἀναστῆναί ἐστι τοῦ πτώματος, οὗ πέπτωκεν ἁμαρτάνων∙ διό δεῖ, φησί, κατά τήν ἡμέραν ταύτην, μή μόνον προσάγειν Θεῷ τούς διά τοῦ σωτηρίου λουτροῦ τοῦ βαπτίσματος μεταστοιχειουμένους ἐκ παλιγγενεσίας, νέον ὥσπερ τό σῶμα λαμβάνοντας, οἷα καθαρθέν τῇ τοῦ Πνεύματος χάριτι τῶν μολυσμάτων, ἃ διά τῆς κακίας αὐτῷ προσετρίβησαν. Οὐ τούτους οὖν μόνον, φησί, προσάγειν χρεὼν κατά τόν τοῦ Πάσχα καιρόν, ἀλλά καί τούς μετανοοῦντας, καί ἐκ τῶν νεκρῶν ἔργων ἐπανιόντας εἰς τήν ζῶσαν ὁδόν. Τοῦτο δέ καί ἐν τῇ πρός Ἐβραίους ἐπιστολῇ τῷ μεγάλῳ εἴρηται Παύλῳ, νεκρά καλέσαντι ἔργα, τά δυσωδίας τήν ψυχήν πληροῦντα, καί ἡμᾶς ἀκαθάρτους ποιοῦντα. Ὡς γάρ παρά τῷ νόμῳ τῷ παλαιῷ ὁ τοῦ νεκροῦ ἁψάμενος ἀκάθαρτος ἐνομίζετο, οὕτω καί ὁ τῶν νεκρῶν ἔργων ἁπτόμενος, ἀκάθαρτος κρίνεται τῷ Θεῷ∙ καθαιρόμενος δέ διά τῆς μετανοίας ἐπάνεισιν εἰς ὁδόν ζῶσαν. Ἡ πρός Θεόν ἄγουσα δέ ἐστιν ἡ ζῶσα ὁδός, ἡ τήν ζωήν ἡμῖν προξενοῦσα τήν μέλλουσαν, ἡ τῶν νεκρῶν ἤ καί νεκρούντων ἡμᾶς χωρίζουσα ἔργων, τῶν ἀποξενούντων τῆς σωζούσης ἐλπίδος, τοὐτέστι τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ, ἥτις ἐλπιζομένη σώζει τούς ταῦτα ἐλπίζοντας, βιοῦντας κατά τάς τοῦ Θεοῦ ἐντολάς, ἵνα ταύτης μή ἀποτύχωμεν. Ἔστι δέ, φησίν, οὐ μικρόν ἔργον τό οἰκονομῆσαι τούς περί τούτων λόγους, δηλονότι τῶν μετανοούντων ἐν ὀρθῇ κρίσει, κατά τόν Δαβίδ λέγοντα περί τοῦ φοβουμένου τόν Κύριον∙ Οἰκονομήσει τούς λόγους αὐτοῦ ἐν κρίσει, καί τά ἑξῆς. Εἶτα δείκνυσι καί πῶς οὐ μικρόν ἐστιν ἔργον τό οἰκονομῆσαι τούς λόγους τούς περί μετανοίας ἐν ὀρθῇ κρίσει, καί φησιν, ὅτι, ὥσπερ τοῖς τῶν σωμάτων θεραπευταῖς εἷς μέν ἐστιν ὁ σκοπός τῆς ἰατρικῆς τέχνης, τό ἰάσασθαι τόν ἀῤῥωστοῦντα, ἡ δέ μεταχείρησις οὐχ ὁμοία ἐπί πᾶσι τοῖς ἀσθενοῦσιν, ἀλλά κατά τάς διαφοράς τῶν νοσημάτων, καί τῶν νοσούντων σωμάτων ποιοῦνται τήν ἐπιμέλειαν, καί ἡλικιῶν καί σωμάτων ἰδιότητας, καί ὡρῶν, καί χωρῶν παρατηρούμενοι διαφοράς, οὕτω χρή καί τόν θεραπεύοντα νοσήματα ψυχικά, ὧν πολλή τις ἡ ποικιλία ἐστί, πολυειδῆ καί τήν θεραπείαν προσάγειν, καί τά αἴτια τῶν παθῶν παρατηρούμενον, καί τήν ἑκάστου τῶν μετανοούντων διάθεσιν. Ἐπί τούτοις τεχνικήν ποιεῖται περί τήν τῶν ἁμαρτημάτων διδασκαλίαν, καί φησι τρία εἶναι τά περί τήν ψυχήν ἡμῶν θεωρούμενα, τό λογικόν, τό ἐπιθυμητικόν, καί τό θυμοειδές, ἅ καί δυνάμεις ψυχικαί καί ἰδιότητες ὀνομάζονται, καί ἐκ τούτων φύεσθαι λέγει τά κατορθώματα, ἤγουν τάς ἀρετάς, καί τά πτώματα, ἤγουν τά ἁμαρτήματα∙ καί δεῖ τόν θεραπευτήν τῶν ψυχικῶν παθημάτων, φησί, σκοπεῖν, ἐκ τίνος τῶν ψυχικῶν δυνάμεων συνέστη τό ἁμάρτημα, καί οὕτω προσάγειν τῷ θεραπευομένῳ τήν θεραπείαν κατάλληλον καί οἰκείαν τῷ πάθει, ἵνα μή ἐξ ἀπειρίας ἄλλο μέν ᾖ τό πάσχον, ἄλλο δέ τό ἰατρευάμενον∙ ἤ καί ἄλλως δέον μεταχειρίσασθαι τό ψυχικόν ἀῤῥώστημα, ὁ δέ ἑτέρως αὐτό θεραπεύειν ἐπιχειρεῖ, ὅπερ, φησί, καί οἱ ἄτεχνοι ποιοῦσι τῶν ἱατρῶν∙ καί τινος πάσχοντος κατά θερμοῦ πλεονασμόν, δέον προσενεγκεῖν αὐτῷ ψυχρότερά τινα, εἰ προσενέγκοιεν μᾶλλον ἀπερισκέπτως θερμαίνοντα, δυσίατον τό πάθος ἐποίησαν∙ τά γάρ ἐναντία τῶν ἐναντίων εἰσίν ἰάματα∙ καί τοῖς μέν κατ᾽ ἐπικράτησιν τοῦ ψυχροῦ πάσχουσι, κατάλληλός ἐστι θεραπεία τό θερμαῖνον καί ἀναθάλπον∙ οὗ δέ τό θερμόν ἐπλεόνασε, προσφέρειν δεῖ τό ἀντίθετον, ὅπερ ἐστί τό ψυχρόν. Καί ὥσπερ τοῖς τῶν σωμάτων θεραπευταῖς ἀναγκαῖόν ἐστι τό κατανοῆσαι ὅθεν ὁ νοσῶν πάσχει, καί οὕτω τήν θεραπείαν αὐτῷ οἰκείαν τῇ νόσῳ προσαγαγεῖν, οὕτω καί τοῖς τά ψυχικά ἰατρεύουσι πάθη, ἀπαραίτητος ἡ κατασκόπησις τοῦ ὅθεν τό μέλλον θεραπευθῆναι ἁμάρτημα φύεται. Εἰς τρία τοίνυν, ὡς εἴρηται, τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων διαιρουμένων, τοῦ μέν λογιστικοῦ, φησίν, ἀρετή ἐστιν ἡ εὐσεβής περί τό Θεῖον ὑπόληψις, καί ἡ τοῦ καλοῦ καί τοῦ κακοῦ διάκρισις, καί ἡ τρανήν καί ἀσύγχυτον ἔχουσα περί τῆς φύσεως τήν ὑπόληψιν, καί τῶν ὑποκειμένων τήν δόξαν∙ καί τρανῶς λέγεται βλέπειν, ὁ ὁρῶν καθαρῶς τε καί ἀπλανῶς, καί κατανοῶν τό ὁρώμενον, ὡς ἔχει φύσεως∙ καί ἀσυγχύτως ὁρᾷ, ὁ μή τήν ὁρατικήν συνεχόμενος δύναμιν, καί ἄλλο μέν ὁρῶν, ἄλλο δέ δοκῶν βλέπειν. Ὅταν οὖν τις τήν τῶν ὑποκειμένων πραγμάτων φύσιν κατανοῇ, καί ἀνεπισφαλῶς κρίνῃ, τί μέν ἐστι καλόν, τί δέ κακόν, καί τί μέν προκρίνειν δέον, τί δέ βδελύττεσθαι, τότε λέγεται τρανήν καί ἀσύγχυτον ἔχειν δόξαν, ἤτοι ὑπόληψιν, ἀντί τοῦ, καλῶς κρίνειν τά πράγματα, καί ὑπολαμβάνειν περί αὐτῶν ἀσφαλῶς. Εἰπὼν δέ, τί ἐστιν ἀρετή τοῦ λογιστικοῦ, νῦν καί περί τῆς κακίας αὐτοῦ λέγει∙ καί ἐκ τῶν ἐναντίων ταύτην θεωρεῖσθαι, εἴτουν καταγινώσκεσθαι, διδάσκει. Καί φησιν εἶναι κακίαν τοῦ λογιστικοῦ, τήν περί τό Θεῖον ἀσέβειαν, τοὐτέστι τό λογίζεσθαί τι ἀνάξιον τῆς θείας φύσεως, καί τήν περί τῶν πραγμάτων μή ὀρθήν κρίσιν, ἀλλ᾽ ἐσφαλμένην, ὥστε τό κακόν ὑπολαμβάνειν καλόν, καί τό καλόν, κακόν∙ τοῦτο γάρ δηλοῖ τό, τιθέναι τό σκότος φῶς, καί τό φῶς σκότος∙ τοῦτο δέ τοῦ Ἡσαΐου ἐστίν, οὐαί τοῖς τοῦτο ποιοῦσιν ἐπαρωμένου. Τοῦ δέ ἐπιθυμητικοῦ μέρους λέγεται ἀρετή, τό τήν ἔφεσιν ἡμῶν κινεῖσθαι πρός τό ὄντως καλόν καί ἐπιθυμητόν, καί πείθεσθαι μή τι ἄλλο εἶναι ὀρεκτόν, ἤγουν ὀρέξεως ἤ ἐπιθυμίας ἄξιον κατά τήν οἰκείαν φύσιν, ἤ τήν ἀρετήν πηγάζουσαν φύσιν, ἤτοι τόν Θεόν∙ πηγή γάρ τῆς ἀρετῆς,καί ὁδηγός πρός αὐτήν, ἡ θεία φύσις. Οὐδέν δέ ὀρεκτόν κατά τήν οἰκείαν φύσιν, ἤ μόνην τήν ἀρετήν εἶπεν ὁ ἅγιος∙ δηλονότι τά ἄλλα τά ἡμῖν δοκοῦντα ἐπιθυμητά τε καί ὀρεκτά, οὐ κατά τήν οἰκείαν φύσιν εἰσί τοιαῦτα, ἀλλά κατά τήν ἡμετέραν ἐσφαλμένην κρίσιν τε καί ὑπόληψιν. Καί αὐτίκα ἐπάγει τήν τῆς δόξης ἐπιθυμίαν, τήν τοῦ κάλλους τῶν σωμάτων, τήν φιλοχρηματίαν, τήν φιληδονίαν, καί ὅσα τοιαῦτα, ἅ καί παρατροπήν καί ἁμαρτίαν τοῦ ἐπιθυμητικοῦ μέρους τῆς ψυχῆς ἀποφαίνεται. Παρατρέπεται γάρ καί διαμαρτάνει, Τοὐτέστιν ἀποτυγχάνει τοῦ καλοῦ καί τῆς ὀρθῆς κρίσεως, ὁ ταῦτα κρίνων ὀρεκτά. Λέγει δέ ἐκ κενοδοξίας καί τοῦ ἐπικεχρωσμένου τοῖς σώμασιν ἄνθους φύεσθαι τήν φιλοδοξίαν, καί τήν φιλοχρηματίαν, καί τήν φιληδονίαν, καί τά ὅμοια τούτοις∙ εἰ γάρ τις εἴη κενόδοξος, λέγεται δέ κενόδοξος ὁ ἐφ᾽ οἷς ἔχει κατορθώμασιν ἐπαιρόμενος, ὁ τοιοῦτος θέλει δοξάζεσθαι∙ καί ὁ τοῦ τῶν σωμάτων ὀρεγόμενος ἄνθους, εἰς φιλιδονίαν, ἤ φιλοχρηματίαν ἐξολισθαίνει∙ σωμάτων δέ ἄνθος νοητέον, ἤ τό τῶν ἀνθρωπίνων σωμάτων κάλλος, ἤ τήν εὔχροιαν τοῦ χρυσοῦ, ἤ τάς τῶν λίθων διαυγάς, καί τήν τῶν μαργάρων στιλπνότητα, καί τά τῶν ὑφασμάτων ποικίλματα, καί ὅσα τούτοις ἑπόμενα∙ σώματα γάρ καί ταῦτα∙ ἤγουν κάλλους ἀνθρωπίνου ἐρᾷ, καί κρατεῖται φιληδονίᾳ, ἤ τοῦ ἄνθους ὀρέγεται τοῦ χρυσοῦ καί τῶν ἄλλων, καί γίνεται φιλοχρήματος∙ ἐκ δέ τούτων εἰς μυρίας ἄλλας κακίας καί παντοδαπάς ἐκκυλίεται. Ὁ γάρ δόξης ἐφιέμενος εἰς φθόνον ἐμπίπτει καί τῶν ὁμοτίμων διαβολάς, θέλων αὐτόν ἁπάντων ὑπερτερεῖν∙ ὁ δέ κάλλους ἐραστής εἰς ἀσελγείας∙ ὁ δέ χρημάτων ἐπιθυμῶν εἰς ἀδικίας. Καί ἄλλα δέ μυρία καί ποικίλα κακά ἐκ τούτων φύεσθαι πέφυκεν, ἅπερ ἀπαριθμεῖν τε καί ὀνομάζειν μακρᾶς ἂν δέοιτο συγγραφῆς, ἅτινα πάντα εἰς τήν κακίαν ἀνάγονται τήν ἐκ παρατροπῆς γινομένην τῆς ἐπιθυμητικῆς δυνάμεως τῆς ψυχῆς, ὡς τά εἴδη πρός γένος. Ἀνυπόστατον δέ τήν κενοδοξίαν εἶπεν ὁ ἅγιος, ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη τιμή διά τοῦτο λέγεται δόξα, ὡς ὑπόληψις μόνον οὖσα, καί οὐδέν ὑφεστὼς ἔχουσα, οὐ βέβαιον, οὐδέ μόνιμον, ἀλλά δόκησις τυγχάνουσα μόνον καί φαντασία. Καί αὐτό δέ τό ὄνομα τῆς κενοδοξίας ἐκφαντικωτέρα δήλωσις τοῦ λεγομένου ἐστί∙ ματαίαν γάρ ὑπόληψιν καί οὐκ ἀληθή εἶναι ταῦτα διδάσκει. Τοῦ δέ θυμικοῦ τῆς ψυχῆς μέρους ἀρετήν μέν καί κατόρθωμα λέγει, τό πρός κακίαν μῖσος, καί τό τοῖς πάθεσι μάχεσθαι, καί μή ὑποκύπτειν καί δουλοῦσθαι αὐτοῖς, καί τό τήν ψυχήν πρός ἀνδρίαν ἐστομῶσθαι, ὅ ἔστι τό ἀπτοήτως ἔχειν καί εὐθαρσῶς∙ εἴληπται δέ ἡ λέξις ἐκ τοῦ σιδήρου∙ ὡς γάρ ὁ ἐστομωμένος σίδηρος ἄκαμπτός ἐστι καί τμητικός τοῦ παραπεσόντος παντός, οὕτω καί ὁ τήν ψυχήν ἀνδρεῖος, πρός οὐδέν τῶν δοκούντων φοβερῶν κάμπτεται, ἀλλά πρός πάντα ἐστίν εὐθαρσής∙ οὐ γάρ θάνατον καταπτήσσει, οὐ κολαστήρια, οὐ μαλακίζεται τοῖς ἡδέσιν, οὐ συνηθείᾳ δουλοῦται, ἀλλά πάντων τῶν τοιούτων καταφρονεῖ, τῆς πίστεως καί τῆς ἀρετῆς ἀντεχόμενος, ἵνα μή τούτων ἐκπέσῃ, παντός ὑπερορῶν ἀλγεινοῦ, καί τά ἥδιστα παραιτούμενος. Ἀποπτώματα δέ φησιν εἶναι τοῦ θυμοειδοῦς τῆς ψυχῆς, ἤγουν ἐκπτώσεις ἐκ τοῦ καλοῦ, τόν φθόνον, τό μῖσος, τήν μῆνιν, τάς λοιδορίας, καί τά ἄλλα τά ἀπηριθμημένα, καί τούτων δέ πλείω∙ ὁ γάρ ἀπαίδευτος, φησίν, ἤγουν ὁ μή παιδείας τυχών, ὥστε Εἰ δέναι ποῦ χρή τῷ θυμῷ κεχρῆσθαι ὠφελίμως ὡς ὅπλῳ, καθ᾽ ἑαυτοῦ κέχρηται τούτῳ, τήν ἀκμήν τοῦ σιδήρου, τήν ὀξύτητα δηλαδή, τρέπων πρός ἑαυτόν∙ καί γίνεται οὕτω τό ὅπλον, ὅ ἡμῖν ἐδόθη παρά Θεοῦ εἰς ἄμυναν, ἤγουν εἰς βοήθειαν, (τοῦτο δέ ἐστιν ὁ θυμός) κακῶς αὐτῷ κεχρημένος, εἰς ὄλεθρον, ἤγουν εἰς βλάβην ψυχικήν, ἀλλά μήν καί σωματικήν. 5 Κατά τόν καιρόν τῆς ἑορτῆς τοῦ Πάσχα φαίνεται νά ἔστειλε τήν ἐπιστολήν ταύτην ὁ ἅγιος, δι’ ὅ καί ἐκ περιστάσεως τοῦ καιροῦ ἀρχινᾷ τό προοίμιον, λέγων: ἕνα ἀπό ἐκεῖνα ὁποῦ συντείνουν εἰς τήν ἑορτήν ταύτην εἶναι καί τό νά στοχασθῶμεν νά ἰατρεύσωμεν κάθε ψυχικήν ἀσθένειαν τῶν ἁμαρτωλῶν, μέ τρόπον νόμιμον, καί κανονικόν. Διότι, ἐπειδή ἡ παγκόσμιος αὕτη τῆς λαμπρᾶς ἑορτή ἐπιτελεῖται διά τήν αἰτίαν τῆς σωματικῆς ἀναστάσεως τοῦ πεπτωκότος, καί φθαρέντος Ἀδάμ. Πτῶσις δέ ψυχική εἶναι καί ἡ ἁμαρτία, καθὼς καί ἀνάστασις ψυχική εἶναι, ἡ ἐκ τῆς ἁμαρτίας ἀνόρθωσις. Διά ταύτην τήν ὁμοιότητα ἁρμόδιον εἶναι κατά τήν ἑορτήν ταύτην, ὄχι μόνον νά προσφέρωμεν εἰς τόν Θεόν πνευματικῶς ἀφθαρτισμένους τούς διά τοῦ ἁγίου βαπτίσματος ἀναγεννηθέντας (κατά τό Πάσχα γάρ ἐβαπτίζοντο τότε οἱ κατηχούμενοι, καί ὅρα τόν με΄ τῆς ἐν Λαοδικείᾳ), ἀλλά καί νά ὁδηγήσωμεν πρός σωτηρίαν ἐκείνους ὁποῦ διά μετανοίας, καί ἀποχῆς τῶν νεκρῶν ἔργων τῆς ἁμαρτίας, ἐπιστρέφουσι πρός τήν ζῶσαν ὁδόν τῆς ἀρετῆς, ὡς λέγει ὁ Ἀπόστολος. Πλήν δέν εἶναι ὀλίγη δυσκολία τό νά κυβερνήσῃ τινάς με ὀρθήν καί ἀλάνθαστον κρίσιν τούς λόγους καί τάς αἰτίας τῆς τῶν τοιούτων ἁμαρτωλῶν διορθώσεως. Λέγει γάρ ὁ Δαβίδ, ὅτι ὁ δίκαιος πρέπει νά οἰκονομῇ τούς λογαριασμούς του μέ διάκρισιν μεγάλην, ἵνα μή σαλευθῇ εἰς τόν αἰῶνα, ἀλλ’ ἵνα μένῃ τό μνημόσυνόν του αἰώνιον. Διότι, καθὼς ἡ ἰατρική τέχνη τῶν σωμάτων, ἕνα μέν σκοπόν ἔχει νά ἰατρεύσῃ τόν ἀσθενῆ, ἡ δέ μεταχείρισις, καί ἐπιμέλεια ὁποῦ εἰς αὐτόν κάμνει δέν εἶναι μία καί ἡ αὐτή, ἀλλά πολυποίκιλος καί διαφορετική, παρομοία δηλ. μέ τά διαφορετικά καί πολυποίκιλα εἴδη τῶν ἀσθενειῶν, τοιουτοτρόπως καί ἡ ἰατρική τέχνη τῶν ψυχῶν, κατά τάς διαφόρους καί πολυτρόπους ἀσθενείας τῆς ψυχῆς, διαφόρους καί πολυτρόπους μεταχειρίζεται καί τάς ἰατρείας. Καί διά νά γένῃ μέ μέθοδον, καί τάξιν ἡ περί τούτου διδασκαλία μας, μέ τοιοῦτον τρόπον ἂς ἀρχίσωμεν. Τρία εἶναι τά μέρη τῆς ψυχῆς, λογιστικόν, (ἤ λογικόν) ἐπιθυμητικόν, καί θυμικόν.6 Μέ ταῦτα τά τρία, καί ᾑ ἀρεταῖς ἐνεργοῦνται, καί ᾑ κακίαις. Διά τοῦτο ὅποιος Πνευματικός ἰατρός θέλει νά ἰατρεύῃ ἐμπείρως καί τεχνικῶς, πρέπει πρῶτον νά ἐξετάζῃ εἰς ποῖον μέρος ἀπό τά τρία ταῦτα ἐνεργεῖται ἡ κάθε ἁμαρτία, καί ἔτζι ἀκολούθως νά ἰατρεύῃ τό πονεμένον μέρος, καί ἀσθενές, καί ὄχι ἄλλο μέν νά ᾖναι τό ἀσθενές, ἄλλο δέ μέρος νά ἰατρεύῃ αὐτός. Καθὼς βλέπομεν καί πολλούς ἀπείρους ἰατρούς νά αὐξάνουσι περισσότερον τήν ἀσθένειαν, παρά νά ἰατρεύουσι, μέ τό νά μήν ἠξεύρουν τό μέρος ὁποῦ πάσχει. Παραδείγματος χάριν, πολλαῖς φοραῖς γεννᾶται ἡ ἀσθένεια ἀπό ὑπερβολήν τῆς θερμότητος, αὐτοί δέ, μέ τό νά δώσουν εἰς φλογιζόμενον ἀσθενῆ, ὄχι ψυχρά καί δροσιστικά ἰατρικά, (καθὼς ἀπαιτεῖ ὁ λογαριασμός τῆς ἰατρικῆς), ἀλλά θερμά καί πυρά, τά εἰς τούς ὑπό ψυχρότητος πάσχοντας ὠφέλιμα,7 δυσκολοϊάτρευτον κατασκευάζουσι τήν ἀσθένειαν. Λοιπόν, καθὼς κοντά εἰς τούς ἰατρούς ἀναγκαιοτάτη λογίζεται ἡ μάθησις τοῦ ἰδιώματος τῶν τεσσάρων στοιχείων, οἷον τοῦ θερμοῦ, ψυχροῦ, ξηροῦ καί ὑγροῦ, διά νά ἠμποροῦν μέ τήν μάθησιν ταύτην νά διορθώνουσι τήν παρά φύσιν κίνησιν καί ἀταξίαν αὐτῶν. Τοιουτοτρόπως κοντά εἰς τούς Πνευματικούς ἰατρούς, ἀναγκαία εἶναι καί ἡ καθολική, καί στοιχειώδης μάθησις τῶν εἰρημένων τριῶν μερῶν τῆς ψυχῆς, διά νά ἰατρεύουν ἁρμοδίως τά πάθη αὐτῆς. Τοῦ λογιστικοῦ μέρους λοιπόν, ἀρεταί μέν εἶναι ἡ πρός Θεόν εὐσέβεια, καί πίστις, ἡ τοῦ καλοῦ καί κακοῦ διάκρισις, ἡ διακεκριμένη καί ἀσύγχυτος γνῶσις καί δόξα τῆς τῶν ὄντων φύσεως, ἥτις παστρικά καί καθαρά γνωρίζει, ποῖον ἀπό τά ὄντα πρέπει ἀληθῶς νά ἀγαπᾶται, καί ποῖον πρέπει νά μισῆται, καί νά ἀποστρέφεται. Κακίαι δέ ἐξ ἐναντίας αὐτοῦ εἶναι, ἡ πρός Θεόν ἀσέβεια καί ἀπιστία, ἡ ἀδιακρισία, καί σφαλερά γνῶσις τοῦ ἀληθινοῦ καλοῦ, καί κακοῦ, ἥτις λογιάζει μέν τό φῶς ὡσάν σκότος, τό δέ σκότος ὡσάν φῶς, ἤτοι τήν ἀρετήν ὡς κακίαν, καί τήν κακίαν ὡς ἀρετήν, τό ὁποῖον ταλανίζει ὁ Ἡσαΐας. Τοῦ δέ ἐπιθυμητικοῦ μέρους, ἀρετή μέν εἶναι τό νά ἀναβιβάζῃ τόν πόθον πρός τό ἀληθῶς ἐπιθυμητόν καλόν, καί ὅλην τήν ἀγαπητικήν του δύναμιν νά τήν εὐκαιρώνῃ εἰς αὐτό. Μέ τό νά ᾖναι πεπεισμένον ὅτι ἄλλο πρᾶγμα δέν εἶναι φυσικά ἐπιθυμητόν, πάρεξ ἡ ἀρετή, καί ὁ πάσης ἀρετῆς αἴτιος Θεός. Κακίαι δέ τούτου εἶναι, ὅταν μεταφέρῃ τήν ἐπιθυμίαν πρός τήν φιλοδοξίαν, πρός τά κάλλη τῶν σωμάτων, πρός τήν φυλαργυρίαν, πρός τήν φιληδονίαν, καί πρός τά ἄλλα παρόμοια. Τοῦ δέ θυμικοῦ μέρους, ἀρεταί μέν εἶναι τό μῖσος πρός τήν ἁμαρτίαν, ὁ πρός τά πάθη πόλεμος, ἡ ψυχική ἀνδρεία, ἡ ὁποία δέν φοβεῖται τά εἰς τούς ἄλλους φοβερά, ἀλλ’ ἐναντιόνεται μέχρις αἵματος πρός τήν ἁμαρτίαν. Τό νά καταφρονῇ ὅλα τά βάσανα, καί τούς πόνους, ὅταν ὑπέρ πίστεως, καί ἀρετῆς μάχεται. Κακίαι δέ αὐτοῦ εἶναι ὁ φθόνος, τό πρός τόν πλησίον μῖσος, αἱ φιλονικείαι, αἱ ὕβρεις, αἱ μνησικακίαι, ἡ ἐκδικητική διάθεσις, ἥτις ἐκρέμνισε πολλούς καί εἰς φόνους καί αἵματα. Ἔτζι ὁ θυμός ὁποῦ ἐδόθη εἰς τόν ἄνθρωπον παρά Θεοῦ ἅρμα βοηθητικόν, γίνεται ἅρμα ἀφανιστικόν εἰς ἐκεῖνον ὁποῦ κακῶς τοῦτο μεταχειρίζεται. 1Ἐν ἄλλοις. Ἡ ἐκ τοῦ πτώματος τῆς ἁμαρτίας. (Σημ.: Στο Πηδάλιο χρησιμοποιείται η φράση «ἡ ἐκ τοῦ πτώματος ἀνόρθωσις», εξ ου και η παραπομπή).2Ἐν ἄλλοις, τοῦ λογικοῦ. (Σημ.: Στο Πηδάλιο χρησιμοποιείται η φράση «τοῦ λογιστικοῦ», εξ ου και η παραπομπή).3Ἐν ἄλλοις, περί τῆς φύσεως τήν ὑπόληψιν, καί τῶν ὑποκειμένων τήν δόξαν. (Σημ.: Στο Πηδάλιο χρησιμοποιείται η φράση «ἔχουσα περί τῆς φύσεως τῶν ὑποκειμένων δόξαν», εξ ου και η παραπομπή).4Ἴσ. ἀνάγεσθαι. (Σημ.: Στο Πηδάλιο χρησιμοποιείται ο όρος «ἐνάγεσθαι», εξ ου και η παραπομπή).5Σημείωσαι ὅτι εἰς τούς κανόνας τούτους, οὔτε ὁ Ζωναρᾶς, οὔτε ὁ Ἀριστηνός, οὔτε ὁ Ἀνώνυμος ἑρμηνείαν ἔχουσιν, ἀλλά μόνος ὁ Βαλσαμών.6Τήν διαίρεσιν ταύτην φαίνεται νά ἐδανείσθη ὁ ἅγιος ἀπό τόν Πλάτωνα. Ἐκεῖνος γάρ ἐν τῷ περί Πολιτείας οὕτω λέγει «Ὥσπερ πόλις διῄρηται κατά τρία εἴδη, οὕτω καί ψυχή ἑνός ἑκάστου τριχῇ διέξεται, ὡς ἐμοί δοκεῖ. Τριῶν δέ ὄντων, τριτταί καί ἡδοναί μοι φαίνονται ἑκάστου μία ἰδία, ἐπιθυμίαι τε ὡσαύτως καί ἀρχαί… Τό μέν γάρ ἐστιν ᾧ μανθάνει ἄνθρωπος, τό δέ ᾧ θυμοῦται, τό δέ τρίτον διά πολυειδίαν, ἑνί οὐκ ἔχομεν ὀνόματι προσειπεῖν ἰδίῳ αὐτοῦ, ἀλλ’ ὅ μέγιστον καί ἰσχυρότατον ἔσχεν ἐν ἑαυτῷ, τούτῳ ἐπωνομάσαμεν∙ ἐπιθυμητικόν γάρ αὐτό κεκλήκαμεν». Αὐτό τοῦτο λέγει καί ὁ Λαέρτιος εἰς τόν βίον τοῦ Πλάτωνος.7Ἀγκαλά καί ὁ Νεμέσιος ἐπίσκοπος λέγῃ. Οὐ γάρ ὡς οἴονταί τινες τό θερμανθέν σῶμα καταψύξαι πρόκειται τοῖς ἰατροῖς, ἀλλ’ εἰς τό εὔκρατον μεταποιῆσαι (παρά Ἀναστ. τῷ Σιναΐτη σελ. 105).
