Ἐπέστειλάς μοι, πιστότατε καί λογιώτατε υἱέ μου, πυνθανόμενος καθ᾿ ἣν ὥραν ἀπονηστίζεσθαι δεῖ τήν τοῦ Πάσχα ἡμέραν, τινάς μέν γάρ τῶν ἀδελφῶν λέγειν φής, ὅτι χρή τοῦτο ποιεῖν πρός τήν ἀλεκτοροφωνίαν, τινάς δέ, ὅτι ἀφ᾿ ἑσπέρας χρή. Οἱ μέν γάρ ἐν Ῥώμῃ ἀδελφοί, ὥς φασι, περιμένουσι τόν ἀλέκτορα, περί δέ τῶν ἐνταῦθα ἔλεγες, ὅτι τάχιον. Ἀκριβῆ δέ ὅρον τιθέναι ἐπιζητεῖς καί ὥραν πάνυ μεμετρημένην, ὅπερ καί δύσκολον καί σφαλερόν ἐστί. Τό μέν γάρ ὅτι μετά τόν τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου ἡμῶν καιρόν χρή τῆς ἑορτῆς καί τῆς ευφροσύνης ἐνάρχεσθαι, μέχρις ἐκείνου τάς ψυχάς ταῖς νηστείαις ταπεινοῦντας, ὑπό πάντων ὁμοίως ὁμολογήσεται. Κατασκεύασας δέ δι᾿ ὧν ἔγραψάς μοι πάνυ ὑγιῶς καί τῶν θείων Εὐαγγελιστῶν αἰσθόμενος, ὅτι μηδέν ἀπηκριβωμένον ἐν αὐτοῖς περί τῆς ὥρας, καθ᾿ ἣν ἀνέστη, φαίνεται. Διαφόρως μέν γάρ οἱ Εὐαγγελισταί τούς ἐπί τό μνημεῖον ἐλθόντας ἀνέγραψαν κατά καιρούς ἐνηλλαγμένους, καί πάντες ἀνεστηκότα ἤδη τόν Κύριον ἔφασαν εὑρηκέναι, καί ὀψέ σαββάτων, ὡς ὁ Ματθαῖος εἶπε, καί πρωΐας ἔτι σκοτίας οὔσης, ὡς ὁ Ἰωάννης γράφει, καί ὄρθρου βαθέος, ὡς ὁ Λουκᾶς, καί λίαν πρωῒ ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου, ὡς ὁ Μᾶρκος. Καί πότε μέν ἀνέστη, σαφῶς οὐδείς ἀπεφήνατο, ὅτι δέ ὀψέ σαββάτων τῇ ἐπιφωσκούσῃ μιᾷ σαββάτων, μέχρις ἀνατολῆς ἡλίου τῆς μιᾶς σαββάτων, οἱ ἐπί τό μνημεῖον παραγενόμενοι οὐκέτι κείμενον αὐτόν ἐν αὐτῷ κατέλαβον, τοῦτο ἀνωμολόγηται. Καί μηδέ διαφωνεῖν, μηδέ εναντιοῦσθαι τούς Εὐαγγελιστάς πρός ἀλλήλους ὑπολάβωμεν, ἀλλ᾿ εἰ καί μικρολογία τις εἶναι δόξει περί τό ζητούμενον, εἰ συμφωνοῦντες πάντες ἐν ἐκείνῃ τῇ νυκτί τό τοῦ κόσμου φῶς, τόν Κύριον ἡμῶν, ἀνατεταλκέναι, περί τήν ὥραν διαφέρονται. Ἀλλ᾿ ἡμεῖς εὐγνωμόνως τά λεχθέντα καί πιστῶς ἁρμόσαι προθυμηθῶμεν. Τό μέν οὖν ὑπό τοῦ Ματθαίου λεχθέν οὕτως ἔχει· Ὀψέ σαββάτων, τῇ ἐπιφωσκούσῃ εἰς μίαν σαββάτων, ἦλθε Μαρία ἡ Μαγδαληνή, καί ἡ ἄλλη Μαρία, θεωρῆσαι τόν τάφον. Καί ἰδού σεισμός ἐγένετο μέγας· Ἂγγελος γάρ Κυρίου καταβάς ἐξ οὐρανοῦ, προσελθὼν ἀπεκύλισε τό λίθον, καί ἐκάθητο ἐπάνω αὐτοῦ. Ἦν δέ ἡ ἰδέα αὐτοῦ ὡς ἀστραπή καί τό ἔνδυμα αὐτοῦ λευκόν ὡσεί χιών, ἀπό δέ τοῦ φόβου αὐτοῦ ἐσείσθησαν οἱ τηροῦντες, καί ἐγένοντο ὡσεί νεκροί. Ἀποκριθείς δέ ὁ Ἄγγελος, εἶπε ταῖς γυναιξί· Μή φοβεῖσθε ὑμεῖς, οἶδα γάρ ὅτι Ἰησοῦν τόν ἐσταυρωμένον ζητεῖτε· οὐκ ἔστιν ὧδε· ἠγέρθη, καθὼς εἶπε. Τοῦτο δέ τό λεχθέν ὀψέ, οἱ μέν τινες οἰήσονται, κατά τήν κοινότητα τοῦ ῥήματος, τήν ἑσπέραν δηλοῦν τοῦ σαββάτου, οἱ δέ σοφώτερον ἐξακούοντες, οὐ τοῦτο, ἀλλά νύκτα βαθεῖαν ἐροῦσιν εἶναι, βραδύτητα καί μακρόν χρόνον τοῦ, ὀψέ, δηλοῦντος· καί ὅτι νύκτα λέγει, καί οὐχ ἑσπέραν, ἐπήγαγε, τῇ ἐπιφωσκούσῃ εἰς μίαν σαββάτων. Καί ἦκον, οὔπω, ὡς οἱ λοιποί φασι, τά ἀρώματα φέρουσαι, ἀλλά θεωρῆσαι τόν τάφον, καί εὗρον τόν σεισμόν γεγονότα καί καθήμενον τόν Ἄγγελον ἐπί τοῦ λίθου, καί ἀκηκόασι παρ᾿ αὐτοῦ· Οὐκ ἔστιν ὧδε, ἠγέρθη. Ὁμοίως ὁ Ἰωάννης, ἐν μιᾷ τῶν σαββάτων, φησί, Μαρία ἡ Μαγδαληνή ἦλθε πρωί, σκοτίας ἔτι οὔσης, εἰς τό μνημεῖον καί τόν λίθον ᾐρμένον ἐκ τοῦ μνημείου· πλήν παρά τούτῳ σκοτίας ἔτι οὔσης προεληλύθει. Ὁ δέ Λουκᾶς φησί· Τό μέν σάββατον ἡσύχασαν κατά τήν ἐντολήν, τῇ δέ μιᾷ τῶν σαββάτων, ὄρθρου βαθέος, ἐπί τό μνῆμα ἦλθον, φέρουσαι ἃ ἡτοίμασαν ἀρώματα, εὗρον δέ τόν λίθον ἀποκεκυλισμένον ἀπό τοῦ μνημείου. Ὁ βαθύς ὄρθρος, ἴσως προϋποφαινομένην αὐγήν ἑωθινήν ἐμφανίζει τῆς μιᾶς τῶν σαββάτων, διά τό παρῳχηκέναι ἤδη τελείως σύν τῇ μετ᾿ αὐτό νυκτί πᾶν τό σάββατον καί ἑτέραν ἄρχεσθαι ἡμέραν, ὅτε ἦλθον τά ἀρώματα καί τά μύρα φέρουσαι. Ὅθεν δῆλον, ὡς ἀνειστήκει πρό πολλοῦ. Τούτῳ κατακολουθεῖ καί ὁ Μάρκος, λέγων· Ἠγόρασαν ἀρώματα, ἵνα ἐλθοῦσαι ἀλείψωσιν αὐτόν· καί λίαν πρωῒ τῆς μιᾶς σαββάτων ἔρχονται ἐπί τό μνημεῖον, ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου· λίαν μέν γάρ πρωΐ, καί οὕτος εἶπεν, ὅπερ ταὐτόν ἐστι τῷ βαθέος ὄρθρου, καί ἐπήγαγεν, ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου. Ἡ μέν γάρ ὁρμή καί ἡ ὁδός αὐτῶν, δῆλον ὡς ὄρθρου βαθέος καί λίαν πρωΐ κατήρχθη, παρέτειναν δέ κατά τε τήν πορείαν, καί περί τό μνημεῖον διατρίβουσαι μέχρις ἀνατολῆς ἡλίου· καί λέγει καί τότε ταύταις ὁ νεανίσκος ὁ λευχείμων· ἠγέρθη, οὐκ ἔστιν ὧδε. Τούτων οὕτως ἐχόντων, τοῦτο τοῖς ἀκριβολογουμένοις ἀποφαινόμεθα,1(ΠΗΔΑΛΙΟΝ) κατά ποίαν ὥραν ἤ καί ποῖον ἡμιώριον ἤ ὥρας τέταρτον ἄρχεσθαι προσῆκε τῆς ἐπί τῇ τοῦ Κυρίου ἡμῶν ἐκ νεκρῶν Ἀναστάσει χαρᾶς. Τούς μέν λίαν ἐπιταχύνοντας καί πρό νυκτός ἐγγύς ἤδη μεσούσης ἀνιέντας, ως ὀλιγώρους καί ἀκρατεῖς μεμφόμεθα, ὡς παρ᾽ ὀλίγον προκαταλύοντας τόν δρόμον, λέγοντος ἀνδρός σοφοῦ· Οὐ μικρόν ἐν βίῳ τό παρά μικρόν. Τούς δέ ἐφυστερίζοντας καί διαρκοῦντας ἐπί πλεῖστον, καί μέχρι τετάρτης φυλακῆς ἐγκαρτεροῦντας, καθ᾿ ἣν καί τοῖς πλέουσιν ὁ Σωτήρ ἡμῶν περιπατῶν ἐπί τῆς θαλάσσης ἐπεφάνη, ὡς γενναίους καί φιλοπόνους ἀποδεχόμεθα. Τοῖς δέ μεταξύ, ὡς ἐκινήθησαν ἤ ὡς ἠδυνήθησαν, ἀναπαυσαμένοις, μή πάνυ διοχλῶμεν, ἐπεί μηδέ τάς ἓξ τῶν νηστειῶν ἡμέρας ἴσως, μηδέ ὁμοίως πάντες διαμένουσιν. Ἀλλ᾿ οἱ μέν καί πάσας ὑπερτιθέασιν, ἄσιτοι διατελοῦντες, οἱ δέ δύο, οἱ δέ τρεῖς, οἰ δέ τέσσαρας, οἱ δέ οὐδεμίαν. Καί τοῖς μέν πάνυ διαπονηθεῖσιν ἐν ταῖς ὑπερθέσεσιν, εἶτα ἀποκαμοῦσι καί μόνον οὐκ ἐκλείπουσι, συγγνώμη τῆς ταχυτέρας γεύσεως. Εἰ δέ τινες, οὐχ ὅπως οὐχ ὑπερτιθέμενοι, ἀλλά μηδέ νηστεύσαντες, ἤ καί τρυφήσαντες τάς προαγούσας τέσσαρας, εἶτα ἐλθόντες ἐπί τάς τελευταίας δύο, καί μόνας αυτάς ὑπερτιθέντες, τήν τε παρασκευήν καί τό σάββατον, μέγα τι καί λαμπρόν ποιεῖν νομίζουσιν, ἂν μέχρι τῆς ἕω διαμείνωσιν, οὐκ οἶμαι τήν ἄθλησιν αὐτούς πεποιῆσθαι ἴσην τοῖς τάς πλείονας ἡμέρας προησκηκόσι. Ταῦτα μέν, ὡς φρονῶ, συμβουλεύων περί τούτων ἔγραψα.
Πρός τό ἐρώτημα τοῦτό φησιν ὁ ἐρωτηθείς, ὅτι ἐζήτησας ἀκριβή ὅρον ἐπιτεθῆναι, ἤγουν κανόνα καί τύπον ὁρισθῆναι, καί σαφηνισθῆναι ἀκριβῶς τήν ὥραν τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, ὅπερ καί δύσκολον, καί σφαλερόν ἐστίν. Ὅτι μέν γάρ μετά τοῦ ἀναστῆναι τόν Κύριον, τῆς ἑορτῆς τῆς Ἀναστάσεως ἄρχεσθαι δεῖ, ἕως τότε νηστεύοντας, καί τάς ψυχάς οὕτω ταπεινοῦντας, (ἡ γάρ διά τῆς νηστείας ταπείνωσις τοῦ σώματος, διά τήν τῆς ψυχῆς ἐπιτηδεύεται ταπείνωσιν, ὡς εἴ γε ἐπῃρμένη εἴη τοῦ νηστεύοντος ἡ ψυχή, ματαία ἡ νηστεία ἐστί), τοῦτο ὁμολογούμενον∙ ἐπάγει δέ, ὅτι ὅσοι πρός τό μνημεῖον ἀπῆλθον, ἀναστάντα ἤδη εὗρον τόν Κύριον∙ καί μή διαφωνεῖν, φησι, καί ἐναντιοῦσθαι ἀλλήλοις δόξωμεν τούς Εὐαγγελιστάς, ὅτι συμφωνοῦντες περί τῆς Ἀναστάσεως, ὡς ἐν ἐκείνῃ τῇ νυκτί τοῦ Κυρίου ἀναστάντος, τήν ὥραν καθ᾿ ἥν ἀνέστη σαφῶς οὐ λέγουσιν∙ εἶτα καί αὐτά τά ῥήματα, ἤ μᾶλλον τά χωρία τῆς Γραφῆς τίθησιν, ὅσα ἕκαστος τῶν Εὐαγγελιστῶν λέγει περί τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, καί συμβιβάζει τήν δοκοῦσαν διαφωνίαν αὐτῶν∙ καί ἐπί τούτοις, τούς μέν πρό τοῦ μεσονυκτίου λύοντας τήν νηστείαν, ὡς ὀλιγώρους καί ἀκρατεῖς, φησι, μεμφόμεθα, ὡς δι᾽ ὀλίγην ὥραν τόν δρόμον τῆς νηστείας καταλύοντας∙ τούς δέ μέχρι τετάρτης φυλακῆς, ἤτοι ὄρθρου, ἐγκαρτεροῦντας, ἀποδεχόμεθα∙ εἰ και τινες μετά τό μεσονύκτιον ἀνεπαύσαντο, ἤγουν τήν κακοπάθειαν τήν ἐκ τῆς νηστείας ἔπαυσαν ὡς ἠδυνήθησαν, τούτοις, φησί, μή ἐνοχλῶμεν, ἀντί τοῦ, μή ὅτι ἕως πρωΐ οὐκ ἐκαρτέρησαν, αἰτιώμεθα αὐτούς, ὅτι οὐδέ τάς ἕξ ἡμέρας τῆς τοῦ πάθους τοῦ Κυρίου ἑβδομάδος πάντες ὁμοίως ἀνύουσιν∙ οἱ μέν γάρ τάς πάσας νηστεύουσιν, οἱ δέ δύο ἤ τρεῖς, οἱ δέ πλείους, οἱ δέ οὐδεμίαν. Τοῖς οὖν ἐπί πλείους ἡμέρας νηστεύσασι καί κοπιάσασιν, εἰ ταχύτερον γεύσονται τροφῆς, συγγνώμην δοτέον εἰ και τινες οὐ μόνον ἐφ᾽ ἡμέρας τινάς οὐκ ἐνήστευσαν, ἀλλά καί ἐτρύφησαν τάς ἑτέρας τέσσαρας τῆς ἑβδομάδος ἡμέρας, κατά δέ τήν παρασκευήν, καί τό σάββατον ἀπέσχοντο βρώσεως, καί μέγα τι ποιεῖν νομίζουσιν, εἰ μέχρι πρωΐας τῆς ἀναστασίμου ἡμέρας ἐγκαρτερήσουσιν ἄσιτοι∙ οὐ τήν ὁμοίαν ἄθλησιν ποιοῦντες, Τοὐτέστιν οὐχ ὁμοίως πεποιήκασι τοῖς πλείονας ἡμέρας ἀσκήσασι. Καί ὁ πθ΄ κανὼν τῆς στ΄ συνόδου, περί μέσας νύκτας τοῦ μεγάλου σαββάτου, φησί, δεῖν ἀπονηστίζεσθαι, τάς ἄλλας ἡμέρας τῆς ἑβδομάδος τοῦ πάθους ἐν νηστείᾳ, καί κατανύξει, καί προσευχῇ διάγοντας. Ἐπισκόπου τινός ἐρωτήσαντος τόν μέγαν τοῦτον ἀρχιερέα, καθ᾽ ἥν ὥραν ἀνέστη ὁ Χριστός, ἐφ ᾧ κατά τήν πρό ταύτης ὥραν ἀπονηστίζειν, ὁ ἀρχιερεύς προέθετο, ὅτι ἡ ἑορτή τοῦ Πάσχα μετά τό ἀναστῆναι τόν Κύριον ἄρχεται, καί ἕως τότε ὀφείλομεν νηστεύειν∙ τηνικαῦτα δέ, οὐ πρό τῆς Ἀναστάσεως ἀπονηστίζειν. Ὁτι δέ οὐκ ἐξῆν αὐτῷ εἰπεῖν τήν ὥραν καθ᾿ ἥν ὁ Κύριος ἀνέστη, ἀπελογήσατο ἀπό ῥημάτων διαφόρων Εὐαγγελιστῶν, ὅτι εἰ καί μή ἔξεστιν ἀπό τούτων γνῶναι τήν ὥραν καθ᾽ ἣν ὀφείλομεν ἀπονηστίζειν, ἀλλά τούς μέν πρό τοῦ μεσονυκτίου λύοντας τήν νηστείαν, ὡς ὀλιγώρους καί ἀκρατεῖς μεμφόμεθα, τούς δέ μέχρι τετάρτης φυλακῆς, ἤτοι ὄρθρου ἐγκαρτεροῦντας, ἀποδεχόμεθα∙ τούς δέ ἐν τῷ μεταξύ ἀναπαυθέντας, οὐκ αἰτιώμεθα∙ ὅτι οὐδέ τάς ἕξ ἡμέρας τῆς τοῦ πάθους τοῦ Κυρίου ἑβδομάδος πάντες ὁμοίως ἀνύουσιν∙ οἱ μέν γάρ τάς πάσας νηστεύουσιν, οἱ δέ δύο, οἱ δέ τρεῖς, οἱ δέ πλείους, οἱ δέ οὐδεμίαν. Τοῖς οὖν ἐν πλείοσιν ἡμέραις νηστεύσασι, καί κοπιάσασιν, εἰ ταχύτερον γεύσονται τροφῆς, συγγνώμην δοτέον∙ τοῖς δέ τέσσαρας ἡμέρας μή νηστεύσασιν, ἀλλά καί τρυφήσασι, κατά δέ τήν παρασκευήν καί τό σάββατον νηστεύσασι, μή νομισθείη μέγα τι ποιεῖν, εἰ μέχρι πρωΐας τῆς ἀναστασίμου ἡμέρας ἐγκαρτερήσουσιν ἄσιτοι∙ οὐ γάρ ὁμοίαν ποιοῦνται ἄθλησιν. Καί ἡ μέν ἀπολογία τοῦ Πατρός αὕτη. Σύ δέ ἀνάγνωθι τόν πθ΄ κανόνα τῆς ἐν Τρούλλῳ συνόδου, διοριζόμενον ἀπονηστίζεσθαι περί μέσας νύκτας τοῦ μεγάλου σαββάτου, τάς δ’ ἄλλας ἡμέρας τοῦ σωτηρίου πάθους, ἐν νηστείᾳ, καί προσευχῇ, καί κατανύξει διάγειν. Ἐπεί δέ ἔξωθεν τοῦ αὐτοῦ κανόνος ἐσαφηνίσθη ἡ ὥρα τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἀναστάσεως ἀπό διαφόρων γραφικῶν τέως κατά τό ἐγχωροῦν (τό γάρ ἀληθές μόνος οἶδέν ὁ ἀναστάς Θεός,) ὀφείλομεν εἰπεῖν, ὅτι μέχρι μέν τῆς ἕκτης ὥρας καί αὐτῆς τοῦ νυκτερινοῦ σαββάτου, ὀφείλομεν νηστεύειν∙ ἀπό δέ τῆς ἐβδόμης ὥρας, ἐπεί ἄρχεται ἡ Κυριώνυμος, καθ᾿ ἥν καί ἀνέστη ὁ Χριστός, (εἰκός δε ἐστιν ἤ κατά τήν ἑβδόμην, ἤ κατά τήν ὀγδόην ὥραν γενέσθαι τήν Ἀνάστασιν) οὐκ, ὀφείλομεν κατά ταύτας νηστεύειν, οὐδέ ἀπονηστίζειν, ἵνα μή δόξωμεν ἐναντιοῦσθαι τοῖς κανόσι, τοῖς διοριζομένοις κατά τάς Κυριωνύμους μή νηστεύειν ἡμᾶς, κᾂν γάρ τρίτη ἡμέρα λογίζηται ἡ Κυριώνυμος, ἀλλ᾽ εἰς μόνον τό ἅψασθαι ταύτης τήν τριήμερον Ἀνάστασιν, λογίζεται τρίτη, πρώτη γάρ ἐστί∙ καί ἀκολούθως τῷ πθ΄ κανόνι τῆς ἐν τῷ Τρούλλῳ συνόδου, λέγε πρό τῆς ἑβδόμης ὥρας τοῦ νυκτερινοῦ σαββάτου ὀφείλειν ἡμᾶς ἀπονηστίζεσθαι, ἐν οἵᾳ ὥρᾳ θελήσει τις τῶν ἕξ πρώτων ὡρῶν, πάντως κατά τήν οἰκείαν δύναμιν καί προαίρεσιν. Φαίνεται ὅτι ἐρώτησεν ὁ θεῖος Βασιλείδης τόν μακάριον τοῦτον Διονύσιον διά νά τοῦ φανερώσῃ ἐγγράφως τήν ἀκριβῆ ὥραν, καθ’ ἥν ἀνέστη ὁ Χριστός. Καί πότε πρέπει νά ἀρχίζῃ ἡ χαρά τῆς ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, καί ἡ τῆς νηστείας κατάλυσις. Διότι, καθὼς φαίνεται ἀπό τήν παροῦσαν ἐπιστολήν, εἶχον κᾂποιαν διαφωνίαν οἱ χριστιανοί ἀναμεταξύ τους περί τούτου. Καί ἄλλοι μέν ἔλεγον, ὅτι πρέπει νά ἀρχίζῃ ἡ χαρά τῆς ἑορτῆς, καί ἡ τῆς νηστείας κατάλυσις, ἀφ’ ἑσπέρας, οἱ ὁποῖοι ἦτον οἱ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ εὑρισκόμενοι∙ ἄλλοι δέ πάλιν, πῶς ὅταν λαλήσῃ ὁ πετεινός, ὁποῖοι ἦτον οἱ ἐν τῇ Ῥώμῃ. Διά τοῦτο λοιπόν ἐζήτησε νά τοῦ γράψῃ ἀκριβῶς τήν ὥραν τῆς ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ, διά νά ἀρχίζῃ ἡ ἑορτή, καί ἡ κατάλυσις ἀπό ὅλους συμφώνως εἰς ὥραν διωρισμένην. Πρός ταύτην λοιπόν τήν ἐρώτησιν ἀποκρινόμενος ὁ ἱερός Διονύσιος λέγει, πῶς ἡ ἀκριβής καί τελεία ὥρα τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως ὁποῦ ζητεῖ, εἶναι δύσκολον καί σφαλερόν νά διορισθῇ. Διότι (λέγει) πῶς μέν πρέπει νά ἀρχίζῃ ἡ χαρά τῆς ἑορτῆς, καί ἡ κατάλυσις ὕστερα ἀπό τήν ἀνάστασιν τοῦ Χριστοῦ, τοῦτο ἀπό ὅλους συμφώνως κηρύττεται, καί ὁμολογεῖται. Ἐν ποίᾳ δέ ὥρᾳ ἀνέστη, τοῦτο εἶναι τό ἄπορον. Ἐπειδή καί οἱ ἱεροί Εὐαγγελισταί ἐφανέρωσαν μόνον τούς κατά διαφόρους καιρούς ἐλθόντας εἰς τό μνημεῖον, καί εἶπον, ὅτι ὅλοι εὗρον ἀναστάντα τόν Κύριον∙ ἀμή δέν ἐσημείωσαν, καί τήν ὥραν ἀκριβῶς, κατά τήν ὁποίαν ἀνέστη, μέ τό νά λέγουσιν, ὁ μέν Ματθαῖος, ὅτι ἦλθον αἱ γυναῖκες ὀψέ Σαββάτων, ὁ δέ Ἰωάννης, πρωί σκοτείας ἔτι οὔσης. Ὁ δέ Λουκᾶς, ὄρθρου βαθέος, καί ὁ Μᾶρκος, λίαν πρωί, καί κατά ποίαν μέν ὤραν ἀνέστη ὁ Κύριος, κᾀνένας δέν ἐφανέρωσεν. Ὅτι δέ ἐκεῖνοι ὁποῦ ἦλθον εἰς τό μνημεῖον ὕστερα ἀπό τό Σάββατον πρός τό ξημέρωμα τῆς Κυριακῆς, δέν εὗρον τόν Κύριον εἰς τό τάφον, τοῦτο ὁμολογοῦσιν ὅλοι, καί κᾀμμία διαφωνία, ἤ ἐναντιότης, δέν πρέπει νά ὑπολάβωμεν, ὅτι εἶναι ἀνάμεσα εἰς αὐτούς. Πλήν, ἀγκαλά καί τό ζήτημα εἶναι παραμικρόν, ἂν δηλ. οἱ θεῖοι Εὐαγγελισταί συμφωνοῦντες, ὅτι εἰς τήν αὐτήν νύκτα τῆς Κυριακῆς ἀνέτειλεν ἀπό τόν τάφον τό Φῶς τοῦ Κόσμου, ὁ Κύριος, διά τήν ὥραν μόνον τῆς ἀναστάσεως διαφέρονται. Ἀλλ’ ἡμεῖς, λέγει ὁ ἅγιος, καί τό παραμικρόν τοῦτο θέλομεν διορθώσει, ἤτοι θέλομεν εὕρει συμφώνους καί κατά τήν ὥραν τούς θείους Εὐαγγελιστάς, ἀνίσως συμβιβάσωμεν εὐγνωμόνως πρός ἄλληλα τά θεῖα ῥητά. Διότι ἐκεῖνο ὁποῦ λέγει ὁ ἱερός Ματθαῖος, ὀψέ Σαββάτων. Οἱ μέν πολλοί θέλουν νομίσει, κατά τήν κοινή συνήθειαν, ὅτι δηλοῖ τήν ἑσπέραν τοῦ Σαββάτου. Οἱ δέ σοφώτερον ἐννοοῦντες, θέλουν εἰπεῖ, ὅτι δηλοῖ νύκτα βαθεῖαν. Τό γάρ ὀψέ, κατά τήν κυριολεξίαν του, βραδύτητα, καί πολλήν ἀργοπορίαν δηλοῖ. Ταὐτόν εἰπεῖν, τό μετά Σάββατον διάστημα.2 Καί διά τοῦτο λέγει ὕστερον ὁ Εὐαγγελιστής τῇ ἐπιφωσκούσῃ εἰς μίαν Σαββάτων. Τό, ὀψέ λοιπόν τοῦ Ματθαίου, καί τό, σκοτείας ἔτι οὔσης τοῦ Ἰωάννου, καί τό, ὄρθρου βαθέος τοῦ Λουκᾶ, καί τό λίαν πρωΐ τοῦ Μάρκου, ταὐτοσήμαντα εἰσί. Δηλοῦσι γάρ ὅτι, ἀφ’ οὗ ἀπέρασε τό Σάββατον, καί ὅλη ἡ νύκτα τοῦ Σαββάτου, καί ὅταν ἄρχισεν ἡ αὐγή τῆς Κυριακῆς, ἦλθον αἱ γυναῖκες, καί ἔφερον τά ἀρώματα, πρό τοῦ δέ νά ὑπάγουν αὐταί, φανερόν ὅτι ἦτον ἀναστημένος ὁ Κύριος. Διότι ἄρχισαν μέν τήν ὁδοιπορίαν λίαν πρωί, ὡς ὁ Μᾶρκος εἶπεν. Ἐπειδή δέ ἐξώδευσαν τόν καιρόν εἰς αὐτήν, εἰς τό μνημεῖον ἔμειναν, ἕως ὅτου ἀνέτειλεν ὁ ἥλιος. Δι’ ὃ ἐπιφέρει ὁ αὐτός, ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου. Τούτων οὕτως εἰρημένων, λέγει ὁ ἅγιος, εἰς ἐκείνους ὁποῦ ἀκριβῶς ἐξετάζουν εἰς ποίαν ὥραν τῆς νυκτός, ἤ εἰς ποῖον ἡμιώριον, ἤ καί εἰς ποῖον τέταρτον τῆς ὥρας, πρέπει νά ἀρχίζουν τήν χαράν τῆς ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, καί τήν κατάλυσιν τοῦτο ἀποφαντικῶς ὁρίζομεν. Ὅτι ἐκείνους μέν ὁποῦ πολλά ταχυνεύουν, καί πρό τοῦ μεσονυκτίου καταλύσουν, τούτους ὡς μικροψύχους καί λαιμάργους κατηγοροῦμεν. Ἐπειδή διά ὀλίγον διάστημα ὁποῦ ἔχουν ἀκόμη νά ὑπομείνουν νήστεις, καταλύουν πρό καιροῦ τόν δρόμον τῆς νηστείας ὁποῦ ἔκαμαν. Εἰς καιρόν ὁποῦ λέγει ἕνας σοφός, ὅτι καί τό παραμικρόν πρᾶγμα, γενόμενον εἰς ταύτην τήν ζωήν, δέν εἶναι παραμικρόν,3 (διότι ἂν ᾖναι καλόν, γεννᾷ μεγάλους μισθούς. Καί ἄν ᾖναι κακόν, γεννᾷ μεγάλας ποινάς εἰς τήν ἄλλην ζωήν). Ἐκείνους δέ ὁποῦ ἐκ τοῦ ἐναντίου βραδύνουν καί καρτεροῦν νήστεις ἕως τήν τετάρτην φυλακήν τῆς νυκτός, κατά τήν ὁποίαν ἐφάνη ὁ Σωτήρ, ὅτε ἔζη, περιπατῶν ἐπάνω εἰς τήν θάλασσαν, καί ἐρχόμενος πρός τούς Μαθητάς του, ταὐτόν εἰπεῖν, τούς καρτεροῦντας ἕως τήν αὐγήν τῆς Κυριακῆς, τούτους ὡς ἀνδρείους, ἐπαινοῦμεν, καί φιλοπόνους. Εἰς ἐκείνους δέ, ὁποῦ εἰς τό ἀναμεταξύ τοῦ μεσονύκτου καί τῆς αὐγῆς τό διάστημα, κατέλυσαν τήν νηστείαν, καθὼς ἐδυνήθησαν, δέν προξενοῦμεν πολλήν ἐνόχλησιν, πῶς τάχα δέν ἐκαρτέρησαν ἕως καί εἰς τήν αὐγήν. Ἐπειδή μήτε τάς ἕξ τῆς μεγάλης ἑβδομάδος ἡμέρας ὅλοι ὁμοίως νηστεύουσιν. Ἀλλ’ ἄλλοι μέν ὅλας ἄσιτοι διαπερνοῦσιν, ἄλλοι τάς δύω, ἄλλοι τάς τρεῖς, ἄλλοι τάς τέσσαρας, καί ἄλλοι κᾀμμίαν ἄσιτοι δέν ἀπερνοῦσιν, ὅθεν εἰς ἐκείνους μέν, ὁποῦ ἀπέκαμαν πλέον, καί σχεδόν ὠλιγοθύμησαν ἀπό τήν νηστείαν, συγχώρησις δίδεται διά τήν ταχυτέραν κατάλυσιν τῆς νηστείας. Ἐκεῖνοι δέ ὁποῦ ὄχι μόνον ἄσιτοι δέν ἀπέρασαν κᾀμμίαν ἡμέραν τῆς μεγάλης ἑβδομάδος, ἀλλά μηδέ ἐνήστευσαν μέ ξηροφαγίαν, καί μονοφαγίαν, μᾶλλον δέ καί ἐτρύφησαν τάς τέσσαρας. Εἶτα τάς δύω μόνας, τήν μεγάλην Παρασκευήν, καί τό μέγα Σάββατον, ἄσιτοι διαπεράσαντες, νομίζουσιν ὅτι κάμνουσι μέγα τι, καί λαμπρόν κατόρθωμα, ἂν μείνωσι νήστεις ἕως τήν αὐγήν τῆς Κυριακῆς. Οὗτοι, λέγω, δέν νομίζω πῶς ἐδοκίμασαν τήν αὐτήν κακουχίαν μέ ἐκείνους ὁποῦ ἐνήστευσαν ὁλοκλήρους τάς τέσσαρας ἡμέρας. Ἀνάγνωθι καί τόν πθ΄ τῆς στ΄. 1Ἐν ἄλλοις, ἀπολογούμενα.2Ὅτι δέ, τό ὀψέ, τό ὕστερον δηλοῖ, καί ἀντί τῆς μετά προθέσεως ἐκλαμβάνεται, καί ὁ Ξενοφῶν ἐν τῇ Κυροπαιδείᾳ μαρτυρεῖ, εἰπών∙ «Ὀψέ τοῦ πολέμου». Ἀντί τοῦ μετά τόν πόλεμον. 3 Τό γνωμικόν τοῦτο τό λέγον «Τό μικρόν ἐν βίῳ οὐ παραμικρόν», αὐτολεξεί ἀναφέρει καί ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ περί βαπτίσματος δευτέρου λόγου, λέγων ὅτι εἴπέ τις τῶν παρ’ ἡμῖν σοφῶν. Τίς δέ ὁ σοφός οὗτος; ἡμῖν ἄδηλον.
