Ἐπίσκοπος χειροτονείσθω ὑπό ἐπισκόπων δύο ἤ τριῶν.1 (ΠΗΔΑΛΙΟΝ)
Νῦν μέν χειροτονία καλεῖται ἡ τῆς καθιερώσεως τοῦ ἱερᾶσθαι λαχόντος τελεσιουργία τῶν εὐχῶν, καί τοῦ ἁγίου πνεύματος ἡ ἐπίκλησις, ἀπό τοῦ τόν ἀρχιερέα τείνειν τήν χεῖρα εὐλογοῦντα τόν χειροτονούμενον∙ πάλαι δέ καί αὐτή ἡ ψῆφος χειροτονία ὠνόμαστο. Ὅτε γάρ τοῖς τῶν πόλεων πλήθεσιν ἐξῆν ἐκλέγεσθαι τούς ἀρχιερεῖς, συνῄεσαν τά πλήθη, καί οἱ μέν τόνδε ᾑροῦντο, οἱ δέ τόνδε. Ἵνα οὖν ἡ τῶν πλειόνων κρατοίῃ ψῆφος, λέγεται τείνειν τάς χεῖρας τούς τήν ἐπιλογήν ποιουμένους, καί διά τούτων ἀριθμεῖσθαι τούς ἕκαστον ψηφιζομένους, καί τόν παρά τῶν πλειόνων αἱρούμενον εἰς τήν ἀρχιερωσύνην προκρίνεσθαι∙ κἀντεῦθεν ἐξελήφθη τῆς χειροτονίας τό ὄνομα. Τούτῳ δέ καί οἱ τῶν συνόδων πατέρες οὕτως εὑρίσκονται χρησάμενοι, καί τήν ψῆφον χειροτονίαν καλέσαντες. Ἡ γάρ ἐν Λαοδικείᾳ σύνοδος ἐν πέμπτῳ κανόνι φησί μή δεῖν τάς χειροτονίας ἐπί παρουσίᾳ ἀκροωμένων γίνεσθαι∙ χειροτονίας δέ τάς ψήφους ὠνόμασαν∙ ἐν γάρ τῇ τελεσιουργίᾳ τοῦ ἀρχιερέως μᾶλλον ἔθος πολλούς συνέρχεσθαι∙ ἐν δέ ταῖς ψήφοις, διά τό εἰσάγεσθαί τινα αἰτιάματα κατά τῶν ψηφιζομένων ἀνδρῶν, ἀπηγόρευται τό παρεῖναί τινας, καί ἀκροᾶσθαι τούτων. Χειροτονεῖσθαι δέ οὗτος ὁ κανών διατάττεται ἐπίσκοπον καί παρά δύο ἐπισκόπων∙ ψηφίζεσθαι δέ ἐπίσκοπον ὁ τέταρτος κανών τῆς πρώτης συνόδου ὁρίζει, παρά πάντων τῶν τῆς ἐπαρχίας ἐπισκόπων, ἤ τέως τριῶν ἐγγράφως καί τῶν λοιπῶν συναινούντων. Ὁ ἀποστολικός οὗτος κανών περί χειροτονίας διαλέγεται τῆς παρά ἀρχιερέως τελουμένης ἐπ’ ἐκκλησίας, καθώς καί ὁ μέγας Παῦλός φησι, χεῖρας ταχέως μηδενί ἐπιτίθει, μηδέ κοινώνει ἀλλοτρίαις ἁμαρτίαις, οὐ μήν περί ψήφου, καθώς τινες εἶπον ἀκολουθήσαντες τοῖς ἀγράφως λεγομένοις, διά τήν τῶν χειρῶν ἔκτασιν, τήν γενομένην ὅτε παρά τοῦ πλήθους τῶν πόλεων αἱ ψῆφοι τῶν ἀρχιερέων ἐγίνοντο∙ κἄν γάρ ἡ ἐν Λαοδικείᾳ σύνοδος ἐν ε΄ κανόνι φησί μή δεῖν τάς χειροτονίας παρουσίᾳ ἀκροωμένων γίνεσθαι, κἄν τούτου τινές ὑπέλαβον καί τόν κανόνα τοῦτον περί ψήφου διαλέγεσθαι, ἀλλ’ ἐμοί δοκεῖ μή καλῶς τούτους λέγειν, ὅτι καί ἡ ἐπ’ ἐκκλησίας χειροτονία διά μυστικῶν εὐχῶν τελεῖται, κἄν ἐνώπιον πολλῶν γίνηται. Ἄλλως τε τοῦ δ΄ κανόνος τῆς ἐν Νικαίᾳ α΄ ἁγίας συνόδου διοριζομένου τήν τοῦ ἐπισκόπου ψῆφον γίνεσθαι παρά πάντων τῶν τῆς ἐπαρχίας ἐπισκόπων ἤ τέως τριῶν, ἐγγράφως καί τῶν λοιπῶν συναινούντων, ἀπορῶ πῶς εἶπόν τινες τόν κανόνα τοῦτον νοεῖσθαι περί ψήφου ἀρχιερέως, λέγοντα ὑπό ἐπισκόπων δύο ἤ τριῶν χειροτονεῖσθαι ἐπίσκοπον. Δύο ἤ τρεῖς ἐπίσκοποι χειροτονοῦσιν ἐπίσκοπον. Τρεῖς δέ ἐξάπαντος ὀφείλουσι ψηφίζεσθαι ἐπίσκοπον, καί μή ἥττονες τούτων, εἴπερ δυσχερές ἐστι πάντας τούς ἐπαρχιώτας ἐπισκόπους ἐπί τό αὐτό συναχθῆναι∙ καί ζήτει κανόνα τέταρτον τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου, καί ιγ΄ τῆς ἐν Καρθαγένῃ, καί ιθ΄ τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ. Ἡ λέξις Ἐπίσκοπος, πρῶτον μὲν καὶ κυρίως ἀποδίδοται, παρὰ ταῖς θείαις καὶ ἁγίαις Γραφαῖς, εἰς τὸν τὰ πάντα ἐφορῶντα καὶ ἐπισκοποῦντα Θεόν, ὡς μαρτυρεῖ ὁ Ἰὼβ λέγων∙ «αὕτη ἡ μερὶς ἀνθρώπου ἀσεβοῦς παρὰ Κυρίου. Καὶ κτῆμα ὑπαρχόντων αὐτῷ παρὰ τοῦ ἐπισκόπου» (ἤτοι τοῦ Θεοῦ) (κεφ. κ΄ 29.) Καὶ πάλιν. «Ἡ δὲ ἐπισκοπή σου ἐφύλαξέ μου τὸ πνεῦμα». (ι΄ 12) Καὶ εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν, ὡς λέγει ὁ ἐν ἀποστόλοις Κορυφαῖος Πέτρος περὶ αὐτοῦ. «Ἦτε γὰρ ὡς πρόβατα πλανώμενα. Ἀλλ’ ἐπεστράφητε νῦν ἐπὶ τὸν ποιμένα καὶ Ἐπίσκοπον τῶν ψυχῶν ἠμῶν» (α΄ Πέτ. β΄ 25). Δεύτερον δὲ καὶ κατὰ χάριν, ἡ φωνὴ αὕτη ἀποδίδοται εἰς τοὺς ὑπὸ Θεοῦ ψηφισθέντας: καθὼς λέγει περὶ τοῦ Ἐλεάζαρ ὁ ἴδιος Θεὸς «Ἐπίσκοπος Ἐλεάζαρ υἱὸς Ἀαρὼν τοῦ ἱερέως». (ἀριθμῶν δ΄ 16). Καὶ πρὸς Ἰεζεκιὴλ λέγει ὁ Θεός. «Υἱὲ ἀνθρώπου σκοπὸν δέδωκά σε τῷ οἴκῳ Ἰσραήλ∙ (γ΄ 12) καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, Ἐπίσκοποι ὀνομάζονται ἐν τῇ παλαιᾷ Γραφῇ, τόσον οἱ τῶν ἐσωτερικῶν καὶ ἐκκλησιαστικῶν Διοικήσεων καὶ πραγμάτων ἐπιτηρηταὶ καὶ φύλακες, καθὼς εἶναι γεγραμμένον περὶ τοῦ ἀνωτέρω Ἐλεάζαρ, ὅτι, εἶχε τὴν ἐπισκοπὴν ὅλης τῆς σκηνῆς (Ἀριθ. δ΄ 16.) «Καὶ περὶ τοῦ ἀρχιερέως Ἰωδαέ, ὅτι, κατέστησεν Ἐπισκόπους εἰς τὸν οἶκον Κυρίου. Καὶ ἔθηκεν ὁ ἱερεὺς ἐπισκόπους εἰς τὸν οἶκον τοῦ Κυρίου (δ΄ Βασιλ. ια΄ 18) ὅσον καὶ οἱ τῶν ἐξωτερικῶν καὶ πολιτικῶν πραγμάτων καὶ Διοικήσεων ἐπιτηρηταὶ: καθὼς γέγραπται. «Ὠργίσθη Μωϋσῆς ἐπὶ τοῖς Ἐπισκόποις τῆς δυνάμεως, χιλιάρχοις, καὶ ἑκατοντάρχοις» (ἀριθμ. λα΄ 14). οὐδεὶς ὅμως ἀπὸ τοὺς Ἀποστόλους ἐψηφίσθη, ἠ ὠνομάσθη Ἐπίσκοπος, ζῶντος ἐπὶ γῆς τοῦ Κυρίου, τοῦ μόνου ὄντος Ἐπισκόπου τῶν ψυχῶν ἠμῶν. Ἀλλὰ μόνην τὴν ἐξουσίαν εἶχον τοῦ θεραπεύειν πᾶσαν νόσον, καὶ τοῦ ἐκβάλλειν τὰ δαιμόνια. (Ματθ. 1. Μάρκ. γ΄) Μετὰ δὲ τὴν ἐκ νεκρῶν τοῦ σωτῆρος ἠμῶν ἐξανάστασιν, καὶ ἀνάληψιν, ἀποσταλέντες οὗτοι παρ’ αὐτοῦ, ὡς αὐτὸς ἀπεστάλη παρὰ τοῦ Πατρός, εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα, καὶ πᾶσαν λαβόντες ἐξουσίαν τοῦ δεσμεῖν καὶ λύειν, καὶ πάντα τὰ χαρίσματα τοῦ Παναγίου Πνεύματος ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς Πεντηκοστῆς, ὄχι μόνον τὸ ἀποστολικὸν εἶχον ὄνομα, ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸ ἐπισκοπικὸν αὐτό, καθὼς μαρτυρεῖ ὁ ἱερὸς Ἐπιφάνιος αἵρ. κζ΄ «Πρῶτοι Πέτρος, καὶ Παῦλος οἱ Ἀπόστολοι αὐτοί, καὶ Ἐπίσκοποι». Ὠσαύτως καὶ οἱ λοιποὶ πάντες, καθὼς βεβαιοῦσιν οἱ Πατέρες. Διὰ τοῦτο καὶ ὑπὸ τριῶν ἐπισκόπων, ἢ δύω, διώρισαν νά χειροτονοῦνται οἱ κατὰ πόλεις Ἐπίσκοποι. Ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ κατὰ χώρας καὶ πόλεις κηρύσσοντες, ὡς λέγει ὁ ἱερὸς Κλήμης ἐπιστ. α΄ πρὸς Κορινθ. Καθίστανον τὰς ἀπαρχὰς αὐτῶν, δοκιμάσαντες τῷ Πνεύματι εἰς Ἐπισκόπους, καὶ Διακόνους τῶν μελλόντων πιστεύειν. Ὅθεν καὶ ὁ θεοφόρος Ἰγνάτιος γράφων πρὸς τοὺς ἐν Τράλλεσι πιστοὺς παραγγέλλει. «Αἰδεῖσθε δὲ καὶ τὸν Ἐπίσκοπον ὑμῶν, ὡς Χριστόν, καθ’ ἃ ὑμῖν οἱ μακάριοι διετάξαντο Ἀπόστολοι». Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῆς λέξεως Ἐπίσκοπος. Ἡ δὲ λέξις χειροτονία, ἐτυμολογεῖται ἀπὸ τὸ τείνω, ἤτοι ἐξαπλώνω τὰς χεῖρας, καὶ ἔχει δύω σημαινόμενα. Διότι, χειροτονία ὀνομάζεται καὶ ἡ ψῆφος, καὶ ἐκλογὴ ἁπλῶς τινος ἀξιώματος, ἡ ὁποία ἐγίνετο μέ τὴν ἔκτασιν τῶν τοῦ Δήμου χειρῶν, κατ’ ἐκεῖνο τὸ Δημοσθενικόν. «Κἄν ὀντιναοῦν χειροτονήσητε στρατηγόν». Καὶ μάλιστα κατὰ τὸ πάλαι τῆς Ἐκκλησίας ἐπικρατῆσαν ἔθος, ὅτε ἀνεμποδίστως, τὰ πλήθη συναγόμενα, ἐχειροτόνουν, ἤτοι ἐψήφιζον, διὰ τῆς ἐκτάσεως τῶν χειρῶν, τοὺς ἀρχιερεῖς, ὡς λέγει ὁ Ζωναρᾶς, κἄν ἔπειτα τοῦτο ἡ ἐν Λαοδικείᾳ σύνοδος, ἐν τῷ πέμπτῳ αὐτῆς Κανόνι ἠκύρωσεν, εἰποῦσα. «Ὅτι οὐ δεῖ τὰς χειροτονίας, ἤτοι τὰς ψήφους, ἐπὶ παρουσίᾳ ἀκροωμένων γίνεσθαι». Χειροτονία δὲ τὴν σήμερον ὀνομάζεται, ἡ διὰ τῶν εὐχῶν, καὶ τῆς ἐπικλήσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος, γινομένη τοῦ ἀρχιερέως ἱεροτελεστία, βάλλοντος ἐν ταυτῷ καὶ τὴν χεῖρα του, ἐπάνω εἰς τὴν κεφαλὴν τοῦ χειροτονουμένου, κατὰ τὸ Ἀποστολικὸν ἐκεῖνο «χεῖρας ταχέως μηδενὶ ἐπιτίθει». Καὶ εἶναι τὸ πρᾶγμα τοῦτο τοῖς ὅλοις γνωριμώτατον. Ὁρίζει λοιπὸν ὁ Κανὼν οὗτος, ὅτι, κάθε ἀρχιερεὺς (εἴτε Μητροπολίτης εἶναι δηλ. ἢ Ἀρχιεπίσκοπος, ἢ Ἐπίσκοπος) ἄς χειροτονῆται ἀπὸ δύω Ἐπισκόπους, ἢ τρεῖς. Φαίνεται δὲ ὅτι τὸ σχῆμα τοῦ λόγου εἶναι προθύστερον. Τὸ γὰρ ἀσχημάτιστον, καὶ ἁπλούστερον ἤτον, ἂν οὕτως ἔλεγεν. Ἐπίσκοπος χειροτονείσθω ὑπὸ ἐπισκόπων τριῶν, ἢ (τὸ λιγώτερον) δύω. Οὕτως αἱ τῶν Ἀποστόλων διαταγαὶ ἀσχηματίστως τὸν αὐτὸν Κανόνα ἐξέθεντο, λέγουσαι. «Ἐπίσκοπον δέν προστάσσομεν χειροτονεῖσθαι ὑπὸ τριῶν ἐπισκόπων, ἢ τὸ γοῦν ἔλαττον ὑπὸ δύω». 1 Ὁ Ῥώμης Ἀνάκλητος λέγει. Ὅτι ὁ α΄ οὗτος Κανών, εἶναι λόγος τοῦ Ἀποστόλου Πέτρου, καί ὅτι, κατά τήν νομοθεσίαν τοῦ Κανόνος τούτου, ἐχειροτόνησαν τόν ἀδελφόθεον Ἰάκωβον οἱ τρεῖς Ἀπόστολοι, ὁ Πέτρος, καί Ἰάκωβος, καί Ἰωάννης. Καί ἀγκαλά ὁ θεῖος Χρυσόστομος λέγει, ὅτι ἐχειροτόνησεν αὐτόν ὁ Κύριος. Ἀλλ’ ἴσως, ὁ μέν Κύριος ἐψήφησεν αὐτόν Ἐπίσκοπον Ἱεροσολύμων (τῆς κατά τόν Χρυσόστομον χειροτονίας, ἀντί ψήφου ἐκλαμβανομένης), οἱ δέ τρεῖς Ἀπόστολοι, μετά τήν Ἀνάληψιν τοῦ Κυρίου, διά τῆς θείας ἱεροτελεστίας ἐχειροτόνησαν αὐτόν. Ὡς καί ὁ Δοσίθεος μαρτυρεῖ ἐν σελ. 3, τοῦ α΄ βιβλ. περί τῶν ἐν Ἱεροσολύμοις Πατριαρχευσάντων. Διά τι δέ, ὁ μέν Ἐπίσκοπος χειροτονεῖται ἀπό τρεῖς, ἤ δύω Ἐπισκόπους∙ ὁ δέ Πρεσβύτερος, καί οἱ λοιποί Κληρικοί, ἀπό ἕνα μόνον; πιθανόν ἐστιν, ὅτι τοῦτο νά ᾖναι τό ἐσωτερικόν, καί μᾶλλον ἐγγύτερον αἴτιον. Ἐπειδή γάρ κατά τόν Ἀπόστολον, τό ἔλαττον ὑπό τοῦ κρείττονος εὐλογεῖται (Ἑβρ. ζ΄ 7, ὅπερ ἰδίᾳ περί τῆς ἱερωσύνης εἴρηται) εἰς μέν τήν τοῦ Πρεσβυτέρου, ἐλάττονος ὄντος χειροτονίαν, ἀρκεῖ εἷς καί μόνος Ἐπίσκοπος, ὡς κρείττων, καί ὑπερβάθμιος ὁμολογουμένως ἐκείνου ὤν. Εἰς δέ τήν τοῦ Ἐπισκόπου, ὁμοταγοῦς καί ὁμοβαθμίου ὄντος, καί οὐχί ἐλάττονος, οὐκ ἀρκεῖ εἷς μόνος Ἐπίσκοπος, ὡς ὁμοβάθμιος, καί μή κρείττων ἐκείνου ὤν. Ἵνα οὖν τό κρεῖττον τό ἔλαττον εὐλογήσῃ, δύω, ἤ τρεῖς τόν ἕνα χειροτονοῦσιν. Ἐπειδή ὁμολογουμένως, ἀγαθοί, ἤτοι κρείσσονες, οἱ δύω ὑπέρ τόν ἕνα εἰσίν, ὡς λέγει Σολομών. Ἐκκλ.2Οἱ δέ χειροτονούμενοι Ἐπίσκοποι, πρέπει νά ᾖναι προβεβηκότες τήν ἡλικίαν, δηλαδή, ὄχι ὀλιγώτερον ἀπό πενῆντα χρόνων, ἔξω μόνον, ἂν εἰς ἐπαρχίαν μικράν προβεβηκώς τινάς δέν εὑρίσκεται, κατά τάς Ἀποστολικάς διαταγ., βιβλ. β΄, κεφ. α΄ καί κατά τήν νβ΄ ἐπιστ. τοῦ ἁγίου Κυπριανοῦ. Ἤ καί ὑπέρ τό τριακοστόν ἔτος, κατά τήν ρλζ΄ Νεαράν τοῦ Ἰουστινιανοῦ.3Ὁρίζεται δέ ὁ Ἐπίσκοπος ἀπό τόν Λέοντα καί Κωνσταντῖνον τούς βασιλεῖς οὕτως «Ἐπίσκοπός ἐστιν ἐπιτηρητής καί ἐπιμελητής πασῶν τῶν ἐκκλησιαζομένων ψυχῶν τῶν ἐν τῇ αὐτοῦ ἐπαρχίᾳ, δύναμιν ἔχων τελεστικήν, Πρεσβυτέρου, Διακόνου, καί Ἀναγνώστου καί Ψάλτου, καί Μοναχοῦ. Ἴδιον δέ Ἐπισκόπου, τοῖς μέν ταπεινοῖς συγκατέρχεσθαι, καταφρονεῖν δέ τῶν ἐπαιρομένων…. Καί προκινδυνεύειν τοῦ ποιμνίου, καί τήν ἐκείνων στενοχωρίαν, οἰκείαν ὀδύνην ποιεῖσθαι (ἐκλογ., τιτλ. η΄, σελ. 92, τοῦ β΄ βιβλ. τοῦ Γιούρ.) Μητροπολίτης δέ διά τοῦτο καλεῖται ὁ Ἐπίσκοπος, κατά τόν Φιλαδελφείας Γαβριήλ (ἐν τῷ περί ἱερωσύν.) διά τί εἶναι ὡς Μήτηρ τῆς πόλεώς του, τήν ὁποίαν χρεωστεῖ νά τρέφῃ, καί πνευματικῶς μέ τάς διδαχάς, καί μέ τήν ζωήν καί τά ἅγια ἤθη του, καί μέ τά εἰσοδήματα τῆς ἐπαρχίας, ὅρα καί εἰς τόν νη΄ Ἀποστολικόν. Ὅτι δέ συνήθεια ἐπωφελεστάτη ἠκολούθησεν εἰς τήν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, οἱ μέλλοντες χειροτονεῖσθαι Ἐπίσκοποι, νά γίνωνται πρῶτον Μοναχοί, ἔπειτα νά γίνωνται Ἐπίσκοποι, ὅρα εἰς τήν ὑποσημ. τοῦ να΄ Ἀποστολικοῦ.
