Ἐπειδή ἡ τῶν Πράξεων βίβλος ἑπτά διακόνους ὑπό τῶν Ἀποστόλων καταστῆναι παραδίδωσιν, οἱ δέ τῆς κατά Νεοκαισάρειαν συνόδου οὕτως ἐν τοῖς ἐκτεθεῖσι παρ᾿ αὐτῶν κανόσι σαφῶς διεξῆλθον, ὅτι διάκονοι ἑπτά ὀφείλουσιν εἶναι, κατά τόν κανόνα, κᾂν πάνυ μεγάλη ἡ πόλις ᾖ· πεισθείσῃ δέ καί ἐκ τῆς βίβλου τῶν Πράξεων· ἡμεῖς τῷ ἀποστολικῷ ῥητῷ τόν νοῦν ἐφαρμόσαντες τῶν Πατέρων, εὕρομεν, ὡς ὁ λόγος αὐτοῖς οὐ περί τῶν τοῖς μυστηρίοις διακονουμένων ἀνδρῶν ἦν, ἀλλά περί τῆς ἐν ταῖς χρείαις τῶν τραπεζῶν ὑπουργίας, τῆς τῶν Πράξεων βίβλου οὕτως ἐχούσης· Ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις, πληθυνόντων τῶν μαθητῶν, ἐγένετο γογγυσμός τῶν Ἑλληνιστῶν πρός τούς Ἑβραίους, ὅτι παρεθεωροῦντο ἐν τῇ διακονίᾳ τῇ καθημερινῇ αἱ χῆραι αὐτῶν. Προσκαλεσάμενοι οὖν οἱ δώδεκα τό πλῆθος τῶν μαθητῶν, εἶπον· οὐκ ἀρεστόν ἡμᾶς καταλείψαντας τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, διακονεῖν τραπέζαις. Ἐπισκέψασθε οὖν, ἀδελφοί, ἄνδρας ἐξ ὑμῶν μαρτυρουμένους ἑπτά, πλήρεις Πνεύματος ἁγίου καί σοφίας, οὖς καταστήσωμεν, ἐπί τῆς χρείας ταύτης· ἡμεῖς δέ τῇ προσευχῇ καί τῇ διακονίᾳ τοῦ λόγου προσκαρτερήσομεν· καί ἤρεσεν ὁ λόγος ἐνώπιον παντός τοῦ πλήθους· καί ἐξελέξαντο Στέφανον, ἄνδρα πλήρη πίστεως καί Πνεύματος ἁγίου, καί Φίλιππον, καί Πρόχορον, καί Νικάνορα, καί Τίμωνα, καί Παρμενᾶν, καί Νικόλαον, προσήλυτον Ἀντιοχέα, οὓς ἔστησαν ἐνώπιον τῶν Ἀποστόλων. Ταῦτα διερμηνεύων ὁ τῆς ἐκκλησίας διδάσκαλος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, οὕτω διέξεισι. Θαυμάσαι ἄξιον, πῶς οὐκ ἐσχίσθη τό πλῆθος ἐπί τῇ αἱρέσει τῶν ἀνδρῶν, πῶς οὐκ ἀπεδοκιμάσθησαν ὑπ᾿ αὐτῶν οἱ Ἀπόστολοι· ὁποῖον δέ ἆρα ἀξίωμα οὗτοι εἶχον, καί ποίαν ἐδέξαντο χειροτονίαν, ἀναγκαῖον μαθεῖν. Ἆρα τήν τῶν διακόνων; καί μήν τοῦτο ἐν ταῖς ἐκκλησίαις οὐκ ἔστιν· ἀλλά τῶν πρεσβυτέρων ἐστίν ἡ οἰκονομία; καί τοι οὐδέπω οὐδείς ἐπίσκοπος ἦν, ἀλλ᾿ οἱ Ἀπόστολοι μόνον· ὅθεν οὔτε διακόνων, οὔτε πρεσβυτέρων οἶμαι τό ὄνομα εἶναι δῆλον καί φανερόν. Ἐπί τούτοις οὖν κηρύσσομεν καί ἡμεῖς, ὥστε τούς προειρημένους ἑπτά διακόνους, μή ἐπί τῶν τοῖς μυστηρίοις διακονουμένων λαμβάνεσθαι, κατά τήν προερμηνευθεῖσαν διδασκαλίαν· ἀλλά τούς τήν οἰκονομίαν τῆς κοινῆς χρείας τῶν τότε συνηθροισμένων ἐγχειρισθέντας, τούτους ὑπάρχειν· οἳ τύπος ἡμῖν κᾂν τούτῳ γεγόνασι τῆς περί τούς δεομένους φιλανθρωπίας τε καί σπουδῆς.
Ὁ τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ συστάσης συνόδου πεντεκαιδέκατος κανών οὕτω φησί· Διάκονοι ἑπτά ὀφείλουσιν εἶναι κατά τόν κανόνα, κᾂν πάνυ μεγάλη εἴη ἡ πόλις· πεισθείσῃ δέ καί ἀπό τῆς βίβλου τῶν Πράξεων. Τοῦτον οὖν τόν κανόνα οἱ τῆς συνόδου ταύτης Πατέρες διαγράφουσι μή εὐστόχως ἐκλαβέσθαι τό τῶν διακόνων ὄνομα, τό ἐν ταῖς Πράξεσι, λέγοντες· Μηδέ γάρ περί τῶν ἐν τῇ θείᾳ ἱερουργίᾳ διακονεῖν μελλόντων ἀνδρῶν, τήν φροντίδα τότε εἶναι, ἀλλά περί τῆς ἐν ταῖς τραπέζαις ὑπηρεσίας, καί τῆς περί τάς τροφάς τοῦ πλήθους τῶν πιστευόντων οἰκονομίας. Καί τόν μέγαν Ἰωάννην, τόν τήν γλῶτταν χρυσοῦν, παράγουσιν ἑρμηνεύοντα τά ἐν ταῖς Πράξεσι περί τούτων ῥητά, καί λέγοντα· Μήτε διακόνων, μήτε πρεσβυτέρων δηλωτικόν εἶναι τό ὄνομα, καί φασι καί οἱ Πατέρες ἐκεῖνοι τούς ἐν ταῖς Πράξεσι ἑπτά διακόνους μή ἐπί τῶν ἐν τοῖς μυστηρίοις διακονουμένων λαμβάνεσθαι, ἀλλά τῶν οἰκονομούντων, ὅπως τρέφοιντο οἱ περί τούς Ἀποστόλους ἀθροιζόμενοι καί πιστεύοντες, οὕς καί τύπον ἡμῖν γεγονέναι φασί τῆς περί τούς δεομένους σπουδῆς τε καί μεταδόσεως. Καί ὁ μέν κανών ἐν τούτοις τελευτᾷ, μή τι προστιθείς πλέον, αἰδοῖ τῶν ἐν Νεοκαισαρείᾳ, οἶμαι, συστησαμένων τήν σύνοδον. Συνάγεται δέ, ὅτι ἐπεί ἐκεῖνοι τῇ πράξει τῶν Ἀποστόλων, οἷον ὑπόβαθρᾳ, ἐχρήσαντο, τῇ περί τῶν ἑπτά διακόνων, εἰς τό ὁρίσαι μή πλείους τῶν ἑπτά διακόνων ἐν πόλει εἶναι, κᾂν πάνυ ἡ πόλις μεγάλη εἴη· οἱ δέ παρά τῶν Ἀποστόλων ἐκλεγέντες εἰς διακονίαν, οὐχ ἱερουργίας ἦσαν διάκονοι, ἀλλά ὑπηρέται, καί οἰκονόμοι τροφῶν· οὐ κατά τό προσῆκον τόν ἀριθμόν τῶν διακόνων εἰς τόν ἕβδομον ἐστενοχώρησαν ἀριθμόν καί ἐπί τῶν μεγάλων πόλεων· ὅθεν οὐδέ πρό τοῦ κανόνος τούτου ὁ τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ κανών ἐφυλάττετο. Ὁ μέν γάρ Ἰουστιανιανός, ἑξήκοντα πρεσβυτέρους, διακόνους δ’ ἑκατόν, καί διακονίσσας τεσσαράκοντα ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ ἔταξεν, ὡς ἐν βιβλίῳ τῶν βασιλικῶν τρίτῳ κεῖται, τίτλῳ δευτέρῳ· ὁ δέ Ἡράκλειος ἐπηύξησε τόν ἀριθμόν καί τῶν πρεσβυτέρων, καί τῶν διακόνων, καί τῶν λοιπῶν κληρικῶν ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ· καί ἄμφω δέ οὗτοι οἱ βασιλεῖς πρό τῆς ἕκτης ταύτης ἦσαν συνόδου. Καί αἱ λοιπαί δέ τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐκκλησίαι πολλούς εἶχον κληρικούς, καί πλείονας τῶν παρά τῶν δομησαμένων αὐτάς ἐν αὐταῖς ταχθέντων, ὡς ἔστιν εὑρεῖν ἐν τῷ πρώτῳ τίτλῳ τοῦ τρίτου βιβλίου τῶν βασιλικῶν. Ὁ παρών κανών ἐφερμηνευτικός ἐστί, μᾶλλον δέ καί διορθωτικός τοῦ ιε΄ κανόνος τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ συνόδου, λέγοντος· Διάκονοι ἑπτά ὀφείλουσιν εἶναι κατά τόν κανόνα, κᾂν πάνυ μεγάλη εἴη ἡ πόλις· πεισθείσῃ δέ ἐκ τῆς βίβλου τῶν Πράξεων· φησί γάρ, ὡς ἡ βίβλος τῶν Πράξεων οὐ περί διακόνων διαλαμβάνει τῶν ἐν τῷ ἁγίῳ βήματι διακονούντων, ἀλλά περί τῶν διακονητῶν, τῶν οἰκονομούντων τάς διατροφάς τῶν κηρυττόντων τό τοῦ Χριστοῦ εὐαγγέλιον· ὅτι οὐδέ ἐπίσκοποι ἦσαν τότε, οὐδέ διάκονοι, οὐδέ πρεσβύτεροι· διό καί χρησάμενοι πρός σύστασιν τοῦ λόγου αὐτῶν τοῖς προσφόροις ῥήμασιν ἐκ τῆς βίβλου τῶν Πράξεων, ναί μέν τοι καί ἑρμηνείᾳ τοῦ μεγάλου Χρυσοστόμου, διωρίσαντο, τῷ ῥηθέντι κανόνι μή ἀκολουθεῖν· ἔοικε δέ ὅτι καί πρό τούτου οὕτως ἐννοοῦντο τά ἐν τῷ κανόνι τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ συνόδου περιεχόμενα. Προγενεστέρας γάρ ταύτης οὔσης καί αὐτῆς τῆς πρώτης συνόδου, ὁ βασιλεύς Ἰουστιανιανός εὑρίσκεται ἐν τῷ γ΄ βιβλίῳ τῶν βασιλικῶν διοριζόμενος εἶναι ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ διακόνους ἑκατόν, ὅθεν οὐκ ἄν παρεκελεύσατο, εἰ ἄλλως πως ἐννοοῦντο τά τοῦ κανόνος τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ συνόδου. Γινωσκέτω ὁ λέγων ἑπτά διακόνους εἶναι, κατά τό εἰρημένον ταῖς Πράξεσιν, ὅτι οὐ περί τῶν διακονουμένων τοῖς μυστηρίοις ὁ λόγος, ἀλλά περί τῶν τραπέζαις ὑπηρετούντων. Ὁ τεσσαρεσκαιδέκατος κανών τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ συνόδου, ἀπό τῆς βίβλου τῶν Πράξεων δῆθεν ὁρμηθείς, ἑπτά διακόνους ἐφ’ ἑκάστῃ πόλει, κᾂν πάνυ μεγάλη ἐστί, καθίστασθαι ὥρισε, τοῖς μυστηρίοις ὑπηρετήσοντας. Ὁ δέ παρών κανών μή καλῶς φάσκει νοῆσαι τήν τοιαύτην σύνοδον τό ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Πράξεων περί τῶν ἑπτά διακόνων κείμενον ῥητόν· οὐ γάρ περί τῶν διακονουμένων, φησί, τοῖς θείοις μυστηρίοις ἀνδρῶν ἦν ἡ φροντίς τό τότε τοῖς Ἀποστόλοις, ἀλλά περί τῶν ὑπουργούντων ἐν ταῖς τραπέζαις, καί τήν οἰκονομίαν ἐμπεπιστευμένων τῆς κοινῆς χρείας τῶν τότε συνηθροισμένων. Διά τοῦτο γοῦν αἱ ἐκκλησίαι οὐκ ἀπαιτηθήσονται, κατά τόν κανόνα ἐκεῖνον, ἀνά ἑπτά διακόνους ἔχειν εἰς τήν τῶν θείων μυστηρίων διακονίαν· ἀλλ’ ἑκάστη, πρός τάς εἰσόδους αὐτῆς ἕξει καί τό ποσόν τῶν πρεσβυτέρων, καί διακόνων, καί τῶν λοιπῶν κληρικῶν. Οὗτος ὁ Κανὼν διορθοῖ, μᾶλλον δέ βελτιοῖ τόν ιε΄ τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ, ὅστις ὁρίζει νά εὑρίσκωνται ἑπτά μόνον Διάκονοι, καί ὄχι περισσότεροι, καί εἰς τήν πλέον μεγαλητέραν πόλιν, ὡς ἡ βίβλος τῶν πράξεων ἱστορεῖ. Λέγουσι λοιπόν οἱ Πατέρες τῆς Συνόδου ταύτης, ὅτι ἡμεῖς συγκρίνοντες τήν ἑρμηνείαν, ὁποῦ ἔχουσιν οἱ Πατέρες μέ τά περί τῶν ἑπτά Διακόνων τούτων διαλαμβάνοντα τῶν Ἀποστολικῶν πράξεων ῥητά, εὑρήκαμεν, ὅτι οἱ Διάκονοι οὗτοι δέν ἦτον μυστηρίων Διάκονοι, ἀλλά τῶν τραπεζῶν. Λέγουσι γάρ αἱ πράξεις∙ Ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις, ἐπειδή ἐπλήθυνον οἱ χριστιανοί, ἐγόγγυσαν οἱ ἐξ Ἑλλήνων πιστεύσαντες (ἤ κατά ἄλλους οἱ Ἰουδαῖοι, οἱ δεχόμενοι τήν παλαιάν Γραφήν, ὄχι κατά τό Ἑβραϊκόν πρωτότυπον, ἀλλά κατά τήν Ἑλληνικήν αὐτῆς μετάφρασιν) ἐναντίον τῶν ἐξ Ἑβραίων πιστευσάντων (ἤ τῶν δεχομένων τήν Γραφήν κατά τό Ἑβραϊκόν πρωτότυπον) διά τί παρεβλέποντο, εἰς τήν καθημερινήν διακονίαν τῶν τότε γινομένων τραπεζῶν, αἱ χρείαν ἔχουσαι χῆραι αὐτῶν. Τό μέν οὖν πλῆθος, διά συμβουλῆς τῶν Ἀποστόλων, ἐδιάλεξαν τούς ἑπτά Διακόνους τούτους κατ’ ὄνομα, ἄνδρας γεμάτους ἀπό Πνεῦμα Ἅγιον, καί μαρτυρημένους ἀπό ὅλους, καί κατέστησαν αὐτούς νά ὑπηρετοῦν εἰς τήν χρείαν ταύτην τῶν τραπεζῶν, οἱ δέ Ἀπόστολοι ἐσχόλαζον εἰς τήν προσευχήν καί τήν ὑπηρεσίαν τῆς διδασκαλίας. Ταῦτα δέ ἑρμηνεύων ὁ Θεῖος Χρυσόστομος, ἀφ’ οὗ πρῶτον θαυμάζει πῶς δέν ἐσχίσθη τό πλῆθος ἐκεῖνο διά τήν τοιαύτην τῶν Διακόνων ἐκλογήν, ἄλλων μέν, τυχόν, τοῦτον θελόντων, ἄλλων δέ, ἐκεῖνον, λέγει, ὅτι οἱ Διάκονοι οὗτοι οὔτε Διακόνων τῶν μυστηρίων εἶχον ἀξίωμα, οὔτε Πρεσβυτέρων, ὡσάν ὁποῦ δέν ἦτον ἀκόμη τά τοιαῦτα ἀξιώματα ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ καταστημένα, διά τήν ἀρχήν, καί νηπιῶδες, διά νά εἴπω ἔτζι, τῆς ἐκκλησίας. Ὅθεν καί οἱ Πατέρες οὗτοι συμφωνοῦντες μέ τόν Θεῖον Χρυσόστομον, κηρύσσουσιν ὅτι οἱ Διάκονοι οὗτοι, ὡς εἴπομεν, δέν ἦτον τῶν μυστηρίων, ἀλλά τῆς κοινῆς χρείας, καί τῶν σιτηρεσίων τῶν τότε χριστιανῶν,1 οἵτινες καί ἔγιναν παράδειγμα εἰς ἡμᾶς τῆς φιλανθρωπίας καί ἐπιμελείας, ὁποῦ πρέπει νά ἔχωμεν διά τούς πτωχούς∙ οὐ μόνον δέ οὗτοι οἱ πατέρες δέν ἠκολούθησαν εἰς τόν ῥηθέντα τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ Κανόνα. Ἀλλά καί οἱ πρό αὐτῶν Βασιλεῖς Ἰουστινιανός, καί Ἡράκλειος, ὁ μέν, ἑκατόν Διακόνους, ὁ δέ περισσοτέρους ἀπό ἑκατόν, καταστήσαντες ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ. Καί ἁπλῶς αἱ ἐκκλησίαι πᾶσαι κατά τά σιτηρέσιά των, οὕτως ἔχουσι καί τήν ποσότητα τῶν Διακόνων, καί Κληρικῶν.2 1Ἐντεῦθέν τινες, παρακινούμενοι, λέγουν ὅτι οἱ ἑπτά Διάκονοι οὗτοι δέν πρέπει νά ζωγραφοῦνται ὡς μυστηρίων διάκονοι μετά θυμιατοῦ, στιχαρίου, καί ὀραρίου, καί ἀσκεπεῖς. Ἐγὼ δέ, βλέπων ἀπό τό ἕνα μέρος τόν Θεοφόρον Ἰγνάτιον νά γράφῃ ἐν τῇ πρός Τραλλησίους ἐπιστολῇ, ὅτι ὁ Ἀρχιδιάκονος Στέφανος ἐλειτούργει εἰς τόν Ἀδελφόθεον Ἰάκωβον λειτουργίαν καθαράν καί ἄμωμον. Καί ἀπό τό ἄλλο, βλέπων εἰς τό δ΄ καί μστ΄ κεφάλαιον τοῦ η΄ βιβλίου τῶν Ἀποστολικῶν Διαταγῶν νά ἀριθμοῦνται οἱ ἑπτά Διάκονοι μετά τούς Ἐπισκόπους, καί πρεσβυτέρους, καί μέ αὐτούς νά συναριθμοῦνται, ὧν εἶς ἦν καί ὁ Στέφανος, νομίζω ὅτι οἱ αὐτοί νά ἦτον καί μυστηρίων Διάκονοι, καί ἀκολούθως ὅτι δέν εἶναι ἄτοπον καί νά εἰκονίζωνται καί ὡς διάκονοι μυστηρίων.2Ναί καί ὁ Σωζομενός λέγει βιβλ. ζ΄, κεφ. 19, ὅτι εἰς τάς ἄλλας πόλεις ἀδιάφορος ἦτον ὁ τῶν Διακόνων ἀριθμός. Εἰς τήν Ῥώμην ὅμως, ἕως εἰς τούς καιρούς του, λέγει, ἑπτά Δικάκονοι ἦτον, καθ’ ὁμοιότητα τούτων τῶν ὑπό τῶν Ἀποστόλων ψηφισθέντων. Ὅ καί συμμαρτυρεῖ ὁ θεῖος Μάξιμος σχολιάζων τό γ΄ κεφ. τῆς ἐκκλ. ἱεραρχίας τοῦ θείου Διονυσίου, οὗς ὁ αὐτός Διονύσιος ἐκκρίτους καλεῖ.
