Περί δέ τῶν ἐξοδευόντων, ὁ παλαιός καί κανονικός νόμος φυλαχθήσεται καί νῦν, ὥστε, εἴ τις ἐξοδεύοι, τοῦ τελευταίου καί ἀναγκαιοτάτου1 (ΠΗΔΑΛΙΟΥ) ἐφοδίου μή ἀποστερεῖσθαι. Εἰ δέ ἀπογνωσθείς, καί κοινωνίας τυχών, πάλιν ἐν τοῖς ζῶσιν ἐξετασθῇ, μετά τῶν κοινωνούντων τῆς εὐχῆς μόνης ἔστω. Καθόλου δέ, καί περί παντός οὑτινοσοῦν ἐξοδεύοντος, αἰτοῦντος τοῦ μετασχεῖν εὐχαριστίας, ὁ ἐπίσκοπος μετά δοκιμασίας μεταδιδότω τῆς προσφορᾶς.
Διαταξάμενοι οἱ ἱεροί Πατέρες περί ἐπιτιμίων, καί ὅπως, καί ἐφ’ ὅσον οἱ παραπίπτοντες ἀκοινώνητοι ἔσονται, ὁρίζουσι διά τοῦ παρόντος κανόνος, κᾂν ὑπό ἐπιτίμιον ἀκοινωνησίας ὦσι τινες, τελευτῶσι δέ, μεταδίδοσθαι αὐτοῖς τῶν ἁγιασμάτων∙ ἵνα ἐφόδιον αὐτά ἔχωσι, καί μή στερηθῶσι τοῦ ἐκ τούτων ἁγιασμοῦ. Εἰ δέ τις περί τήν ζωήν κινδυνεύων ἀξιωθείη, ὡς θνήσκων, τῆς κοινωνίας, εἶτα διαφύγοι τόν θάνατον, μετά τῶν πιστῶν μέν συνεύξεται, οὐ μέν τοι καί τῶν ἁγιασμάτων μεταλήψεται. Καί πᾶς δέ ἐν ἐπιτιμίῳ ὤν, περί τήν τελευταίαν γινόμενος ἔξοδον, φησίν ὁ κανών, εἰ ζητεῖ μεταλαβεῖν τῆς ἁγίας προσφορᾶς, μεταλαμβανέτω μετά δοκιμασίας, ἤγουν γνώμης τοῦ ἐπισκόπου καί ἐξετάσεως. Οὗτος ὁ κανών γενικός ἐστι∙ παρακελεύεται γάρ πάντα ἐπιτιμηθέντα, καί τῶν ἁγιασμάτων στερούμενον, ἀξιοῦσθαι τοῦ καλοῦ ἐφοδίου τῆς ἁγίας μεταλήψεως, ἐν ταῖς τελευταίαις ἀναπνοαῖς, μετά δοκιμασίας τοῦ ἐπισκόπου∙ μή ὄντος δέ ἐπισκόπου, μετά δοκιμασίας ἱερέων∙ ἵνα μή στερηθῇ τοῦ καλοῦ ἐφοδίου ὁ ἄνθρωπος διά τήν ἀποδημίαν τοῦ ἐπισκόπου. Προστίθησι δέ, ὡς, εἴπερ ὁ τοιοῦτος μετά τήν μετάληψιν τῶν ἁγιασμάτων διαφύγῃ τόν θάνατον, μετά τῶν πιστῶν μέν συνεύξεται, τῶν δέ ἁγιασμάτων οὐκ ἐπιτεύξεται, εἰ μή πληρωθῇ πάντως ὁ νενομισμένος χρόνος τοῦ ἐπιτιμίου. Νομίζω δέ, ὅτι, τότε μετά τήν ὑγείαν συνεύχεσθαι τοῖς πιστοῖς παραχωρηθήσεται ὁ ἐπιτιμηθείς, ὅτε καί πρό τῆς νόσου τούτοις συνηύχετο∙ εἰ γάρ ἐν τόπῳ ἀκροωμένων ἵστατο, τόν αὐτόν ἕξει τόπον καί μετά τήν ὑγίειαν. Οἱ ἐξοδευόμενοι κοινωνείτωσαν∙ εἰ δέ τις αὐτῶν ὑγιάνοι, ἔστω μετά τῶν τῆς εὐχῆς κοινωνούντων καί μόνον. Πᾶς πιστός ἐν ταῖς τελευταίαις ἀναπνοαῖς γινόμενος, τοῦ ἀγαθοῦ ἐφοδίου ἐπιτεύξεται∙ ὑγιάνας δέ, μετά τῶν κοινωνούντων τῶν εὐχῶν ἔσται∙ οὐ μέντοι γε καί τῶν θείων ἁγιασμάτων μετάσχοι∙ ἀλλά πληρώσας ἐν ταῖς εὐχαῖς τόν τῆς συστάσεως χρόνον ἔκτοτε καί τῆς χάριτος ταύτης ἀξιωθήσεται. Ἀφ’ οὗ οἱ θεῖοι οὗτοι Πατέρες ἐδιώρισαν περί ἐπιτιμίου, καί τίνι τρόπῳ, καί εἰς πόσον καιρόν πρέπει νά εἶναι ἀκοινώνητοι οἱ ἀρνησίχριστοι, τώρα εἰς τόν παρόντα κανόνα διορίζουσιν, ὅτι ὅσοι ἀπό τούς τοιούτους, κινδυνεύουν νά ἀποθάνουν, εἰς τούτους νά φυλάττεται ὁ παλαιός καί κανονικός νόμος (ὅς τις φαίνεται νά εἶναι ὁ τῆς ἐν Ἀγκύρᾳ συνόδου στ΄ Κανών, προγενεστέρας οὔσης τῆς α΄ Οἰκουμενικῆς). Ὥστε ὁποῦ δηλ. ὅποιος ἀπογνωσθῇ διά θάνατον, νά μήν ἀποστερῆται τό τέλειον, καί ὁλοϋστερινόν, καί ἀναγκαιότατον ἐφόδιον διά τόν δρόμον ἐκεῖνον καί τήν ἀποδημίαν, ὅπερ ἐστίν ἡ μετάληψις τῶν θείων μυστηρίων,2 ἀνίσως ὅμως, αὐτός ὁποῦ ἀπεφασίσθη διά θάνατον, καί κοινωνήσας τά μυστήρια, πάλιν ζήσῃ καί ὑγιάνῃ, οὗτος ἂς στέκεται μόνον μέ τούς πιστούς, καί ἂς συμπροσεύχεται, ὄχι ὅμως καί νά μεταλαμβάνῃ. Λέγει δέ ὁ Βαλσαμών ὅτι ὁ τοιοῦτος, περί οὗ λέγει ἐδῶ ὁ Κανών, μέ τό νά εὑρίσκετο εἰς τόν τόπον τῶν συνισταμένων, διά τοῦτο καί εἰς αὐτόν πάλιν νά μένῃ προστάζεται. Ἐάν δέ ἦτον εἰς τόν τόπο τῶν ἀκροωμένων, πάλιν εἰς ἐκεῖνον ἔπρεπε νά μένῃ. Καί ἁπλῶς, εἰς ἐκεῖνον τόν Κανόνα ὁποῦ εὑρίσκετο ὁ καθείς κινδυνεύων, πρό τῆς κοινωνίας, εἰς αὐτόν πάλιν μετά τήν κοινωνίαν πρέπει νά ἐπανέρχεται.3 Καί διά νά εἰποῦμεν μέ κανόνα καθολικόν καί κοινόν, εἰς κάθε ἄνθρωπον ὁποῦ κινδυνεύει εἰς θάνατον, καί ζητεῖ νά μεταλάβῃ τήν θείαν εὐχαριστίαν, ὁ Ἐπίσκοπος, ἤ καί ὁ πνευματικός πατήρ μετά δοκιμῆς, ἂς μεταδίδῃ εἰς αὐτόν τά θεῖα μυστήρια. 1Ἐν ἄλλοις κώδιξιν εὑρίσκεται οὕτω γεγραμμένον, «τοῦ τελείου, τελευταίου καί ἀναγκαιοτάτου κτ΄».2Γράφει δέ καί ὁ Ἀλεξανδρείας Διονύσιος τῷ Φαβίω ἐπιστέλλων, ὅτι ἕνας πιστός Γέρων Σεραπίων ὀνομαζόμενος, ὅς τις ἐθυσίασε τοῖς εἰδώλοις, ἀσθενήσας βαρέως, καί τρεῖς ἡμέρας ἄφωνος ὤν, ἀναλαβὼν ὀλίγον τῇ τετάρτῃ ἡμέρᾳ, ἐκάλεσε τόν Ἀνεψιόν του, καί τοῦ εἶπεν ὅτι νά ἔλθῃ ἕνας ἱερεύς. Ἐπῆγεν ὁ παῖς εἰς τόν Πρεσβύτερον∙ ἦτον δέ νύκτα ὁ καιρός. Ἔτυχε δέ νά ἀσθενῇ καί ὁ ἱερεύς ὥστε ὁποῦ νά ὑπάγῃ δέν ἐδυνήθη. Ἐπειδή δέ ἐγὼ (ὁ Διονύσιος δηλ.) εἶχα προσταγήν εἰς τούς ἱερεῖς, ὅτι νά συγχωροῦν νά μεταλαμβάνουν οἱ κινδυνεύοντες εἰς θάνατον, ἐάν μάλιστα τοῦτο παρακαλοῦντες ζητοῦσι, διά νά ἀποθνήσκουν καί νά ἀποδημοῦν ἀπό τήν παροῦσαν ζωήν μέ καλήν ἐλπίδα. Ἒδωκεν ὁ ἱερεύς εἰς τό παιδάριον μερίδα τοῦ Παναγίου ἄρτου, καί τοῦ εἶπεν ὅτι νά τήν βρέξῃ, καί νά ἐγχέῃ εἰς τό στόμα τοῦ Γέροντος, καί οὕτω ποιήσαντος τοῦ παιδαρίου, ὀλίγον ἐκεῖνος καταπιών, εὐθύς παρέδωκε τό πνεῦμα του. (Εὐσέβ. ἐκκλ. ἱστορ. βιβλ. στ΄, κεφ. μδ΄). Καί Ἠλίας δέ ὁ Κρήτης Μητροπολίτης, γράφων πρός τινα μοναχόν Διονύσιον λέγει, ὅτι ἂν τινάς ὀλίγον ἀκόμη ἀναπνέῃ, καί τελείως δέν ἐνεκρώθη, ἀναισθητεῖ δέ ὅμως καί οὔτε νά πάρῃ, οὔτε νά φάγῃ τίποτε ἠμπορεῖ, ἤ καί κατά ἄλλον τρόπον πτύει ἐκεῖνο ὁποῦ τοῦ βάλλουν εἰς τό στόμα, ἂν λέγω ᾖναι τοιοῦτος τινάς, πρέπει ὁ ἱερεύς μετά προσοχῆς νά σφραγίζῃ τά χείλη του, καί τήν γλῶσσαν του μέ τήν ἐπαφήν καί ἐπίχυσιν τῶν μυστηρίων (σελ. 337 τῆς Γιουρ. Γραικορωμ.).3Εἰ δέ καί Διονύσιος ὁ Ἀλεξανδρείας (ὡς εὕρηται σχόλιον εἰς τόν παρόντα κανόνα) ἐν τῇ πρός κανόνα ἐπιστολῇ, ἀναφέρωντας τούς παραπεσόντας ἐν τῷ διωγμῷ, καί ζητοῦντας μεταλαβεῖν ἐν τῷ θανάτῳ, λέγει, ὅτι τό μέν νά λυθοῦν αὐτοί ὑπό τοῦ ἱερέως ἀπό τάς ἁμαρτίας των, καί νά συγχωρηθοῦν νά μεταλάβουν τά θεῖα μυστήρια, καί νά παραπεμφθοῦν εἰς ἐκείνην τήν ζωήν λελυμένοι καί ἐλεύθεροι, τοῦτο εἶναι ἴδιον μίμημα τῆς θεοπρεποῦς φιλανθρωπίας καί ἀγαθότητος, ὡσάν ὁποῦ, διά τῆς τοιαύτης συγχωρήσεως καί μεταλήψεως, πιστεύουσιν ἐκεῖνοι νά λάβουν ἄνεσιν καί κουφισμόν τῆς μελλούσης τιμωρίας. Τό δέ, ἂν ζήσουν μετά ταῦτα οἱ τοιοῦτοι νά δεσμεύωνται πάλιν, καί αὐτοί ὁποῦ μίαν φοράν ἐσυγχωρήθησαν, καί ἔγιναν κοινωνοί τῆς θείας χάριτος, καί ἀπεστάλθησαν εἰς τόν Κύριον λελυμένοι καί ἐλεύθεροι, πάλιν νά ὑποβάλλωνται εἰς ἁμαρτήματα, χωρίς νά κάμουν κᾀνένα ἄτοπον, ἀφ’ οὗ ἐκοινώνησαν, τοῦτο λέγω, ἀνακόλουθον φαίνεται εἰς ἑμέ, καί ἀνευλογώτατον. Ἂν λέγω καί ταῦτα λέγῃ ὁ ἱερός Διονύσιος, ὅμως μᾶλλον ἐγκριτέα, εἶναι ἡ γνώμη τῆς Οἰκουμενικῆς ταύτης συνόδου, ἀπό τήν γνώμην ἐνός μερικοῦ Πατρός. Διό καί πάνυ προσφυῶς εἶπεν ὁ σοφώτατος Φώτιος, τά μέν οἰκουμενικαῖς, καί κοιναῖς τυπωθέντα ψήφοις, πᾶσι προσήκει φυλάττεσθαι. Ἃ δέ τις τῶν Πατέρων ἰδίως ἐξέθετο, ἤ τοπική διωρίσαντο σύνοδος (μή κυρωθεῖσα δηλ. ὑπό Οἰκουμενικῆς) τῶν μέν φυλαττόντων, τήν γνώμην παρίστησι δεισιδαίμονα, οὐ μήν καί τοῖς γε μή παραδεξαμένοις ἐπικίνδυνον. Ἔστω γάρ, κατά τόν ἱερόν Διονύσιον, ὅτι οἱ τοιοῦτοι ἐξ ἀνάγκης μεταλαμβάνοντες, δέν πρέπει νά δεσμοῦνται πάλιν, διά τήν προλαβοῦσαν συγχώρησιν ὁποῦ ἔλαβον. Ἀλλά πρῶτον μέν, ἡ συγχώρησις ἐκείνη καί ἡ μετάληψις δέν ἦτον νόμιμος καί Κανονική, ἀλλ’ ἐξ ἀνάγκης. Δεύτερον δέ, οὐδείς ἠμπορεῖ νά καταπείσῃ τούς ἄλλους νά μή σκανδαλισθοῦν, βλέποντας τούς ἀναξίους, καί μηδένα καρπόν μετανοίας ποιησαμένους νά μεταλαμβάνουν τά θεῖα μυστήρια. Τά ὁποῖα ταῦτα ἡ σύνοδος στοχαζομένη, ἐδιώρισε τούς τοιούτους νά ἐπανέρχωνται εἰς τούς προτέρους τόπους τῆς μετανοίας. Ἀλλά γάρ καί αὐτός ὁ θεῖος Διονύσιος, ὥσπερ ἐπιδιορθῶν ἑαυτόν ἐπιφέρει ἀνίσως ὅμως φαίνεται τινάς ἀπό τούς τοιούτους ἀρνησιχρίστους ὅτι χρειάζεται μετά τήν ἀνάληψιν τῆς ὑγείας του περισσοτέραν ἐπιστροφήν καί μετάνοιαν, συμβουλεύομεν ὅτι ἀφ’ ἑαυτοῦ νά ταπεινώσῃ καί νά ταλαιπωρῇ τόν ἑαυτόν του, εἴτε διά τό συμφέρον τό ἰδικόν του, εἴτε καί διά τό ἀκατηγόρητον καί ἀσκανδάλιστον τῶν ἄλλων ἀνθρώπων. Καί ἂν μέν εἰς τοῦτο πείθεται, θέλει ὠφεληθῇ. Ὄχι καί δέν πείθεται, ἡ ἀπείθεια αὕτη, θέλει γίνῃ εἰς αὐτόν ἔγκλημα διά νά ἀφορισθῇ ἀπό τά μυστήρια καί τούς πιστούς δεύτερον. Ἴσως δέ ἡ γνώμη αὕτη νά μήν εἶναι τοῦ Ἀλεξανδρείας Διονυσίου, ἀλλά Διονυσίου τοῦ Κορίνθου. Εἰκάζω δέ τοῦτο, διατί ἡ φράσις αὕτη ὁμοιάζει μέ τήν φράσιν ὁποῦ ἔχει ὁ Διονύσιος οὗτος εἰς τά σχόλια τοῦ Ἰώβ.
