Εἴ τις ἐπίσκοπος, ἤ πρεσβύτερος, ἤ διάκονος, ἤ ὑποδιάκονος, ἤ ἀναγνώστης, ἤ ψάλτης, τήν ἁγίαν Τεσσαρακοστήν τοῦ Πάσχα οὐ νηστεύει, ἤ τετράδα, ἤ παρασκευήν, καθαιρείσθω, ἐκτός εἰ μή δι᾿ ἀσθένειαν σωματικήν ἐμποδίζοιτο· εἰ δέ λαϊκός εἴη, ἀφοριζέσθω.
Ἐκ παντός τρόπου ὁ κανών ἀπαιτεῖ τούς πιστούς τήν ἁγίαν Τεσσαρακοστήν τοῦ Πάσχα, καί τετράδα, καί παρασκευήν ἑκάστης τῶν ἄλλων ἑβδομάδων ἐν νηστείᾳ διάγειν, εἰ μή τις διά σωματικήν ἀσθένειαν νηστεύειν οὐ δύναται. Ἡ γάρ νηστεία διά ταπείνωσιν ἐπινενόηται τῆς σαρκός∙ εἰ δ’ ἐκ νόσου, ἤ ἀσθενείας ἄλλης τινός καταπονοῖτο ἡ σάρξ, ἡ ἐκ τῆς νηστείας ταπείνωσις ἐκείνη οὐκ ἀναγκαία. Τούς δέ μή τόν κανόνα τοῦτον φυλάττοντας, ἱερωμένους μέν, καθαιρεῖσθαι προστάττει ὁ κανών, λαϊκούς δέ, ἀφορίζεσθαι. Σημειωτέον οὖν, ὅτι ἐν ἴσῃ τάξει τίθησιν ὁ κανών τήν τε ἁγίαν Τεσσαρακοστήν τοῦ Πάσχα, καί τετράδα, καί παρασκευήν. Ἡ τεσσαρακονθήμερος νηστεία τοῦ Πάσχα, πρῶτον μέν παρεδόθη ὑπό τοῦ Κυρίου, νηστεύσαντος ἐπί τοσαυταρίθμοις ἡμέραις∙ εἶτα καί διά τοῦ παρόντος κανόνος ὑπό τῶν ἁγίων Ἀποστόλων∙ φησί γάρ, εἴ τις πιστός οὐ νηστεύει κατά τήν ἁγίαν Τεσσαρακοστήν τοῦ Πάσχα, καί κατά πᾶσαν τετράδα καί παρασκευήν, (καί ἐν ταύταις γάρ παρομοίως τῇ ἁγίᾳ Τεσσαρακοστῇ ξηροφαγεῖν ὡρίσθημεν), εἰ μέν ἐστι κληρικός, καθαιρείσθω∙ εἰ δέ λαϊκός, ἀφοριζέσθω. Ὑπέξελέ μοι τούς νοσοῦντας∙ οὗτοι γάρ καταλύοντες δι’ ἰχθύων, συγγνωσθήσονται∙ διά κρέατος γάρ οὐ καταλύσει τις, καθ’ οἱανδήποτε τετράδα καί παρασκευήν, ἄνευ τῶν πασχαλίων καί τῶν ἄλλων ἐκκεχωρημένων, κᾂν τά λοίσθια πνέῃ. Ὑπέξελέ μοι δέ τάς τετράδας καί τάς παρασκευάς τῆς πρό τῆς Ἀποκρέω, τῆς Τυροφάγου, καί τῆς ἑβδομάδος τῆς Διακαινησίμου. Ἐν ταύταις γάρ καταλύομεν, ὅτι νηστεύουσιν οἱ Ἀρμένιοι διά τούς Νινευίτας κατά τήν προαπόκρεων∙ καί κατά τήν Τυροφάγον οἱ αἱρετικοί οἱ Τετραδῖται μεγάλην νηστείαν παρατηροῦσιν. Ἡ δέ τῆς Διακαινησίμου ἑβδομάς ὡς αὐτή ἡ μεγάλη Κυριακή λογίζεται∙ διά γάρ τοῦτο καί ἑωθινά ἀναστάσιμα εὐαγγέλια καθημέραν ἀναγινώσκονται. Ὠσαύτως ὑπέξελέ μοι καί ἀπό τῆς τεσσαρακονθημέρου τά σάββατα, καί τάς κυριακάς∙ καταλύομεν γάρ ὁμοίως καί εἰς ταύτας, κατά τόν ξστ΄ ἀποστολικόν κανόνα. Κατάλυσιν δέ ἀκούων, μή εἴπῃς τήν διά κρέατος∙ δι’ ἀσθένειαν γάρ σωματικήν οὐ παραχωρηθήσεταί τις, κᾂν τά λοίσθια πνέῃ, κρεωφαγῆσαι τήν μεγάλην Τεσσαρακοστήν. Εἴδομεν δέ τοῦτο κατά διαφόρους καιρούς συνοδικῶς ζητηθῆναι, καί μή παραχωρηθῆναι. Σημείωσαι δέ ἀπό τοῦ παρόντος κανόνος, ὅτι κυρίως μία ἐστί νηστεία, ἡ τεσσαρακονθήμερος, ἡ του Πάσχα∙ εἰ γάρ ἦσαν καί ἄλλαι, ἐμνήσθη ἄν καί τούτων ὁ κανών. Πλήν καί κατά τάς ἄλλας νηστίμους, ἤγουν τῶν ἁγίων Ἀποστόλων, καί τῆς κοιμήσεως τῆς ἁγίας Θεοτόκου, καί τῆς γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ, νηστεύοντες, οὐκ αἰσχυνθησόμεθα. Ἀνάγνωθι καί τά παρ’ ἡμῶν γραφέντα εἰς τήν τρίτην ἐρώτησιν τῶν γενομένων συνοδικῶν ἀποκρίσεων, ἐπί τῶν ἡμερῶν τοῦ πατριάρχου Κυρίου Νικολάου. Τόν μή νηστεύοντα τήν Τεσσαρακοστήν, ἤ τετράδα, καί παρασκευήν, κληρικόν, καθαιρήσεις∙ τόν δέ λαϊκόν ἀφορίσεις∙ εἰ μή δι’ ἀσθένειαν ἐμποδίζωνται. Σαφής. Ὅλους ὁμοῦ καί ἱερωμένους, καί λαϊκούς προστάζει ὁ παρών Κανών νά νηστεύωσι παρομοίως καί ἐπίσης, τόσον τήν μεγάλην Τεσσαρακοστήν1 ὅσον καί κάθε Τετράδα, καί Παρασκευήν, ταῦτα ἐπί λέξεως λέγων. Ὁποῖος Ἐπίσκοπος, ἤ Πρεσβύτερος, ἤ Διάκονος, ἤ Ἀναγνώστης, ἤ ψάλτης δέν νηστεύει τήν ἁγίαν Τεσσαρακοστήν, ἤ κάθε Τετράδα, καί Παρασκευήν, ἂς καθῄρεται. Ἔξω μόνον ἂν δέν δύναται νά νηστεύσῃ διά ἀσθένειαν τοῦ σώματος. Εἰ δέ Λαϊκός εἶναι ὁ ταύτας μή νηστεύων, ἂς ἀφορίζηται. Τήν μέν γάρ ἁγίαν Τεσσαρακοστήν νηστεύομεν, κατά τόν θεῖον Χρυσόστομον (λόγῳ εἰς τούς τά πρῶτα Πάσχα νηστεύοντας) ὄχι διά τό Πάσχα, ὄχι διά τόν Σταυρόν, ἀλλά διά τάς ἁμαρτίας μας … ἐπειδή τό Πάσχα δέν εἶναι ὑπόθεσις νηστείας καί πένθους, ἀλλά εὐφροσύνης καί χαρᾶς. Ὅθεν δέν πρέπει νά λέγωμεν ὅτι πενθοῦμεν διά τόν Σταυρόν. Οὐ γάρ δι’ ἐκεῖνον πενθοῦμεν∙ μή γένοιτο∙ ἀλλά διά τά ἐδικά μας ἁμαρτήματα. Νηστεύομεν δέ τήν Τεσσαρακοστήν, κατά τήν μίμησιν τοῦ Κυρίου, ὁποῦ ἐνήστευσεν ἐπί τοῦ ὅρους ἡμέρας τεσσαράκοντα. Τάς δέ δύω ἡμέρας τῆς ἑβδομάδος νηστεύομεν, τήν μέν Τετράδα, διατί, εἰς τήν ἡμέραν αὐτήν, ἔγινε τό συμβούλιον διά τήν προδοσίαν τοῦ Κυρίου μας. Τήν δέ Παρασκευήν, διατί, εἰς τήν ἡμέραν, ταύτην ἔπαθε σαρκί τόν ὑπέρ τῆς σωτηρίας μας θάνατον, καθὼς ὁ ἱερομάρτυς Πέτρος λέγει ἐν τῷ ιε΄ αὐτοῦ Καν. καί ὁ θεῖος Ἱερώνυμος.2 Ἐπειδή δέ ὁ ν΄ τῆς ἐν Λαοδικείᾳ προστάζει νά ξηροφαγοῦμεν ὅλην τήν Τεσσαρακοστήν καθὼς καί ὁ θεῖος Ἐπιφάνιος αἱρέσει οε΄ λέγει ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ νηστεία, ξηροφαγία, καί ἁγνεία. Ὁ δέ παρὼν Ἀποστολικός κανών, εἰς τόν λόγον τῆς νηστείας συνηρίθμησε τήν Τετράδα καί Παρασκευήν με τήν Τεσσαρακοστήν, λοιπόν καί ἡ νηστεία ἑκάστης Τετράδος καί Παρασκευῆς διά ξηροφαγίας πρέπει νά γίνηται παρόμοια μέ τήν νηστείαν τῆς Τεσσαρακοστῆς. Ξηροφαγία δέ εἶναι, τό νά τρώγῃ τινάς ἅπαξ τῆς ἡμέρας εἰς τήν ἐννάτην ὥραν, χωρίς νά ἐσθίῃ ἔλαιον, ἤ νά πίνῃ οἶνον, ὡς τοῦτο προείπομεν ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ ξδ΄ Ἀποστολικοῦ. Ὅθεν καί ὁ Βαλσαμὼν ἐμποδίζει μήτε ὀστρακόδερμα νά τρώγωνται ἐν δ΄ καί στ΄ καί ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ. Συμμαρτυρεῖ δέ τῇ ἀληθείᾳ ταύτῃ καί ὁ θεῖος Ἐπιφάνιος λέγων «Νηστεία Τετράδῃ καί Προσαββάτῳ, ἤτοι Παρασκευῇ, ἕως ὥρας ἐννάτης». Ἀλλά καί ὁ Φιλοστόργιος (βιβλ. ι΄, ἐκκλ. ἱστορ.) λέγει, Ἡ νηστεία τῆς Τετράδος καί Παρασκευῆς δέν περιορίζεται εἰς μόνην τήν ἀποχήν τοῦ κρέατος, ἀλλά κανονίζεται αὕτη εἰς τό νά μή γευθῇ τινάς τελείως τροφῆς ἕως τῆς ἑσπέρας. Ὅθεν καί ὁ μακάριος Βενέδικτος εἰς τόν μα΄ κανόνα αὐτοῦ διορίζει τούς ὑποτασσομένους αὐτῷ Μοναχούς νά νηστεύουν τήν Τετράδα καί Παρασκευήν ἕως ὥρας ἐννάτης. Λέγει δέ καί ὁ θεοφόρος Ἰγνάτιος ἐν τῇ πρός Φιληππησίους αὐτοῦ ἐπιστολῇ. Τεσσαρακοστήν μή ἐξουθενεῖτε, μίμησιν γάρ περιέχει τῆς τοῦ Κυρίου πολιτείας. Μετά τήν τοῦ πάθους ἑβδομάδα, μή παρορᾶτε Τετράδα καί Παρασκευήν νηστεύοντες, πένησιν ἐπιχορηγοῦντες τήν περίσσειαν. Ἂς μή παραλογίζωνται λοιπόν τινες λέγοντες, ὅτι ἡ νηστεία τῆς Τετράδος καί Παρασκευῆς δέν εἶναι νομοθεσία Ἀποστολική. Ἰδού γάρ οἱ Ἀπόστολοι ὁποῦ εἰς μέν τούς Κανόνας αὐτῶν συναριθμοῦσι ταύτην μέ τήν νηστείαν τῆς μεγάλης Τεσσαρακοστῆς. Εἰς δέ τάς Διαταγάς αὐτῶν μέ τήν νηστείαν τῆς μεγάλης ἑβδομάδος. Διότι εἶναι γεγραμμένον εἰς αὐτάς, Χρή νηστεύειν μεγάλην ἑβδομάδα, καί Τετράδα καί Παρασκευήν.3 Ἀλλά τί εἶπον ὅτι νομοθετοῦσιν αὐτήν οἱ Ἀπόστολοι; αὐτός ὁ ἴδιος Χριστός τήν νηστείαν τῶν δύο ἡμερῶν ἐνομοθέτησε. Καί ὅτι τοῦτο εἶναι ἀληθές, ἄκουσον αὐτῶν τῶν ἁγίων Ἀποστόλων, τί λέγουσιν εἰς τάς διαταγάς βιβλ. ε΄, κεφ. ιδ΄ «Παρήγγειλεν ἡμῖν αὐτός νηστεύειν Τετράδα καί Παρασκευήν». Βλέπεις ὅτι αὐτός ὁ Κύριος εἶναι νομοθέτης τῆς νηστείας τούτων; Ἐπειδή δέ, ὡς ἀπεδείχθη, ἴση εἶναι ἡ νηστεία τῆς Τεσσαρακοστῆς μέ τήν νηστείαν τῆς δ΄ καί στ΄ ἴση ἀκολούθως εἶναι καί ἡ λύσις τῶν δύο τούτων νηστειῶν κοντά εἰς τούς ἀσθενεῖς. Ὅθεν, καθὼς ὁ Τιμόθεος εἰς τόν η΄ καί ι΄ αὐτοῦ κανόνα, συγχωρεῖ τήν μέν γυναῖκα ὁποῦ γεννήσῃ, μέσα εἰς τήν Τεσσαρακοστήν νά πίῃ οἶνον, καί νά φάγῃ τροφήν ἀρκετήν, ὅσον νά ἠμπορῇ νά βαστάση, τόν δέ πολλά ξηρανθέντα ἀπό ὑπερβολικήν ἀσθένειαν συγχωρεῖ νά φάγῃ λάδι ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ∙ τό γάρ μεταλαμβάνειν ἐλαίου τόν ἅπαξ ἐκτακέντα, φησί, δίκαιόν ἐστι: τοιουτοτρόπως πρέπει νά συγχωρῆται νά μεταλαμβάνῃ μόνον ἔλαιον, καί νά πίνῃ οἶνον ἐν τῇ δ΄ καί στ΄ ὅποιος κατεξηράνθη ἀπό μεγάλην ἀσθένειαν. Δι’ ὅ, καί ὁ θεῖος Ἱερώνυμος λέγει, τῇ Τετάρτῃ καί Παρασκευῇ οὐ χρή λυθῆναι νηστείαν χωρίς μεγάλης ἀνάγκης. Τό αὐτό λέγει καί ὁ ἱερός Αὐγουστῖνος.4 Ὅμως ἐπειδή καί οἱ φιλόσαρκοι θέλοντες νά καταλύουσι τήν Τεσσαρακοστήν καί τάς δ΄ καί στ΄, προφασίζονται πῶς εἶναι ἀσθενεῖς, χωρίς νά εἶναι, ἤ καί ὄντες ἀσθενεῖς, λέγουσιν, ὅτι δέν εἶναι ἀρκετόν μόνον τό ἔλαιον καί ὁ οἶνος νά ὑποστηρίξῃ τήν ἀδυναμίαν τους, διά ταύτας τάς προφασιολογίας, εἶναι χρεία νά ἐρωτᾶται ἰατρός τις ἔμπειρος, ὁμοῦ καί θεοφοβούμενος, ποῖον φαγητόν εἶναι ἀρκετόν εἰς ὑποστηριγμόν τῆς ἀσθενείας, καί οὕτω κατά τόν διορισμόν τοῦ ἰατροῦ, νά ἀπολύῃ ὁ Ἀρχιερεύς, ἤ ὁ Πνευματικός τόν ἀσθενῆ εἰς τό νά λύῃ τήν νηστείαν, καί νά μήν ἐμπιστεύηται εἰς μόνα τά προφασιστικά λόγια τῶν ἀσθενῶν, καί μάλιστα, ὅταν οἱ τοιοῦτοι ἀσθενεῖς τύχωσι νά εἶναι ἐκ τῶν λεγομένων εὐγενῶν. 1Ἀποδεκάτωσις γάρ αὕτη ὅλου τοῦ χρόνου ἐστί, κατά τοῦτον τόν γλαφυρόν λογαριασμόν, ὁποῦ κάμνει ὁ Βλάσταρις. Ὁ Χρόνος ἔχει ἡμέρας 365 καί ἡ μ΄ ἔχει ἑπτά ἑβδομάδας. Ἀπό τάς ὁποίας εὐγαίνοντα τά Σάββατα καί αἱ Κυριακαί ἔξω, εἰς τάς ὁποίας νηστεία οἴνου, καί ἐλαίου οὐ γίνεται, μένουν ἡμέραι 35. Βάλλομεν καί τό μέγα Σάββατον, καί γίνονται ἡμέραι 36. Ἥτις εἶναι ἀποδεκάτωσις τῶν 360 ἡμερῶν τοῦ χρόνου. Προσθέττομεν καί τήν νύκτα τοῦ μεγάλου Σαββάτου ἕως τό πρωί τῆς Λαμπρᾶς μισήν ἡμέραν, διά τάς πέντε ἡμέρας ὁποῦ ἔμειναν τοῦ χρόνου, καί ἰδού γίνεται τελεία ἡ τῶν ἡμερῶν τοῦ χρόνου ἀποδεκάτωσις, σημείωσαι ὅτι εἰς ὅλην τήν μ΄ μίαν μόνην φοράν καταλοῦμεν ὀψάριον. Εἰς τήν ἑορτήν δηλ. τοῦ Εὐαγγελισμοῦ μόνον, καθὼς τά χειρόγραφα τυπικά τοῦ ἁγίου Ὅρους διορίζουν. Πλήν ἂν ὁ Εὐαγγελισμός τύχῃ εἰς τήν ἑβδομάδα, οἶνον μόνον καί ἔλαιον καταλοῦμεν κατά τά τυπικά, τά χειρόγραφα καί τυπωμένα. Ὅθεν νεώτερον χέρι εἶναι ἐκεῖνο ὁποῦ ἔγραψεν εἰς τά τυπωμένα Τυπικά καί εἰς τά Τριώδια νά καταλύωμεν ὀψάριον καί εἰς τήν ἑορτήν τῶν Βαΐων. Καί Νικόλαος δέ ὁ Πατριάρχης ἐν τοῖς στοίχοις, εἰς μόνην τήν ἑορτήν τοῦ Εὐαγγελισμοῦ λέγει νά ἐσθίωνται ὀψάρια. Δι’ ὅ τοῦτο μανθάνοντες, ἂς ἀκολουθῶμεν εἰς τούς τύπους τῶν ἁγίων, καί οὐχί εἰς τά νεωτερίσματα τῶν αἱρετικῶν, τῇ κοιλίᾳ χαριζόμενοι.2Ἑξαιροῦνται αἱ Τετράδαις καί Παρασκευαῖς τῆς Διακαινησίμου ἑβδομάδος, καί τῆς μετά τήν Πεντηκοστήν ἑβδομάδος, εἰς τάς ὁποίας καταλύομεν, τάς μέν τῆς Διακαινησίμου, διά τήν χαράν τῆς ἀναστάσεως τοῦ Υἱοῦ καί Λόγου, τάς δέ τῆς μετά τήν Πεντηκοστήν ἑβδομάδος, διά τήν χαράν τῆς ἐπελεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἵνα καί κατά τοῦτο ὁμοούσιον φανῇ τῷ Υἱῷ τό Πνεῦμα τό ἅγιον, καί μηδέν ἕλλατον ἔχον ἐκείνου, καθὼς λέγει ὁ Κίτρους ἐν τῷ κε΄ αὐτοῦ Κανόνι. Τήν δέ κατάλυσιν ὁποῦ κάμνομεν τῶν Τετράδων ἤ Παρασκευῶν, εἰς τάς ὁποίας συμβαίνουν αἱ ἑορταί τῶν Χριστοῦ γεννῶν καί τῶν Θεοφανείων, φαίνεται πῶς τήν θεραπεύει ἡ προλαβοῦσα νηστεία τῆς Παραμονῆς, ἥτις εἶναι τετυπωμένη νά γίνηται πάντοτε εἰς τάς ἑορτάς ταύτας, διά ταύτην λογιάζω τήν ἀφορμήν. Ἡ δέ κατάλυσις ὁποῦ γίνεται εἰς τάς Τετράδας καί Παρασκευάς, τοῦ δωδεκαημέρου, τῆς πρός τῆς ἀποκρέω, καί τῆς τυροφάγου ἑβδομάδος, ἀπό κᾀνένα μέρος δέν ἠμπορεῖ νά θεραπευθῇ. Ἡ δέ αἰτία ὁποῦ φέρουσί τινες εἰς τοῦτο, ὅτι δηλαδή νηστεύουσι εἰς μέν τό δωδεκαήμερον οἱ Ἀρμένιοι διά τόν κύνα ἀρτζιβούριον, εἰς δέ τήν πρό τῆς ἀποκρέω ἑβδομάδα οἱ Νινευῖται∙ εἰς δέ τήν τυροφάγον οἱ Τετραδῖται. Ἡ αἰτία, λέγω, αὕτη, εἶναι πάντῃ ἀδύνατος καί ψυχρά. Καθ’ ὅτι ὅλοι ἡμεῖς οἱ ὀρθόδοξοι δέν διακρινόμεθα ἀπό τούς κακοδόξους καί αἱρετικούς, μέ τά βρώματα, ἀλλά μέ τά τῆς πίστεως δόγματα. Δι’ ὃ καί ὁ Παῦλος ἔλεγε, τόν νόμον τῶν ἐντολῶν, ἐν δόγμασι καταργήσας. Διά τοῦτο, τόσον ὁ Βαλσαμών, ὅσον καί Ἰωάννης ὁ Κίτρους ὁποῦ λέγουσι νά καταλύωμεν τάς Τετράδας ταύτας καί Παρασκευάς διατί νηστεύουσιν εἰς αὐτάς οἱ ἄνῳ ῥηθέντες αἱρετικοί, δέν λέγουσιν ἀορίστως νά καταλύουσιν οἱ ὀρθόδοξοι ὅλοι, ἀλλ’ ἐκεῖνοι μόνον ὁποῦ συνοικοῦσι καί συναναστρέφονται μέ τούς ῥηθέντας αἱρετικούς. Ὁ μέν γάρ Βαλσαμών ἐν τῇ νβ΄ ἀποκρίσει ὁποῦ κάμνει πρός τόν Ἀλεξανδρείας Μᾶρκον ταῦτά φησιν «Πλήν καί τοῦτο γενήσεται, ὅταν τις μετά τῶν Τετραδιτῶν, ἤ Ἀρμενίων συναυλίζητα». Ὁ δέ Ἰωάννης ἐν τῇ κζ΄ ἀποκρίσει ὁποῦ κάμνει πρός τόν Δυρραχίου Καβάσιλαν, παρομοίως λέγει, «Καί μάλιστα εἰ τοιούτοις τύχοιμεν συναυλιζόμενοι∙ μή οὖν τῇ προφάσει ταύτῃ τῇ γαστρί χαριζώμεθα». Γράφει δέ καί Νικόλαος ὁ Πατριάρχης πρός Ἀναστάσιον τόν Συναΐτην ταῦτα διά στίχων∙Τήν ἑβδομάδα οὖν λαλῶ τήν πρό τῆς ἀποκρέου,Ἥν καί ἐπονομάζομεν τήν τοῦ ἀρτζιβουρίου∙Οἱ πλεῖστοι ἔθος ἔλαβον ἀδεῶς καταλύεινΤετράδα καί Παρασκευήν οἱ κοσμικοί τό κρέας.Ὠσαύτως καί οἱ Μοναχοί τυροῦ μεταλαμβάνεινΚαλῶς νοοῦντες ἀληθῶς καί πράττοντες ὁμοίως.Εἰ μέν φυλῆς κατάγονται ἐκ τῆς τῶν ἈρμενίωνΚαί εἶχον καί τήν αἵρεσιν τήν τοῦ ἀρτζιβουρίου.Καλῶς ποιοῦσι λύοντες ἅπασαν ὑποψίαν.Εἰ δέ πιστοί ὀρθόδοξοι εἰσί καί ἐκ προγόνων,Εἰς μάτην προφασίζονται λύοντες τήν νηστείαν.Λοιπόν ἂς ἐπιστομισθοῦν ἀπό τά λόγια ταῦτα ἐκεῖνοι ὁποῦ, μήτε συνοικοῦντες μέ Ἀρμενίους (οἱ γάρ ἄλλοι, οἱ Τετραδῖται λέγω καί Νινευῖται, ἐν τοῖς νῦν καιροῖς οὐχ’ εὑρίσκονται) μήτε ἀπό τό γένος τῶν Ἀρμενίων ὁρμώμενοι, ἀναιδῶς καταλύουσι τάς ῥηθεῖσας Τετράδας καί Παρασκευάς. Καί ἂς μάθουν ὅτι, ὄχι πρός ἐναντίωσιν τῶν Ἀρμενίων τοῦτο ποιοῦσιν, ἀλλά μᾶλλον ὡς τῇ γαστρί χαριζόμενοι. Εἰς καιρόν ὁποῦ καί ἐκεῖνοι ἀκόμη ὁποῦ, ἤ συνοικοῦσι μέ Ἀρμενίους, ἤ ἀπό τό γένος τῶν Ἀρμενίων κατάγονται, διά νά ἀποφύγουν τήν ὑποψίαν τῆς αἱρέσεως, δύνανται μέ τήν κατάλυσιν μιᾶς συγκεχωρημένης ἡμέρας ἀπό τό δωδεκαήμερον. Ἤ τῆς Τρίτης δηλαδή, ἤ τῆς Πέμπτης, νά ἀναστρέψουν τούς ὅλην τήν ἑβδομάδα νηστεύοντας. Κοντά δέ εἰς τήν νηστείαν τῆς Τετράδος καί Παρασκευῆς, διορίζεται ἐν τοῖς τυπικοῖς, νά νηστεύηται ἀπό τούς μοναχούς καί ἑκάστη Δευτέρα τοῦ ὅλου ἐνιαυτοῦ. Ὅποιος δέ καί ἀπό τούς κοσμικούς θέλει νά νηστεύῃ ταύτην, ἐπαινετός εἶναι, παρά Θεῶ, καί τόν πρέποντα αὐτῷ μισθόν λήψεται. Διότι, ἀεί τῶν καλῶν ἡ ἐπίτασις, πλείω τήν εὐεργεσίαν ποιεῖται. Ἠξεύρομεν δέ καί ἡμεῖς, καί αὐτοῖς τοῖς ὀφθαλμοῖς ἴδομεν καί ἄνδρας πολλούς, μάλιστα δέ γυναῖκας, ἐν τῷ κόσμῳ, τήν Δευτέραν νηστεύοντας ἀπαραλλάκτως καθὼς καί τήν Τετράδα καί Παρασκευήν. Ὀρθός δέ καί εὐλογώτατος συλλογισμός ἐστιν οὗτος ὁ περί τῆς νηστείας τῆς β΄ ὑπό πολλῶν προτεινόμενος, ἔχων οὗτος. Ὁ Κύριος μᾶς προστάζει, ὅτι, ἂν ἡ δικαιοσύνη μας δέν περισσεύσῃ πλεῖον τῶν Γραμματέων, καί Φαρισσαίων, δέν ἠμποροῦμεν νά εἰσέλθωμεν εἰς τήν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. Ἐπειδή δέ οἱ Φαρισσαῖοι ἐνήστευσαν δύω ἡμέρας τῆς ἑβδομάδος, κατ’ ἐκεῖνο τό, τοῦ Φαρισσαίου, Νηστεύω δίς τοῦ Σαββάτου. Λοιπόν ἡμεῖς οἱ Χριστιανοί τρεῖς ἡμέρας τῆς ἑβδομάδος χρεωστοῦμεν νά νηστεύωμεν∙ ἤτοι β΄, δ΄ καί στ΄ καί ὄχι μόνον δύω τήν δ΄ καί στ΄ διά νά περισσεύῃ ἡ δικαιοσύνη μας ἀπό τήν δικαιοσύνην τῶν Φαρισσαίων∙ (ὅτι δέ την δ΄ καί στ΄ ἐνήστευον οἱ Φαρισσαῖοι, τό λέγει ὁ θεῖος Χρυσόστομος καθαρά, λόγ. εἰς τόν Τελών. καί Φαρισσ. σελ. 465, τόμ. ζ΄) Ὁ δέ ἅγιος Μελέτιος ὁ ὁμολογητής λέγει, ὅτι πρέπει νά νηστεύεται ἡ β΄ διά νά ἀρχίζῃ ἡ ἑβδομάς ἀπό νηστείαν (βαθμίδ. λε΄). Σημείωσαι δέ, ὅτι ἐπειδή ὁ ιθ΄ Καν. τῆς ἐν Γάγγρᾳ ἀναθεματίζει τούς καταλύοντας μέ λογαριασμούς καί προφάσεις ἐδικάς των τάς παραδεδομένας νηστείας εἰς τόν κοινόν, χωρίς ἀσθενείας σωματικῆς∙ διά τοῦτο πρέπει ὅλοι καί ἱερωμένοι καί λαϊκοί, κοντά εἰς τήν νηστείαν τῆς μεγάλης μ΄ νά φυλάττουν καί τάς τρεῖς ταύτας νηστείας, τήν τοῦ σαρανταημέρου λέγω, εἰς τιμήν τοῦ γεννηθησομένου Χριστοῦ γενομένην, καί εἰς τήν τῶν ἡμετέρων ἁμαρτημάτων ἐξάλειψιν. Τήν τῶν ἁγίων Ἀποστόλων καλουμένην, γινομένην ὄχι διά τούς ἁγίους Ἀποστόλους, καθώς τινες λέγουσιν ὄχι διά τήν τοῦ ἁγίου Πνεύματος κάθοδον, ἀλλά προηγουμένως μέν καί κυρίως διά τήν προλαβοῦσαν ἑπταήμερον ἄνεσιν, ὡς λέγουσιν αἱ τῶν Ἀποστόλων διαταγαί (βιβλ. ε΄, κεφ. κ΄) ἑπομένως δέ καί κατά λόγον συμβεβηκότα, διατί οἱ θεῖοι Ἀπόστολοι ἐνήστευαν καί οὕτως ἐπέμποντο εἰς τό κήρυγμα. Τότε γάρ (φασίν αἱ πράξεις κεφ. ιγ΄ ζ΄) νηστεύσαντες καί προσευξάμενοι, καί ἐπιθέντες τάς χεῖρας αὐτοῖς, ἀπέλυσαν ὡς λέγει ἡ ὀρθόδοξος ὁμολογία (σελ. 109). Ταύτης δέ τῆς νηστείας μέμνηται καί ὁ μέγας Ἀθανάσιος (λόγῳ περί τῶν διαβαλλόντων τήν ἐν τῷ διωγμῷ φυγήν) λέγων. Τῇ ἑβδομάδι μετά τήν ἁγίαν Πεντηκοστήν ὁ λαός νηστεύσας, ἐξῆλθε περί τό κοιμητήριον εὔξασθαι∙ καί ὁ ιθ΄ Καν. τοῦ Ἁγίου Νικηφόρου∙ καί τρίτην τήν τοῦ Αὐγούστου εἰς τιμήν τῆς Θεοτόκου, ἥτις μάλιστα ἐνήστευεν ἐν τῷ καιρῷ τῆς κοιμήσεως της, κατά τόν Θεσσαλονίκης Συμεὼν (Ἀποκρ. νδ΄) πρέπει δέ νά φυλάττουν ταύτας, ὄχι με ξηροφαγίαν, καθὼς τήν μεγάλην μ΄ ἀλλά μέ οἰνέλαιον καί ἰχθυοφαγίαν, ἔξω μόνον τῶν Τετράδων καί Παρασκευῶν ὁποῦ τυχαίνουν ἀναμεταξύ εἰς τάς νηστείας αὐτάς, καί ἔξω τῆς νηστείας τοῦ Αὐγούστου, κατά τήν ὁποίαν ἅπαξ μόνο ἐν τῇ ἑορτῇ τῆς Μεταμορφώσεως ἰχθύος μεταλαμβάνομεν. Διότι αἱ νηστεῖαι αὗται, ἀγκαλά καί ὑπό τῶν Ἀποστόλων δέν εἶναι διωρισμέναι, ὅμως χρέος ἔχομεν, νά φυλάττωμεν καί τάς τῶν Πατέρων παραδόσεις διά τήν μακράν συνήθειαν, τήν ἀντί νόμου κρατοῦσαν, κατά τούς ἱερούς καί πολιτικούς νόμους, Καί διατί, κατά τόν μέγαν Βασίλειον (ὅρ. ἠθικ. ο΄) καί εἰς ἐκεῖνα ὁποῦ δέν εἶναι ὑπό τῆς γραφῆς ὡρισμένα, πρέπει νά παρακινοῦμεν τόν καθ’ ἕνα πρός τό καλλίτερον καί ψυχωφελέστερον: τήν τοῦ Αὐγούστου νηστείαν ἀναφέρει καί ὁ γ΄ τοῦ Νικολάου, ἀλλά καί ὁ τόμος τῆς ἑνώσεως ἀναφέρει τήν νηστείαν τοῦ Αὐγούστου καί τήν τοῦ σαρανταημέρου. Καί ὅρα εἰς τόν γ΄ τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ. Ὅθεν οἱ ἐν ταῖς τρισί νηστείαις ταύταις ἑπτά μόνον ἡμέρας νηστεύοντες, ὡς παραβάται τῆς ἀρχαίας θεσμοθεσίας τῆς Ἐκκλησίας καταδικάζονται.3Εἰ δέ ἴση εἶναι ἡ νηστεία τῆς δ΄ καί στ΄ μέ τήν νηστείαν τῆς μ΄ φανερόν, ὅτι καθὼς δέν γίνονται γάμοι ἐν τῇ μ΄ κατά τόν νβ΄ τῆς ἐν Λαοδικείᾳ, ἔτζι δέν πρέπει νά γίνωνται γάμοι οὔτε ἐν τῇ δ΄ καί στ΄. Εἰ δέ τοῦτο, φανερόν ὅτι μήτε τά ἀνδρόγυνα πρέπει νά σμίγωνται σαρκικῶς ἐν ἑκάστῃ Τετράδῃ καί στ΄ διά τό τῆς νηστείας σεμνόν καί αἰδέσιμον, καθὼς μηδέ ἐν τῇ μ΄ πρέπει νά σμίγωνται. Ἄτοπον γάρ εἶναι, ἀπό μέν τό ἕνα μέρος νά μή καταλύουσι τάς νηστείας ταύτας διά βρωμάτων, ἀπό δέ τό ἄλλο μέρος, νά καταλύουσι ταύτας μέ τήν σαρκικήν μίξιν καί ἡδονήν. Ὅθεν ἐξίσου πρέπει νά νηστεύουσι ταύτας καί με τήν ἀποχήν τῶν ἐμποδισμένων ἐν ταῖς νηστείαις βρωμάτων, καί με τήν ἀποχήν τῶν τῆς σαρκικῆς μίξεως θελημάτων. Ὅθεν ὁ προφήτης Ἰωήλ αἰνιττόμενος, ὅτι ἐν καιρῷ νηστείας πρέπει νά σωφρονῶσι τά ἀνδρόγυνα, ἔλεγεν∙ «Ἁγιάσατε νηστείαν, κηρύξατε θεραπείαν ….ἐξελθέτω νυμφίος ἐκ τοῦ κοιτῶνος αὐτοῦ, καί νύμφη ἐκ τοῦ παστοῦ αὐτῆς»∙ (κεφ. β΄) Ὁ δέ θεῖος Παῦλος φανερά λέγει, ὅτι τά ἀνδρόγυνα ἐκ συμφώνου πρέπει νά ἀπέχουσι τῆς σαρκικῆς μίξεως, διά νά σχολάζουσιν εἰς τήν νηστείαν, καί εἰς τήν προσευχήν, (α΄ Κορινθ., ζ΄, 5) ἤγουν νά ἀπέχωσι, καί ὅταν ᾖναι, ὡς εἴπομεν, νηστεία, καί ὅταν προσεύχωνται καί ἐτοιμάζωνται νά μεταλάβουν τά θεῖα μυστήρια. Καί τό Σάββατον καί τήν Κυριακήν, κατά τόν ιγ΄ τοῦ Τιμοθέου κανόνα, καί ἁπλῶς καθ’ ὅλας τάς ἑορτάς, εἰς τάς ὁποίας ἡ πνευματική θυσία ἀναφέρεται τῷ Θεῷ. Ὅρα καί τήν α΄ ὑποσημείωσιν, τοῦ ιγ΄ τῆς στ΄ καί τήν ὑποσημ. τοῦ γ΄ Διονυσίου. Ὅρα δέ καί τόν Βαλσαμῶνα ἐν τῇ πρός Μᾶρκον ν΄ ἀποκρίσει λέγοντα, ὅτι τά ἀνδρόγυνα ὁποῦ δέν ἐγκρατεύονται τῇ μεγάλῃ μ΄ ὄχι μόνον δέν πρέπει νά μεταλάβουν κατά τό Πάσχα, ἀλλά καί με ἐπιτίμια πρέπει νά διορθωθοῦν. Ὅρα καί τόν Χρυσόστομον (λόγ. περί Παρθενίας, σελ. 260, τοῦ στ΄ τόμ.) φέροντα εἰς μαρτυρίαν τό ἀνωτέρω ῥητόν τοῦ Ἰωήλ, καί λέγοντα. Ὅτι ἂν οἱ νεόνυμφοι, ὁποῦ ἔχουσιν ἀκμαίαν τήν ἐπιθυμίαν, καί σφριγῶσαν τήν νεότητα, καί ἀχαλίνωτον τόν πόθον, δέν πρέπει νά σμίγουν ἐν καιρῷ νηστείας καί προσευχῆς, πόσῳ μᾶλλον τά ἄλλα ἀνδρόγυνα ὁποῦ δέν ἔχουν τόσην βίαν ἀπό τήν σάρκα δέν πρέπει νά σμίγουν. Πῶς δέ οἱ παλαιοί χριστιανοί ἐνήστευαν τήν ἁγίαν τεσσαρακοστήν διά ξηροφαγίας καί νηστείας μέχρι τῆς ἑσπέρας, ἄκουσον τοῦ θείου Χρυσοστόμου λέγοντος. Εἰσί τινες οἱ πρός ἀλλήλους φιλοτιμούμενοι καί θαυμασίαν ἅμιλλαν ποιούμενοι. Καί οἱ μέν ὁλοκλήρους ἡμέρας δύω διατελοῦσιν ἄσιτοι. Οἱ δέ οὐκ οἴνου μόνον, οὐδέ ἐλαίου ἀλλά παντός ἐδέσματος χρῆσιν τῆς ἑαυτῶν ἐκβάλλοντες τραπέζης, ἄρτῳ καί ὕδατι χρώμενοι μόνον, τήν τεσσαρακοστήν διανύουσιν ἅπασαν. Καί πάλιν λέγει, ἰδού τήν ἡμέραν ἄσιτοι διατελέσαμεν σήμερον ἅπασαν, καί τράπεζαν ἐν ἑσπέρᾳ παραθησόμεθα (Χρυσοστόμ. λόγ. δ΄, Ἀνδριάντ. σελ. 490, τοῦ στ΄ τόμ.).4Ἐντεῦθεν γίνεται φανερόν πόσον ἀξιοκατάκριτοι εἶναι ἐκεῖνοι ὁποῦ ἐγέμωσαν τά νεοτύπωτα ὡρολόγια ἀπό καταλύσεις οἴνου καί ἐλαίου, βαλμένας ὄχι μόνον εἰς τούς μεγαλωνύμους ἁγίους, ἀλλά εἰς ἁγίους μικροῦ ὀνόματος, καί ἁπλῶς εἰπεῖν εἰς ἀδοξολογήτους, τάς ὁποίας δέν ἔχουσι τά σωζόμενα παλαιά χειρόγραφα, καί τετυπωμένα ὡρολόγια. Ὅθεν οἱ τήν εἴδησιν ταύτην λαμβάνοντες, διορθοθήτωσαν. Καί τοῖς παλαιοῖς μᾶλλον, ἤ τοῖς νέοις ἀκολουθήτωσαν. Διά νά πληρώσωμεν δέ τόν περί νηστειῶν λόγον, καί τοῦτο ἐνταῦθα προσθέττομεν, ὅτι τάς τρεῖς νηστείας, τῶν Χριστοῦ γεννῶν, τῶν ἁγίων Ἀποστόλων, καί τοῦ Αὐγούστου, ἐπικυροῦν ἀκόμη, καί ὁ Συμεὼν ὁ Θεσσαλονίκης. (Ἀποκρ. νδ΄). Καί αἱ ἀπ’ ἀρχῆς Διατάξεις, καί τά κοινά τυπικά τῶν Ἱεροσολυμιτῶν καί Στουδιτῶν, καί πάντα ἁπλῶς τά ἴδια τυπικά τῶν βασιλικῶν μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὅρους. Ἀλλά καί αὐτό τοῦτο τό νά ὀνομάζηται ἡ Τεσσαρακοστή μεγάλη, φανερώνει, ὅτι εἶναι καί ἄλλαι νηστεῖαι, αὐτή ὅμως ὑπάρχει, καθὼς καί τοῦτο κομψῶς συνάγει Συμεὼν ὁ Θεσσαλονίκης (Ἀποκρ. νδτ΄). Ἐν ταῖς νηστείαις οὖν τῶν Χριστοῦ γεννῶν, καί τῶν ἁγίων Ἀποστόλων, γ΄ μέν καί ε΄ γίνεται κατάλυσις εἰς ἔλαιον καί οἶνον, καί ὄχι εἰς ὀψάριον, κατά τά τυπικά∙ τήν β΄ δέ, δ΄ καί στ΄ νηστεύομεν ἀπό ἔλαιον καί οἶνον, καί ἐν αὐταῖς εἰ τύχοι Ἀλληλούϊα, ἤτοι ἀδοξολόγητος ἅγιος, γίνεται ἐννάτη, μονοφαγία καί ξηροφαγία. Εἰ δέ τύχοι δοξολογούμενος ἅγιος, γίνεται διφαγία. Δι’ ὅ καί Βαλσαμών σύμφωνος με τά τυπικά λέγει, ὅτι οἱ μή ἔχοντες ἀσθένειαν σώματος καί ἔνδειαν, ἀλλά δι’ ἀκρασίαν διφαγοῦντες ἐν ταῖς νηστίμοις ἡμέραις τῶν Χριστοῦ γεννῶν, τῶν ἁγίων Ἀποστόλων, καί τοῦ Αὐγούστου, καί διά τοῦτο ἀτιμάζοντες τήν ἐγκράτειαν ὅλης τῆς ἡμέρας, πρέπει νά ἐπιτιμηθοῦν. (Ἀποκρ. νδ΄, σελ. 388 τοῦ Γιοῦρ).
