Τήν πολυγαμίαν οἱ Πατέρες ἀπεσιώπησαν, ὡς κτηνώδη καί παντελῶς ἀλλοτρίαν τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων. Ἡμῖν δέ παρίσταται πλέον τι πορνείας εἶναι τό ἁμάρτημα. Διό εὔλογον τούς τοιούτους ὑποβάλλεσθαι τοῖς κανόσι, δηλονότι ἐνιαυτόν προσκλαύσαντας καί ἐν τρισίν ὑποπεσόντας, οὕτω δεκτούς εἶναι.
Τήν πολυγαμίαν, ἤτοι τό πολλάς ἀγαγέσθαι τόν αὐτόν γυνοῖκας, εἰ καί μή ὁμοῦ, κτηνῶδες εἶναί φησι, καί οὐκ, ἀνθρώπινον∙ ἤ καί τό πολλαῖς μίγνυσθαι, καί ἀδιαφόρως ἔχειν πρός τήν μίξιν, ὅπερ καί πλέον εἶναι τῆς πορνείας παρίσταται, ἀντί τοῦ, δοκεῖ καί κρίνεται ἡμῖν∙ διό εὔλογον τούς τοιούτους ὑποβάλλεσθαι τοῖς κανόσι∙ καί ἑξῆς ἐπάγει τούς χρόνους τοῦ ἐπιτιμίου, δοκοῦντας τέσσαρας εἶναι. Πῶς δέ πλέον τῆς πορνείας εἶναι εἰπὼν ὁ ἅγιος τήν πολυγαμίαν, τόν αὐτόν χρόνον καί ἐπί ταύτης ὥρισε τάχα; τετραετία γάρ ἡ πορνεία ἐπιτιμᾶται κατά τούς Πατέρας. Οἶμαι δέ πλείονα τόν χρόνον ἐνταῦθα συνάγεσθαι, καί ὑπέρ τήν τετραετίαν∙ ὁ μέν γάρ πορνεύσας, ἐνιαυτόν προσκλαίειν ὥρισται, τῷ δέ δευτέρῳ ἀκροᾶσθαι, τῷ τρίτῳ μετανοεῖν, ἤγουν ἐν ὑποπτώσει εἶναι, καί μετά τῶν κατηχουμένων ἐξιέναι∙ τῷ τετάρτῳ συνίστασθαι μετά τῶν πιστῶν, καί μετά τοῦτο ἀξιοῦσθαι τῶν θείων δώρων, κατά τόν κβ΄ κανόνα. Ὁ δέ πολυγαμίαν ἁμαρτήσας, ἐνιαυτόν προσκλαίειν ὡρίσθη, ἐν τρισίν ὑποπίπτειν, ὅ ἐστι, τό μετά τῶν κατηχουμένων ἵστασθαι, καί συνεξιέναι αὐτοῖς, καί οὕτω δεκτόν εἶναι, εἰς σύστασιν δηλαδή μόνην, ὥστε κἀκεῖ διατρίψαντα, ἐφ᾽ ὅσον ὁ οἰκονομῶν αὐτόν κρινεῖ, οὕτω καί εἰς τήν τῶν ἁγιασμάτων μετάληψιν δέχεσθαι. Ζήτει καί τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ συνόδου κανόνα τρίτον. Ἐν τῷ δ΄ κανόνι, περί τριγάμων καί πολυγάμων ὁροθετήσας ὁ ἅγιος, ὅσα τό Πνεῦμα τό ἅγιον διά τῆς τούτου ἐκαλιγράφησε δεξιᾶς, ἄρτι φησίν, ὡς οἱ μέν Πατέρες οὐδέν περί πολυγαμίας εἰρήκασιν, ἀλλά τῷ τῆς ἀφασίας σκότει ταύτην ἐκάλυψαν, ὡς κτηνώδη, καί τῆς ἀνθρωπίνης ἀποξενωμένην διαγωγῆς∙ αὐτῷ δέ δοκεῖ ταύτην εἶναι χείρονα τῆς πορνείας. Διό, καί τόν τῇ τῆς πολυγαμίας ἀκαθαρσίᾳ ἐξ ἀλογίας κατασχεθέντα, κανονικοῖς ἐπιτιμίοις καθυποβάλλεσθαι διωρίσατο∙ δηλονότι ἐπί ἐνιαυτόν μετά τῶν προσκλαιόντων ἵστασθαι, ἐπί τρισίν ἐνιαυτοῖς ἐν ὑποπτώσει εἶναι, καί μετά τῶν κατηχουμένων ἐξιέναι, καί οὕτω δέχεσθαι. Ἐρωτήσει δέ τις, ὥς τοῦ διαληφθέντος τετάρτου κανόνος διαλαμβάνοντος τήν τριγαμίαν πορνείαν κεκολασμένην παρά τῶν Πατέρων ὀνομασθῆναι, καί ἐξισοῦντος ἐν πᾶσι ταύτας, πῶς ὁ παρὼν κανών φῆσιν ἀποσιωπηθῆναι τήν πολυγαμίαν παρά τῶν Πατέρων, ὑπερκεῖσθαι δέ καί τῆς πορνείας τό ταύτης ἁμάρτημα; Λύσις. Τριγαμία μέν τῷ νόμῳ ἐπιγινώσκεται, τετραγαμία, δέ καί ἐφεξῆς, οὔτε τοῖς κανόσιν, οὔτε τοῖς νόμοις ἐδέχθη∙ πᾶν γοῦν γαμικόν συνάλλαγμα τούς ὅρους ὑπερβαῖνον τῆς τριγαμίας, πολυγαμία ὀνομάζεται. Ἑκεῖσε τοίνυν περί τριγαμίας ὁροθετῶν ὁ ἅγιος, ὠνόμασεν οὐ τήν πολυγαμίαν κεκολασμένην πορνείαν, ἀλλά τήν τριγαμίαν, διά τό ἐπιγινώσκεσθαι ταύτην καί τῷ νόμῳ, καί μή διασπᾶσθαι παρά τῆς ἐκκλησίας, καθὼς τοῦτό φησιν ὁ ν΄ κανών∙ ἐνταῦθα δέ περί πολυγαμίας διαταττόμενος, εἴρηκε ταύτην καί τῆς πορνείας εἶναι χείρονα, καί εἰκότως∙ ὁ μέν γάρ πορνεύων, ἑαυτόν καί μόνον ἀδικεῖ, ὡς εἰς τόν τῆς ἀκολασίας δυσδιεξίτητον βόθυνον ἐπιῤῥίπττων ἑαυτόν ἑκοντί∙ ὁ δέ τέταρτον ἤ πέμπτον γάμον ποιούμενος, καταρχεῖται μέν τῶν θείων κανόνων καί νόμων, τῶν κωλυσάντων τό ἀθέμιτον τοῦτο ἔργον, ἀδικεῖ δέ καί τούς γνησίους παῖδας τούτου, ὡς τοῖς γνησίοις σπορίμοις αὐτοῦ ὑποσπείρων νόθων παρασπορίων ζιζάνια. Ἵνα γοῦν ἀπόσχωνται οἱ πιστοί τῶν τοιούτων ἀθέσμων γάμων, ὥρισεν ὁ ἅγιος ἐπί πλέον τῶν πορνευσάντων τούς τοιούτους κολάζεσθαι μετά τήν ἐξομολόγησιν, καί τοῦ κακοῦ τήν ἀπόστασιν. Ἔτι ἐρωτήσει τις, ὡς τῆς πορνείας ἐπί ἑπταετίαν ἐπιτιμωμένης, καθά τοῦτο παρίσταται ἀπό τοῦ νθ΄ κανόνος, πῶς ὁ παρὼν κανὼν ὀνομάζων τήν πολυγαμίαν χείρονα τῆς πορνείας, ἐπιτιμᾷ αὐτήν ἐπί τέσσαρσιν ἐνιαυτοῖς; Λύσις. Τινές λύοντες τό ἀμφίβολον, ἐπί τετραετίαν εἶπον κολάζεσθαι τούς πόρνους, χρώμενοι καί τῷ κβ΄ κανόνι τοῦ ἁγίου Πατέρος. Σύ δέ ἀνάγνωθι τόν θ΄ κανόνα, καί τήν ἑρμηνείαν αὐτοῦ, καί εἰπέ, ὅτι ὁ μέν πόρνος ἐπί ἑπταετίαν ἐπιτιμᾶται, ὁ δέ πολυγαμήσας, καί ὑπέρ ἑπταετίαν. Ἐπεί γάρ τέσσαρές εἰσι τόποι τῶν ἐπιτιμίων, καί ὡρίσθη τοῦτον ἐπί ἐνιαυτόν προσκλαίειν, καί ἐν τρισίν ὑποπίπτειν, ἀναλόγως καί τούς λοιπούς τόπους δουλεῦσαι ἀναγκασθήσεται, δηλονότι τόν τοῦ ἀκροωμένου, καί τόν τοῦ συνεστῶτος, καί εἰ μή εἰς πλεῖον καί οὗτοι περιστῶσιν, ἀλλά γε τέως εἰς τετραετίαν συμποσωθήσονται, ὡς εἶναι τούς ὅλους χρόνους τοῦ ἐπιτιμίου ὀκτώ. Ὅτι δέ τινες πολυγαμίαν ἐνταῦθα τήν ἀδιάφορον πορνείαν ὠνόμασαν, ἀκουσάτωσαν ὅτι γάμος οὐ τό συμφθαρῆναι μόνον ἐστί κατά τήν χυδαιοτέραν διάλεκτον, ἀλλά ἀνδρός καί γυναικός συνάφεια καί συγκλήρωσις τοῦ βίου παντός, θείου τε καί ἀνθρωπίνου δικαίου κοινωνία∙ καί ὅτι ὁ γάμος οὐκ ἀπό μόνης τῆς συναφείας συνίσταται, ἀλλά καί ἀπό τῆς διαθέσεως τῶν συναλλαξάντων. Φησί γάρ τό δ΄ κεφ., τοῦ δ΄ τίτλου, τοῦ μα΄ βιβλίου∙ Προῖκα μέν ἀποτελεῖ γάμος, γάμον δέ προῖκες οὐ ποιοῦσιν, ἀλλά ἡ τῶν συνοικούντων ἀμοιβαία διάθεσις. Περί δέ τριγαμίας ἀνάγνωθι καί τόν ὄπισθεν καταστρωθέντα τόμον τῆς ἑνώσεως, τόν γεγονότα ἐπί τῶν ἡμερῶν τοῦ βασιλέως κυροῦ Κωνσταντίνου τοῦ Πορφυρογεννήτου. Οἱ πολύγαμοι, κτηνώδεις∙ ἀλλ᾽ οὖν μετά τετραετίαν δεχέσθωσαν. Οὗτοι τοῦ μύσους ἀφιστάμενοι, καί τόν παράνομον διαλύοντες γάμον, ἐπί τἑσσαρσιν ἔτεσιν ἐπιτιμηθήσονται, εἰ καί πλέον πορνείας ἐστί τό ἁμάρτημα∙ ἕνα μέν γάρ ἐνιαυτόν προσκλαύσουσιν, ἐν τρισί δέ ὑποπέσουσι, καί οὕτω δεχθήσονται. Πολυγαμίαν φαίνεται νά ἐννοῇ ἐδῶ ὁ κανὼν τήν τριγαμίαν. Οὕτω γάρ οἱ πατέρες τόν τρίτον γάμον ὠνόμασαν, κατά τόν δ΄ τοῦ ἰδίου Βασιλείου. Λέγει λοιπόν ὁ κανών, ὅτι τόν τρίτον τοῦτον γάμον οἱ προγενέστεροι πατέρες ἀπεσιώπησαν, μή διορίσαντες περί αὐτοῦ νόμον, καί ὅρον τινα, ἤ ἐπιτίμιον; (τριγαμίας γάρ νόμος οὐκ ἔστιν, οὔτε νόμῳ τρίτος γάμος ἄγεται, κατά τόν ν΄ τοῦ αὐτοῦ Βασιλείου), ἐπειδή καί ὁ γάμος οὗτος, εἶναι ἴδιος τῶν κτηνῶν, καί ἀλλότριος τοῦ ἀνθρωπίνου γένους. Κοντά δέ εἰς ἡμᾶς φαίνεται καί μεγαλήτερον ἁμάρτημα ἀπό τήν πορνείαν. Ὅθεν καί εἶναι πρέπον οἱ τοιοῦτοι τριτογαμήσαντες, ἕνα μέν χρόνον νά προσκλαίουν, καί τρεῖς νά ὑποπίπτουν, καί οὕτω νά μεταλαμβάνουν.1 Ὅρα καί τόν γ΄ ἐν Νεοκσαισαρείᾳ. 1Σημείωσαι ὅτι δέν λέγουν ὀρθῶς ἐκεῖνοι ὁποῦ θέλουσιν, ὅτι πολυγαμίαν ἐννοεῖ ἐδῶ ὁ Ἅγιος, οὐχί τήν τριτογαμίαν, ἀλλά τήν τετραγαμίαν, καί ἁπλῶς τό ὑπέρ τοῦ τρίτου γάμου συνοικέσιον, α΄. διά τί, ὡς εἴπομεν, αὐτός ἑαυτόν ἐξηγεῖ ὁ Ἅγιος ἐν τῷ δ΄ κανόνι, πολυγαμίαν ὀνομάζων τήν τριτογαμίαν, β΄. ὅτι ἂν τῆς τριτογαμίας νόμος δέν ᾖναι, πῶς θέλει εἶναι τῆς τετραγαμίας, καί γ΄. διά τί ἂν ἡ τετραγαμία οὕτω συγχωρεῖται, καί ἐλαφρῶς κανονίζεται, διά τί ὁ Πατριάρχης, καί ἅπασα ἡ σύνοδος δέν ἐσυγχώρησαν τόν Βασιλέα Λέοντα τετραγαμήσαντα; (καί ὅρα τήν ὑποσημείωσιν τοῦ γ΄ τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ οὐδέποτε γάρ ἡ ἐκκλησία τήν τετραγαμίαν ἐδέξατο. Ἀναθεματίζεται γάρ ὁ τοῦτο εἰπὼν καθὼς ἡ μετά τόν τετραγαμήσαντα Λέοντα σύνοδος ἀνεκήρυξε (σελ. 977, τοῦ β΄ τόμου τῶν συνοδικῶν) εἰπὼν δέ ὅτι εἶναι ἡ τριτογαμία μεγαλητέρα ἀπό τήν πορνείαν, διά τί ἐκανόνισεν αὐτήν ὡς πορνείαν; λύων τήν ἀπορίαν ὁ Ζωναρᾶς λέγει, ὅτι ἴσως εἶναι μέν ἡ ποσότης τῶν χρόνων, καί τῶν δύω, ἡ δέ οἰκονομία τῆς τριτογαμίας ταύτης βαρυτέρα εἶναι ἀπό τήν τῆς πορνείας. Καθ’ ὅτι ἐν τῷ κβ΄ κανόνι οἱ πορνεύοντες μέν εἰς κάθε ἕνα χρόνον ἀπό τούς τέσσαρας, μεταβαίνουσιν ἀπό ἕνα τόπον τῶν μετανοούντων εἰς ἄλλον. Οἱ δέ τριτογαμήσαντες τρεῖς χρόνους ἐκανονίσθησαν νά ὑποπίπτουν, ἀλλ’ ὄχι νά στέκονται καί μέ τούς πιστούς ὡς ἐκεῖνοι, ὅπερ ἐστί βαρύτερον ἐπιτίμιον.
