Διάκονος, μετά τήν διακονίαν πορνεύσας, ἀπόβλητος μέν τῆς διακονίας ἔσται, εἰς δέ τόν τῶν λαϊκῶν ἀπωσθείς τόπον, τῆς κοινωνίας οὐκ εἰρχθήσεται. Διότι ἀρχαῖός ἐστι κανών, τούς ἀπό βαθμοῦ πεπτωκότας τούτῳ μόνῳ τῷ τρόπῳ τῆς κολάσεως ὑποβάλλεσθαι, ἀκολουθησάντων, ὡς οἶμαι, τῶν ἐξ ἀρχῆς τῷ νόμῳ ἐκείνῳ τῷ· Οὐκ ἐκδικήσεις δίς ἐπί τό αὐτό. Καί δι᾿ ἑτέραν δέ αἰτίαν, ὅτι οἱ μέν ἐν τῷ λαϊκῷ ὄντες τάγματι, ἐκβεβλημένοι τοῦ τόπου τῶν πιστῶν, πάλιν εἰς τόν ἀφ᾿ οὗ ἐξέπεσον τόπον ἀναλαμβάνονται, ὁ δέ διάκονος ἅπαξ ἔχει διαρκῆ τήν δίκην τῆς καθαιρέσεως, ὡς οὖν οὐκ ἀποδιδομένης αὐτῷ τῆς διακονίας, ἐπί ταύτης ἔστησαν μόνης τῆς ἐκδικήσεως. Ταῦτα μέν οὖν τά ἐκ τῶν τύπων, καθόλου δέ ἀληθέστερόν ἐστιν ἴαμα ἡ τῆς ἁμαρτίας ἀναχώρησις, ὥστε ὁ διά σαρκός ἡδονήν ἀθετήσας τήν χάριν, διά τοῦ συντριμμοῦ τῆς σαρκός καί πάσης δουλαγωγίας τῆς κατ᾿ ἐγκράτειαν, ἀποστάς τῶν ἡδονῶν, ὑφ᾿ ὧν κατεστράφη, τελείαν ἡμῖν παρέξει τῆς ἰατρεύσεως αὐτοῦ τήν ἀπόδειξιν. Ἀμφότερα τοίνυν εἰδέναι ἡμᾶς δεῖ, καί τά τῆς ἀκριβείας καί τά τῆς συνηθείας, ἕπεσθαι δέ ἐπί τῶν μή καταδεξαμένων τήν ἀκρότητα τῷ παραδοθέντι τύπῳ.
Τούς διακόνους πορνεύσαντας, τῆς μέν διακονίας ἐκβάλλεσθαι λέγει, τῆς κοινωνίας δέ μή κωλύεσθαι∙ καί τάς αἰτίας ἐπάγει∙ μίαν μέν, ἥν καί ὁ κε΄ ἀποστολικός κανὼν λέγει, τό, Οὐκ ἐκδικήσεις δίς ἐπί τό αὐτό∙ ἑτέραν δέ, τό τούς λαϊκούς ἐκπίπτοντας διά ἁμαρτήματα τῆς τῶν πιστῶν συστάσεως, πάλιν διά μετανοίας ἀποκαθίστασθαι εἰς τόν τόπον ὅθεν ἐξέπεσον∙ τούς δέ ἱερωμένους, μηκέτι ἐπανέρχεσθαι εἰς τήν ἱερωσύνην, ἧς ἐκπεπτώκασιν∙ ὡς οὖν ἀρκοῦσαν ἔχοντες τιμωρίαν ὑπέρ τῆς ἁμαρτίας αὐτῶν τήν καθαίρεσιν, τῆς κοινωνίας οὐκ εἴργονται∙ ἀλλά ταῦτα, φησί, τά τῶν τύπων, ἤγουν, ἃ ἐξ ἔθους μακροῦ ἐτυπώθησαν. Καθόλου δέ ἴαμα τοῦ σφάλματος λέγει τήν τῆς ἁμαρτίας ἀναχώρησιν∙ καί τό δι’ ἐγκρατείας, καί κακοπαθείας, δουλαγωγῆσαι τήν σάρκα, Τοὐτέστιν, ὑποτάξαι, δουλῶσαι. Δεῖ δέ τούς τῶν ψυχῶν οἰκονόμους ἁμφότερα Εἰ δέναι, καί τά τῆς ἀκριβείας, καί τά τῆς συνηθείας∙ καί εἰ μέν οἱ ἁμαρτήσαντες καταδέχοιντο τά τῆς ἀκριβείας, κατ᾿ ἐκείνην οἰκονομεῖσθαι αὐτούς∙ εἰ δέ σκληρύνονται πρός τήν ἀκρότητα, ἤτοι πρός τήν ἄκραν ἀκρίβειαν, ἕπεσθαι τότε τῷ παραδοθέντι τύπῳ, τῇ συνηθείᾳ δηλονότι. Ὁ μέν κε΄ ἀποστολικός κανὼν, καί ὁ παρὼν, περί ἐπισκόπου καί διακόνου φασίν∙ ὁ δέ λβ΄ κανὼν τοῦ ἁγίου Βασιλείου διορίζεται, πάντα ἱερωμένον, κᾂν τήν πρός θάνατον ἁμαρτίαν ἁμάρτῃ, καθαιρεῖσθαι μόνον, οὐ μήν καί ἀπό τῆς κοινωνίας τῶν πιστῶν, ἤγουν ἀπό τοῦ ἐκκλησιάζειν χωρίζεσθαι. Ἐνταῦθα δέ φησιν ὁ ἅγιος καί αἰτίας τούτου δύο, μίαν μέν τό, Οὐκ ἐκδικήσεις δίς ἐπί τό αὐτό∙ ἑτέραν δέ, τό τούς λαϊκούς ἐκπίπτοντας διά ἁμαρτήματα τῆς τῶν πιστῶν συστάσεως, πάλιν διά μετανοίας ἀποκαθίστασθαι εἰς τόν τόπον, ὅθεν ἐξέπεσον∙ τούς ἱερωμένους δέ μηκέτι ἐπανέρχεσθαι εἰς τήν ἱερωσύνην, ἧς ἐκπεπτώκασιν. Ὡς οὖν ἀρκοῦσαν ἔχοντες τιμωρίαν ὑπέρ τῆς ἁμαρτίας αὐτῶν τήν καθαίρεσιν, τῆς κοινωνίας οὐκ εἴργονται∙ ἀλλά ταῦτα, φησί, τῶν τύπων, ἤγουν τῶν κανονικῶν διαταγμάτων. Ἡ δέ ἀληθής ἰατρεία τῆς ἁμαρτίας ἐστίν ἡ ἐξ αὐτῆς ἀναχώρησις∙ κᾂν γάρ ὁ πορνεύσας καθαιρεθῇ, οὐκ ἐπιτιμᾶσθαι δοκεῖ ἐνδεχομένως, ὥστε καί τήν ἀπό τοῦ Θεοῦ λαβεῖν συμπάθειαν, ἐάν καί ἔτι ἐπιμείνῃ τῇ ἁμαρτίᾳ, καί οὐδέ δι᾿ ἑτέρας συντριβῆς ἐξιλεοῦται τόν Θεόν∙ ὥστε ὀφείλει ὁ ἰατρός τοῦ ψυχικοῦ αὐτοῦ τραύματος Εἰ δέναι μέν καί τήν ἀκρίβειαν, ἤγουν τήν διά τῆς καθαιρέσεως κόλασιν τοῦ πορνεύοντος κληρικοῦ, μή ἀκολουθεῖν δέ ταύτῃ ἐξ ἀνάγκης, καί τόν μετά τήν καθαίρεσιν πορνεύοντα ἀνεπιτίμητον καταλιμπάνειν, ὡς ἤδη κολασθέντα διά τῆς καθαιρέσεως, ἀλλά καί ἀφορίζειν ὡς εἰς τόπον ἐλθόντα λαϊκοῦ, καί ἄλλως ἐπιτιμᾷν κατά τήν δύναμιν τοῦ ἰατρευομένου. Ἀνάγνωθι καί τόν νθ΄ κανόνα τῆς παρούσης ἐπιστολῆς, ἐν ἑπτά ἔτεσι τόν πόρνον κολάζοντα. Διάκονος πορνεύσας, καί εἰς τόν τῶν λαϊκῶν μεταστάς τόπον, ἔσται, τῆς κοινωνίας ἀκώλυτος. Ἀρκοῦσα καταδίκη τῷ διακόνῳ, ἐστίν ἡ καθαίρεσις, ὅτι περ οὐκ ἐλπίζει τόν τόπον ἐπαναλαβεῖν πάλιν, ἀφ᾽ οὗ περ ἐξέπεσε∙ καί διά τοῦτο οὐκ ἐπενεχθήσεται τούτῳ καί καταδίκη δευτέρα, ἀλλ᾽ ἀκωλύτως τῆς θείας ἀξιωθήσεται κοινωνίας. Ἀνίσως Διάκονος μετά τήν χειροτονίαν πορνεύσῃ καθαιρεῖται μέν ἀπό τήν διακονίαν, κατά τόν κανόνα τοῦτον, καί εἰς τόν τόπον τῶν λαϊκῶν βάλλεται, δέν ἀποδιώκεται ὅμως ἀπό τήν κοινωνίαν,1 ἤτοι ἀπό τήν μετά τῶν πιστῶν σύστασιν καί προσευχήν, ταὐτόν εἰπεῖν δέν ἀφορίζεται ἐκ τῆς ἐκκλησίας ὡς οἱ κατηχούμενοι (οὐχί δέ καί μεταλαμβάνει), ἐπειδή ὁ κε΄ τῶν Ἀποστόλων (ὃν καί ἀνάγνωθι) μέ τήν παιδείαν μόνην τῆς καθαιρέσεως ἐπαίδευσε τούτους, ὄχι δέ καί μέ τήν τοῦ ἀφορισμοῦ ἐκ τῆς ἐκκλησίας. Ἕνα μέν, διά τί ἀκολούθησεν εἰς τό ῥητόν ἐκεῖνο, τό λέγον∙ Δέν θέλεις παιδεύσεις τινά δύω φοραῖς διά ἕνα καί τό αὐτό ἁμάρτημα. Καί ἄλλο δέ, (τοῦτο τό λέγει ὁ Βασίλειος ἀπό λόγου του) διά τί οἱ μέν λαϊκοί ἁμαρτάνοντες, διώκονται μέν ἀπό τόν τόπον τῆς μετά τῶν πιστῶν συστάσεως ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, ἀφ’ οὗ δέ τελειώσουν τούς διορισθέντας χρόνους τῆς μετανοίας, πάλιν τόν αὐτόν τόπον ἀναλαμβάνουσιν. Ὁ δέ Διάκονος (καί ἁπλῶς κάθε Ἱερωμένος) ἀφ’ οὗ μίαν φοράν καθαιρεθῇ, καί χάση τήν διακονίαν, δεύτερον δέν λαμβάνει αὐτήν (ὅρα τήν β΄ ὑποσημ. τοῦ κη΄ Ἀποστολικοῦ). Καί λοιπόν, λέγει, ἐπειδή ἄλλην φοράν δέν τοῦ δίδεται ἡ διακονία, διά τοῦτο οἱ παλαιοί κανόνες, ἤγουν οἱ Ἀποστολικοί, εἰς τήν καθαίρεσιν, καί μόνην ἔστησαν τήν τιμωρίαν, καθαιρείσθω, καί μή ἀφοριζέσθω δηλαδή, προστάξαντες. Καί τοῦτο μέν εἶναι τό ἐπιτίμιον, ὁποῦ οἱ κανόνες συνηθίζουν νά δίδουν εἰς τούς πορνεύσαντας Διακόνους, ἤγουν μόνη ἡ καθαίρεσις. Καθολική ὅμως καί τελεία, καί ἀκριβής ἰατρεία εἰς αὐτούς εἶναι, τό νά κάμουν ἀποχήν τῆς ἁμαρτίας, καί τό νά μακρύνουν ἀπό τάς ἡδονάς, ἀπό τάς ὀποίας κατεσκλαβώθησαν, καί τήν χάριν τῆς ἱερωσύνης ἔχασαν, μέ συντριβήν, μέ ἐγκράτειαν, καί κάθε ἄλλην δουλαγωγίαν, καί κακοπάθειαν. Τό ὑπολοιπον δέ μέρος τοῦ κανόνος τούτου, τό διαλαμβάνον, περί τῆς συνηθείας, καί ἀκριβείας,2 ὅρα εἰς τήν ὑποσημείωσιν τοῦ ιβ΄ τῆς α΄ καί μάλιστα εἰς τήν τοῦ ρβ΄ τῆς στ΄ ὑποσημείωσιν. Αὐτολεξεί γάρ παρ’ ἐκείνου ἀναφέρεται, καί παρ’ ἡμῶν ἑρμηνεύεται. 1Κἄποιοι ἐνόησαν διά κοινωνίαν ἐνταῦθα, τήν μετάληψιν τῶν θείων μυστηρίων. Ὅμως δέν εἶναι ἔτζι∙ ἀλλά καθὼς ἡμεῖς ἐξηγήσαμεν, οὕτω νοεῖται. Καί ὁ λβ΄ τοῦ αὐτοῦ πατρός ἐξηγεῖ τοῦτον, οὕτω λέγων. «Οἱ τήν πρός θάνατον ἁμαρτίαν ἁμαρτάνοντες κληρικοί, τοῦ βαθμοῦ μέν κατάγονται, τῆς κοινωνίας δέ τῶν λαϊκῶν οὐκ ἐξείργονται. Οὐ γάρ ἐκδικήσεις δίς ἐπί τό αὐτό. Μετά τῶν λαϊκῶν ἵσταται λοιπόν, καί οὐκ ἐκβάλλεται τῆς ἐκκλησίας, ὅμως καί δέν κοινωνεῖ τῶν μυστηρίων, καθώς τινες λέγουσιν. Ὅτι ὁ μδ΄ τοῦ αὐτοῦ, λέγει οὕτω. Ἡ Διάκονος ἡ τῷ Ἕλληνι συμπορνεύσασα δεκτή ἐστιν εἰς κοινωνίαν (τήν μετά τῶν πιστῶν δηλονότι), εἰς δέ τήν προσφοράν (ἰδού ἡ τῶν μυστηρίων) δεχθήσεται τῷ ζ΄ ἔτει. Λέγουσι δέ οἱ ἑρμηνευταί, ὅτι διά τήν πρός τόν Ἕλληνα μίξιν ἐπετέθη αὐτῇ τό βαρύ ἐπιτίμιον. Λοιπόν καί τῷ Διακόνῳ, ἔσται μέν ὠσαύτως ἐπιτίμιον ἀκοινωνησίας τῶν μυστηρίων, ἴσως δέ ὀλιγώτερον ἀπό τό τῶν πορνευόντων. Ὅπερ αὐτός ὥρισεν, οἷον ἔτη 4.2Μερικοί λέγουσιν, ὅτι συνήθειαν μέν ὀνομάζει ὁ ἅγιος τούς κανόνας τῶν ἄλλων συνόδων, ἀκρίβειαν δέ τούς ἐδικούς του. Ἀλλ’ ὅμως καί ἡ συνήθεια καί ἡ ἀκρίβεια, ὁποῦ ἀναφέρει ἐδῶ ὁ ἅγιος, καί εἰς τούς ἄλλους κανόνας ἐμπεριέχεται, καί μάλιστα κατά τόν ιβ΄ τῆς α΄ καί ρβ΄ τῆς στ΄ ἡ ἀλήθεια ὅμως εἶναι αὐτή. Ὅτι τήν ἀκρίβειαν ταύτην μόνος ὁ παρών κανών τοῦ ἁγίου ἰδιαιτέρως εἰς τούς διά σαρκικά ἁμαρτήματα καθαιρεθέντας ἱερωμένους διορίζει, οἱ δέ τῶν ἄλλων κανόνες μόνην τήν συνήθειαν εἰς αὐτούς διορίζουσιν, ἥτις εἶναι ἡ καθαίρεσις τοῦ βαθμοῦ των. Σημείωσαι δέ, ὅτι ὁ πνευματικός Πατήρ δύναται νά κάμῃ συγκατάβασιν εἰς τόν τήν ἀκρίβειαν, φυλάξαντα καθῃρημένον, καί νά συγχωρήσῃ εἰς αὐτόν νά μεταλάβῃ τά μυστήρια ὀγλιγωρότερα διά τήν θερμήν του μετάνοιαν. Ὅμως οὐδέποτε δύναται νά συγχωρήσῃ αὐτῷ εἰς τό νά ἔχῃ καί τήν ἱερωσύνην, ἄπαγε. Παντοτεινήν, γάρ φησιν, ἔχει οὗτος τήν δίκην τῆς καθαιρέσεως. Ἰστέον δέ ὅτι ὁ Διάκονος οὗτος, καί ἁπλῶς ὅλοι οἱ Ἱερωμένοι, καθαιρούμενοι, καί εἰς τόν τόπον τῶν λαϊκῶν ἀπωθούμενοι, πρῶτον μετασχηματίζονται, ἤτοι ἀποβάλλουσι τό σχῆμα τῶν ἱερωμένων, καί ἔτζι βάλλονται εἰς τόν τόπον τῶν λαϊκῶν. Καθὼς καί ὁ κα΄ τῆς στ΄ φανερῶς περί τούτου διορίζεται. Ἀπρεπές γάρ καί ἀνοίκειον εἶναι νά στέκωνται οὗτοι μετά τῶν λαϊκῶν, ἔχοντες τό σχῆμα τῶν Κληρικῶν. Ὅτι δέ οἱ καθαιρεθέντες μετεσχηματίζοντο, τό λέγει καί ὁ Βαλσαμών ἑρμηνεία τοῦ μδ΄ κανόνος τοῦ μεγάλου Βασιλείου. Αὐτό τοῦτό φησι καί ὁ α΄ τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ.
