Μετά τήν ὑπατείαν τῶν ἐνδοξοτάτων βασιλέων Ὁνωρίου τό ὄγδοον, καί Θεοδοσίου τό τέταρτον, τῶν αὐγούστων, πρό ὀκτωκαιδεκάτῃ καλανδῶν Ἰουλίων, ἐν Καρχηδόνι εἰς τήν ἐκκλησίαν τοῦ κλίματος Σεκούνδης. Ἐν ταύτῃ τῇ συνόδῳ τοποτηρησίαν ἐδέξαντο κατά τῶν Δονατιστῶν, Φλωρέντιος, Ποσείδιος, Πραισίδιος καί Βενάντιος, οἱ ἐπίσκοποι. Ἐν τούτῳ τῷ καιρῷ νόμος ἐδόθη, ἵνα ἐλευθέρᾳ προαιρέσει ἕκαστος τῆς Χριστιανότητος τήν ἄσκησιν ἀναδέξηται.
Αἱρετήν εἶναι χρή τήν ἀρετήν, ἀλλ’ οὐ βεβιασμένην, οὐδ’ ἀκούσιον, ἀλλ’ ἑκούσιον. Διό καί τούς ἀναδεχομένους τόν Χριστιανισμόν, ἐλευθέρᾳ προαιρέσει καί αὐτεξουσίως ἐνομοθετήθη προσιέναι τῇ πίστει, ἀλλά μή βίᾳ, μηδ’ ἐξ ἀνάγκης∙ τά γάρ ἀναγκαστικῶς καί βιαίως γινόμενα, οὐ βέβαια, οὐδέ μόνιμα. Διό καί ἐν τῷ ιβ΄ ἡ ἐν Νεοκαισαρείᾳ σύνοδος κανόνι φησίν, τόν ἐν κινδύνῳ γενόμενον καί οὕτω βαπτισθέντα, μή προάγεσθαι εἰς ἱερωσύνην. Τῆς Χριστιανότητος δέ εἶπε τήν ἄσκησιν ὁ κανών, ἐμφαίνων, ὅτι τόν Χριστιανόν πᾶσαν δεῖ ἀσκεῖν ἀρετήν, καί ἐγκρατῆ εἶναι, καί σώφρονα, καί ἀληθῆ, καί μετριόφρονα, καί πρό τῶν ἄλλων ἀγάπην πρός ἅπαντας ἐνδεικνύμενον, ὡς ὅ γε μή ταῦτα ἀσκήσας, ὀνόματι μόνον Χριστιανός λέγεται, ἀλλ’ οὐ πράγματι. Ὁ ιβ΄ κανὼν τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ συνόδου τόν ἐν κινδύνῳ γενόμενον, καί οὕτω βαπτισθέντα, μή προσάγεσθαι εἰς ἱερωσύνην φησί. Καί οἱ Πατέρες δέ οὗτοι ὁρίζουσιν ἐλευθέρᾳ προαιρέσει τῇ πίστει προσιέναι, ἀλλά μή βίᾳ, μηδέ ἐξ ἀνάγκης∙ τῆς Χριστιανότητος δέ εἶπε τήν ἄσκησιν, ἐμφαίνων, ὅτι ὁ Χριστιανός, ὁ μή ἀσκήσας πᾶσαν ἀρετήν, ὀνόματι μόνῳ Χριστιανός λέγεται, ἀλλ’ οὐ πράγματι. Ἐλευθέρᾳ προαιρέσει ἕκαστος τήν ἄσκησιν ἀναδεχέσθω. Τό ἀγαθόν ἑκουσίως τις ἐργάζεται, οὐ μήν ἀναγκαστικῶς. Διά τοῦτο ἕκαστος καί τήν ἄσκησιν, καί τόν Χριστιανισμόν, οὐ κατά βίαν ἀπαιτηθήσεται ἀναδέξασθαι, ἀλλ’ αὐτοπροαιρέτῳ γνώμῃ καί ἐλευθέρᾳ. *Στο Πηδάλιο, ο 108ος κανόνας και ειδικότερα η γ΄ πργφ. αυτού: «Νόμος ἐδόθη, ἵνα ἐλευθέρᾳ προαιρέσει ἕκαστος τῆς Χριστιανότητος τήν ἄσκησιν ἀναδέξηται» αντιστοιχεί στον 119ο (αρίθμηση Πηδαλίου). Ερμηνεία. Ἐπειδή, κατά τόν ρι΄ τῆς παρούσης, νόμος ἐδόθη Βασιλικός, προστάζων, καί τρόπον τινά ἀναγκάζων νά ἑνωθοῦν οἱ Δονατισταί μέ τήν καθολικήν ἐκκλησίαν, διά τοῦτο ὁ παρών κανών λέγει, ὅτι ἐδόθη νόμος (Βασιλικός δηλ. καί ὅρα τά προλεγόμενα τῶν Ἀποστολικῶν κανόνων), ὅτι ὁ καθείς νά ἀναδέχεται τόν χριστιανισμόν1 μέ θεληματικήν καί ἐλευθέραν προαίρεσιν. Ἐπειδή ἡ ἀρετή κατά τό ὄνομα της, πρέπει νά ᾖναι αἱρετή καί ἑκούσιος, ὄχι βεβιασμένη, καί ἀναγκαστική. Τά γάρ βιαίως καί ἐξ ἀνάγκης γινόμενα, δέν εἶναι βέβαια καί νόμιμα, ἀλλά πρόσκαιρα καί ὀλιγοχρόνια. Διό καί ὁ Κύριός φησιν∙ Ὅστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν κτ΄. Βλέπε δέ, ὅτι ἄσκησιν τήν τῆς Χριστιανότητος πίστιν εἶπεν ὁ κανών, φανερώνωντας μέ τοῦτο, ὅτι ὁ Χριστιανός πρέπει νά ἀσκῇ πᾶσαν ἀρετήν, ἐγκράτειαν, ταπεινοφροσύνην, ἀγάπην, καί τά λπ΄, ὁ γάρ ταύτας μή ἀσκῶν, κατά τό ὄνομα μόνον εἶναι Χριστιανός, οὐχί δέ καί κατά τό πρᾶγμα. Ὅρα καί τόν ιβ΄ τῆς ἐν Νεοκαισαρείᾳ. 1Χριστιανισμός δέ εἶναι, καθὼς τόν ὁρίζει ἕνας θεοφόρος Πατήρ, καταφρόνησις τῶν ἐν ἀνθρώποις πραγμάτων, ὑπέρ τῆς εἰς Χριστόν ὁμολογίας. Καί πάλιν, Χριστιανισμός ἐστιν ἐπίγνωσις εὐσεβείας, εἰς ζωήν αἰώνιον ὁδηγοῦσα. Ὁ δέ μέγας Βασίλειος τοῦτον ὁριζόμενος λέγει∙ «Χριστιανισμός ἐστιν ὁμοίωσις Θεῷ κατά τό δυνατόν ἀνθρώπου φύσει» (ὁμιλ. ι΄ εἰς τήν ἑξαήμερ.).
