Κομμονιτόριον τοῖς ἀδελφοῖς Θεασίῳ καί Εὐοδίῳ, τοῖς πεμφθεῖσι πρεσβευταῖς ἐκ τῆς ἐν Καρχηδόνι συνόδου, πρός τούς ἐνδοξοτάτους καί θρησκευτικωτάτους αὐτοκράτορας. Ἡνίκα τῇ τοῦ Κυρίου βοηθείᾳ τοῖς εὐσεβεστάτοις προσέλθωσι βασιλεῦσι, τούτοις ἐμφανίσουσι, ποίῳ τρόπῳ τελείᾳ τῇ παῤῥησίᾳ κατά τήν τοῦ ἀνωτέρου ἐνιαυτοῦ σύνοδον οἱ πρωτεύοντες τῶν Δονατιστῶν τοῖς πολιχνιωτικοῖς πεπραγμένοις συνελθεῖν προετράπησαν· ἵνα, εἰ ἐθάῤῥουν τοῦ οἰκείου δόγματος ἀντιλαβέσθαι, ἐπιλεγέντων τινῶν ἱκανῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ ἀριθμοῦ, μεθ᾽ ἡμῶν εἰρηνικῶς ἀμφέβαλλον, καί ἡμερότητι Χριστιανικῇ ἀναμφιβόλως εἶχον ἐπιδεῖξαι, εἰ τίποτ᾽ ἀληθείας μετεῖχον, ὅπως ἐκ τούτου ἡ καθολική εἰλικρινότης, ἡ ἔκπαλαι τοῖς ἀνωτέρω διαλάμψασα χρόνοις, καί νῦν ὁμοίως διά τῆς ἀπειρίας καί μονοτονίας τῶν ἀντιλεγόντων ἐγνωρίζετο, ἀλλ᾽ ἐπειδή τῷ μή θαῤῥεῖν συνείχοντο, σχεδόν οὐδέν ἐτόλμησαν ἀποκρίνασθαι. Διό, ἐπειδή ἐπισκοπική καί εἰρηνική τάξις περί τούς τοιούτους πεπλήρωται, κᾀκεῖνοι τῇ ἀληθείᾳ μή δυνηθέντες ἀποκριθῆναι, εἰς ἀτόπους βίας μετεστράφησαν, ὡς πολλούς ἐπισκόπους, καί πολλούς κληρικούς, ἵνα τό περί τῶν λαϊκῶν σιωπήσωμεν, ἐπιβουλαῖς συσχεῖν, καί τισι δέ ἔτι μήν ἐκκλησίαις ἐπέβησαν, καί ἄλλαις ἐπελθεῖν ὁμοίως ἐπειράθησαν, τῆς αὐτῶν φιλανθρωπίας λοιπόν ἐστι προνοήσασθαι, ἵνα ἡ καθολική ἐκκλησία ἡ αὐτούς θρησκευτικῇ γεννήσασα γαστρί, καί τῇ βεβαιώσει τῆς πίστεως ἐκθρέψασα, τῇ αὐτῶν ἔτι μήν προνοίᾳ ὀχυρωθῇ· μή ποτε προπετεῖς ἄνθρωποι ἐπί τῶν εὐσεβῶν αὐτῶν χρόνων φόβῳ τινί τῶν ἀσθενῶν λαῶν καταδυναστεύσωσιν, ἐπειδή ὑποπείθοντες τούτους ἀποφαυλίσαι οὐ δύνανται. Ἔγνωσται γάρ, καί πολλάκις τοῖς νόμοις ἐκβοᾶται, τῶν παρασυναγόντων ἡ βδελυκτή πληθύς ποῖα διαπράττεται, ἅτινα καί πολλάκις τοῖς θεσπίσμασιν αὐτῶν τῶν προλεχθέντων εὐσεβεστάτων αὐτοκρατόρων κατεδικάσθησαν· κατά οὖν τῆς ἐκείνων μανίας δυνάμεθα συμμαχίας θείας τυχεῖν, οὐκ ἀήθους δέ, οὐδέ ἀλλοτρίας, ἀπό τῶν ἁγίων Γραφῶν, ὁπόταν Παῦλος ὁ Ἀπόστολος, ὡς ταῖς ἀληθιναῖς Πράξεσι τῶν Ἀποστόλων δεδήλωται, τήν σύμπνοιαν τῶν ἀτάκτων στρατιωτικῇ ἀπεκίνησε βοηθείᾳ. Ἡμεῖς τοίνυν τοῦτο αἰτοῦμεν, ἵνα ταῖς καθολικαῖς τάξεσι τῶν ἐκκλησιῶν, ἀνά ἑκάστην πόλιν καί ἀνά διαφόρους τόπους τῶν γειτονευουσῶν ἑκάστων κτήσεων, ἀνυπερθέτως παραφυλακή παρασχεθῇ. Ἅμα δέ καί τοῦτο δεῖ αἰτῆσαι, ὥστε τόν νόμον τόν ἐκτεθέντα παρά τοῦ τῆς εὐσεβοῦς μνήμης πατέρος αὐτῶν Θεοδοσίου, τόν περί τῶν δέκα τοῦ χρυσίου λιτρῶν, τόν κατά τῶν χειροτονούντων καί χειροτονουμένων αἱρετικῶν, φυλάξωσιν ἔτι μήν καί κατά τῶν κτητόρων τῶν παρ᾽ οἷς ἡ ἐκείνων εὑρεθῇ συναγωγή· εἶθ᾽ οὕτως βεβαιωθῆναι τόν τοιοῦτον νόμον κελεύσωσιν, ὡς ἰσχύειν κατά τούτων, ὧν διά τάς ἐπιβουλάς οἱ τῆς καθολικῆς προτραπέντες διαμαρτυρίαν1(ΠΗΔΑΛΙΟΝ) ἀπέθεντο, ἵνα κᾂν τούτῳ τῷ φόβῳ ἐκ τοῦ ποιεῖν σχίσματα καί ἀπό τῆς τῶν αἱρετικῶν φαυλότητος παύσωνται, οἱ τῇ κατανοήσει τῆς αἰωνίας κολάσεως καθαρθῆναι καί διορθωθῆναι ὑπερτιθέμενοι. Κᾀκεῖνο ἔτι μήν αἰτῆσαι δεῖ, ἵνα τῇ αὐτῶν εὐσεβείᾳ ὁ μέχρι τοῦ παρόντος νόμος ἐπαναληφθείη, ὁ τήν εὐχέρειαν τῶν αἱρετικῶν ἀφαιρούμενος τοῦ εἴτε ἀπό κληρονομιῶν, εἴτε ἀπό διαθηκῶν τούτους δύνασθαι λαμβάνειν τί ποτε, ἤ καταλιμπάνειν, καί ἁπλῶς εἰπεῖν, τοῦ εἴτε τι καταλιμπάνειν, εἴτε λαμβάνειν τά δίκαια, καί ἀφέληται τῶν τῇ μανίᾳ τοῦ ἰδίου πείσματος τυφλωθέντων καί ἐν τῇ τῶν Δονατιστῶν πλάνῃ ἐπιμένειν βουλομένων. Τοῖς δέ τῇ κατανοήσει τῆς ἑνότητος καί εἰρήνης ἑαυτούς διορθώσασθαι βουλομένοις, ὑπερκειμένου τοῦ τοιούτου νόμου, ἀνοιχθείη ἡ ἀκρόασις τοῦ λαμβάνειν κληρονομίαν, εἰ καί ἔτι τούτοις αὐτοῖς ἐν τῇ τῶν αἱρετικῶν πλάνῃ καθεστῶσι, προσαρμόζει τίποτε ἀπό δωρεᾶς ἤ κληρονομίας, ἐξῃρημένων ἐκείνων δηλαδή, οἵτινες, μετά τό εἰς δίκην ἀναχθῆναι, ἐλογίσαντο ὀφείλειν πρός τήν καθολικήν μετελθεῖν· περί γάρ τῶν τοιούτων πιστευτέον ἐστί, μή τῷ φόβῳ τῆς οὐρανίου κρίσεως, ἀλλά τῇ ἀπληστίᾳ τῆς γηΐνης λυσιτελείας, τήν καθολικήν ἑνότητα ἐπιποθῆσαι. Πρός τούτοις δέ πᾶσι, τῆς βοηθείας χρεία ἐστί τῶν δυναστειῶν ἑκάστης ἐπαρχίας ἰδίας· καί ἄλλο δέ εἰτιδήποτε κατανοήσουσι τῇ ἐκκλησιαστικῇ χρησιμότητι λυσιτελοῦν, τοῦτο διαπράττεσθαι καί ἐξανύειν αὐτεξούσιον ψηφιζόμεθα τοποτηρησίαν. Κᾀκεῖνο δέ πρός τούτοις ἤρεσεν, ἵνα γράμματα ἐκ τῆς ἡμετέρας συνελεύσεως πρός τούς ἐνδοξοτάτους βασιλεῖς καί τάς ὑπερεχούσας ἐξουσίας ἀποσταλῶσι, δι᾽ ὧν πληροφοροῦνται, ὡς τῇ συναινέσει πάντων ἡμῶν ἐπί τό εὐτυχέστατον κομιτάτον τούς τοποτηρητάς παρ᾽ ἡμῶν εἶναι ἀποσταλέντας· ἀλλ᾽ ἐπειδή τοῖς αὐτοῖς γράμμασι πάντας ἡμᾶς ὑπογράψαι βραδύτατόν ἐστιν, ἵνα μή ταῖς ἑκάστου ἡμῶν ὑπογραφαῖς τά αὐτά γράμματα φορτωθῶσιν, αἰτοῦμεν, ἀδελφέ Αὐρήλιε, ἵνα ἐν τούτοις ἡ σή ἀγάπη ὑπογράψαι ἐπ᾽ ὀνόματι πάντων ἡμῶν καταξιώσῃ. Καί ὑπέγραψαν. Αὐρήλιος ἐπίσκοπος τῆς ἐν Καρχηδόνι ἐκκλησίας, τῷ παρόντι ψηφίσματι συνῄνεσα, καί παραναγνωσθέντι ὑπέγραψα. Ὁμοίως καί οἱ λοιποί ὑπέγραψαν. Γράμματα ἔτι μήν πρός τούς ἄρχοντας πέμψαι δεῖ, ἵνα ἕως οὗ ὁ Κύριος τούς τοποτηρητάς ὑποστρέψαι πρός ἡμᾶς καταξιώσῃ, παραφυλακήν ἀνά τάς τῶν πόλεων τάξεις, καί κτήτορας τῶν χωρίων τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ ἐπιμερίσωσιν. Ἔτι μήν δεῖ προσζεῦξαι καί περί τοῦ Αἰκυτίου, ἵνα ἡ ἀναίδεια αὐτοῦ ἐξωθηθῇ ἀπό τῶν διοικήσεων, ἃς ἐκ τῶν φροντιστῶν τῆς ἐν Ἱππῶνι ἐκκλησίας ἱερατικῶν δικαίων πρός ἑαυτόν διεκδικεῖ. Καί γράμματα δέ πρός τόν ἐπίσκοπον τῆς Ῥωμαϊκῆς ἐκκλησίας περί τοῦ παραθέσθαι τούς τοποτηρητάς πεμφθῆναι ὀφείλουσι, καί πρός τούς ἄλλους δέ, ὅπου ἐστίν ὁ βασιλεύς. Καί ὑπέγραψαν. Ὁμοίως Αὐρήλιος ἐπίσκοπος τῆς ἐν Καρχηδόνι ἐκκλησίας, τῷ παρόντι ψηφίσματι συνῄνεσα, καί παραναγνωσθέντι ὑπέγραψα. Ὁμοίως καί οἱ λοιποί ὑπέγραψαν.
Τῶν Δονατιστῶν μή δεξαμένων τήν πρός αὐτούς τῆς συνόδου πρεσβείαν, οἱ Πατέρες ἀθροισθέντες, πάλιν πρεσβείαν στεῖλαι κατ’ αὐτῶν πρός τόν βασιλέα Ὁνώριον ἐβουλεύσαντο, (ἦρχε γάρ τότε τῆς Ῥώμης καί τῶν Ἑσπερίων Ὁνώριος), καί τοῖς στελλομένοις ἔγγραφον ἐνταλτήριον δεδώκασιν, εἰς ὑπόμνησιν ὧν ἔμελλον πρός τόν βασιλέα εἰπεῖν, ὃ κομμονιτόριον ὠνόμασαν. Ἦσαν δέ τά ἐντεταλμένα ταῦτα, ὅτι μετά παῤῥησίας ἡμῶν προσκαλεσαμένων τούς πρωτεύοντας τῶν Δονατιστῶν συνελθεῖν, καί εἰ θαῤῥοῦσιν ἀντιλαβέσθαι τοῦ οἰκείου δόγματος, ὅπως καί νῦν ἐγνωρίζετο, ἀντί τοῦ, καί νῦν ἐφανεροῦτο διά τῆς ἀπειρίας καί μονοτονίας, ἤγουν τῆς ἀμαθείας καί τῆς αὐτογνώμου ἐνστάσεως τῶν ἀντιλεγόντων, ἡ καθολική εἰλικρινότης, ἡ καθαρότης δηλαδή τῶν τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας δογμάτων∙ εἰ γάρ συνῆλθον, φησιν, ἐγνώσθησαν ἂν ὅτι ἐξ ἀμαθείας καί ματαίας ἐνστάσεως ἐνίστανται περί ὧν δοξάζουσιν, ἀλλ’ ὅτι οὐκ ἐθάῤῥουν, οὐδέν σχεδόν ἀπεκρίθησαν. Ἐπεί οὖν ὅσα ἔδει ἡμᾶς ὡς ἐπισκόπους ποιῆσαι, εἰρηνικῶς ἐποιήσαμεν, ἐκεῖνοι δέ εἰς ἀτόπους βίας μετεστράφησαν καί ἐπιβουλάς, τῆς βασιλικῆς φιλανθρωπίας φασίν εἶναι φροντίσαι, ἵνα ἡ καθολική ἐκκλησία ὀχυρωθῇ, ἡ τούτους γεννήσασα ὀρθοδοξίᾳ, καί ἐκθρέψασα ἐν τῇ βεβαιώσει τῆς πίστεως, ἤγουν βεβαίαν αὐτοῖς τήν πίστιν παραδοῦσα, μή ποτε ἀναιδεῖς ἄνθρωποι καταδυναστεύσωσι τῶν λαῶν, φόβον αὐτοῖς ἐπάγοντες∙ πειθοῖ γάρ τούτους οὐ δύνανται ἀποφαυλίσαι, ἀντί τοῦ, εἰς τά φαῦλα καί εἰς τήν ἑαυτῶν κακίαν ἑλκύσαι∙ οἷα γάρ οἱ παρασυνάγοντες διαπράττονται, ἔγνωσται τοῖς νόμοις. Αἰτοῦσιν οὖν τυχεῖν συμμαχίας οὐκ ἀσυνήθους, οὐδέ ἀλλοτρίας τῶν Γραφῶν, ἀλλ’ οἵας καί ἡ θεία Γραφή μέμνηται∙ καί τήν τῶν Πράξεων βίβλον παράγουσι περί τοῦ ἁγίου Παύλου λέγοντος, ὅτι κᾀκεῖνος τήν σύμπνοιαν τῶν ἀτάκτων στρατιωτικῇ βοηθείᾳ διεκρούσατο∙ σύμπνοιαν δέ τῶν ἀτάκτων, ἤ τῶν ἐν τῷ ἱερῷ συσχόντων αὐτόν λέγουσιν, ὅτε ἡγνίσθη, καί οἱ ἐξ Ἀσίας Ἰουδαῖοι ἠρέθισαν κατ’ ἐκείνου τόν λαόν, ὅτε μετά στρατιωτῶν καταβάς ὁ χιλίαρχος ἐξήρπασεν αὐτόν τῶν ζητούντων αὐτόν ἀποκτεῖναι, ἤ τήν συστροφήν τῶν τεσσαράκοντα Ἰουδαίων, οἳ ἀνεθεμάτισαν ἑαυτούς μήτε φαγεῖν, μήτε πιεῖν, ἕως ἂν ἀποκτείνωσι τόν Παῦλον∙ καί τότε γάρ ὁ χιλίαρχος μαθὼν τοῦτο, διά στρατιωτῶν αὐτόν εἰς Καισάρειαν ἔστειλε πρός τόν ἡγεμόνα Φήλικα, ἤ καί ἄμφω ταῦτα λέγουσι. Ζητοῦσιν οὖν ὁμοίως καί οὗτοι ταῖς ἐν ταῖς πόλεσιν ἐκκλησίαις, καί ταῖς ἐν διαφόροις τόποις, παρασχεθῆναι φυλακήν∙ φυλάττεσθαι δέ καί τόν νόμον τόν παρά τοῦ μεγάλου Θεοδοσίου τεθέντα, ὥστε δέκα χρυσίου λίτρας ζημιοῦσθαι τούς χειροτονοῦντας αἱρετικούς καί τούς χειροτονουμένους, καί τούς ὑποδεχομένους αὐτούς ἐν κτήσεσιν οἰκείαις∙ κρατεῖν δέ αὐτόν καί κατά τῶν Δονατιστῶν, ἵνα κᾂν διά τόν φόβον τοῦτον τῆς ζημίας παύσωνται ποιεῖν σχίσματα οἱ αἱρετικοί, οἵ τινες τῷ φόβῳ τῆς αἰωνίου κολάσεως οὐ διορθοῦνται. Αἰτοῦσι δέ ἀνανεωθῆναι καί τόν νόμον τόν θεσπίζοντα τούς αἱρετικούς μήτε κληρονομίαν λαμβάνειν, μήτε δωρεάν, καί κρατεῖν αὐτόν καί κατά τῶν Δονατιστῶν∙ εἰ δέ τινες ἐξ αὐτῶν διορθώσονται, κατά τούτων τόν νόμον χώραν μή ἔχειν∙ εἰ δέ περί κληρονομίας τινές τῶν Δονατιστῶν εἰς δικαστήριον ἤδη ἑλκύσθησαν, ἐκνικωμένης ἐξ αὐτῶν, ὡς αἱρετικῶν, κληρονομίας, ἤ ληγάτου, ἤ τινος κέρδους περιελθόντος αὐτοῖς, καί μετά τό ἐναχθῆναι προσέλθωσι τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ, οὗτοί, φασιν, οὐ πιστεύονται ὅτι καταγνόντες τῆς αἱρέσεως αὐτῶν προσέρχονται, ἀλλά διά τό μή ζημιωθῆναι τά χρήματα, οὐδέν οὖν ἐκ τοῦ προσιέναι κερδήσουσι. Χρεία δέ, φάσι, βοηθείας καί ἐκ τῶν δυναστειῶν ἑκάστης ἐπαρχίας, ἤγουν τοῦ βοηθεῖν ταῖς ἐκκλησίαις τούς ἑκάστης ἐπαρχίας ἄρχοντας∙ οὗτοι γάρ εἰσιν οἱ δυνάσται τῶν ἐπαρχιῶν∙ ἐκχωροῦμεν δέ, φασι, τοῖς στελλομένοις αὐτεξουσίαν τοποτηρησίαν, ὥστε καί ἄλλο εἴ τι νοήσουσιν ἀναγκαῖον ταῖς ἐκκλησίαις, τοῦτο αἰτεῖν. Ἔδοξε δέ τῇ συνόδῳ γράμματα γενέσθαι πρός τόν βασιλέα, καί πρός τούς ἄρχοντας, ὥστε γνῶναι αὐτούς, ὅτι συναινέσει τῶν τῆς συνόδου Πατέρων ἐστάλησαν οἱ τοποτηρηταί εἰς τό κομιτάτον, ἤγουν εἰς τό παλάτιον. Θρησκευτικωτάτους δέ τούς βασιλεῖς ἐκάλεσεν, ἤτοι πιστοτάτους καί χριστιανικωτάτους, ὡς τῆς θρησκείας τῶν Χριστιανῶν ἀντιποιουμένους. Εἰς ἀνακοπήν τῆς βίας καί ἀταξίας τῶν Δονατιστῶν γράψαι δέον τοῖς ἄρχουσι τῶν μερῶν ἐκείνων ἔκριναν, ἵνα παρ’ αὐτῶν φυλάσσωνται αἱ ἐκκλησίαι, καί οἱ ἔχοντες τά χωρία, ἤγουν ὅσοι τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας εἰσί∙ καί περί τοῦ Αἰκυτίου, ἵνα ἐκδιωχθῇ καί μή τι ὡς ἱερεύς ἐκδικῇ. Καί πρός τόν Ῥώμης γράψαι τετύπωται, περί τοῦ παραθέσθαι τούς τοποτηρητάς, ἤγουν συστῆσαι, καί γνωρίσαι τῷ βασιλεῖ, καί πρός τούς ἄλλους ἐπισκόπους τῶν χωρῶν, ἐν αἷς ἐνεδήμει τότε ὁ βασιλεύς. Καί τά ἐν τῇ παρούσῃ διαλαλιᾷ τυπωθέντα παρά τῶν Πατέρων διά τούς Δονατιστάς, ἰδικά εἰσι, καί μή ἐξακουόμενα εἰς τήν τῶν ἐκκλησιῶν κατάστασιν∙ καί διά τοῦτο οὐδέ ἑρμηνείας ἐδέησεν ἡμῖν χάριν τούτων. Οἱ γεννηθέντες εὐσεβείᾳ, καί πίστει τραφέντες βασιλεῖς, χεῖρα παρέχειν ταῖς ἐκκλησίαις ὀφείλουσιν∙ ἐπεί καί Παύλου δεομένου, στρατιωτική χείρ τήν τῶν ἀτάκτων διέλυσε σύμπνοιαν. Τῆς τῶν εὐσεβῶν βασιλέων συμμαχίας καί βοηθείας αἱ ἐκκλησίαι ἀεί προσδέονται∙ καί ὀφείλουσι ταύτην παρέχειν αὐταῖς ὡς τῆς πίστεως ὄντες πρόμαχοι, ἵνα μή παρά τῶν αἱρετικῶν ἤ τῶν ἀτάκτων καταφρονῶνται∙ καί γάρ καί ὁ Παῦλος τήν τῶν ἀτάκτων σύμπνοιαν στρατιωτικῇ βοηθείᾳ διέλυσεν. *Στο Πηδάλιο, ο 93ος κανόνας, και ειδικότερα το τμήμα αυτού: «ἵνα ἡ καθολική ἐκκλησία ἡ αὐτούς θρησκευτικῇ γεννήσασα γαστρί, καί τῇ βεβαιώσει τῆς πίστεως ἐκθρέψασα, τῇ αὐτῶν ἔτι μήν προνοίᾳ ὀχυρωθῇ· μή ποτε προπετεῖς ἄνθρωποι ἐπί τῶν εὐσεβῶν αὐτῶν χρόνων φόβῳ τινί τῶν ἀσθενῶν λαῶν καταδυναστεύσωσιν, ἐπειδή ὑποπείθοντες τούτους ἀποφαυλίσαι οὐ δύνανται. Ἔγνωσται γάρ, καί πολλάκις τοῖς νόμοις ἐκβοᾶται, τῶν παρασυναγόντων ἡ βδελυκτή πληθύς ποῖα διαπράττεται, ἅτινα καί πολλάκις τοῖς θεσπίσμασιν αὐτῶν τῶν προλεχθέντων εὐσεβεστάτων αὐτοκρατόρων κατεδικάσθησαν· κατά οὖν τῆς ἐκείνων μανίας δυνάμεθα συμμαχίας θείας τυχεῖν, οὐκ ἀήθους δέ, οὐδέ ἀλλοτρίας, ἀπό τῶν ἁγίων Γραφῶν, ὁπόταν Παῦλος ὁ Ἀπόστολος, ὡς ταῖς ἀληθιναῖς Πράξεσι τῶν Ἀποστόλων δεδήλωται, τήν σύμπνοιαν τῶν ἀτάκτων στρατιωτικῇ ἀπεκίνησε βοηθείᾳ. Ἡμεῖς τοίνυν τοῦτο αἰτοῦμεν, ἵνα ταῖς καθολικαῖς τάξεσι τῶν ἐκκλησιῶν, ἀνά ἑκάστην πόλιν καί ἀνά διαφόρους τόπους τῶν γειτονευουσῶν ἑκάστων κτήσεων, ἀνυπερθέτως παραφυλακή παρασχεθῇ», αντιστοιχεί στον 100ο (αρίθμηση Πηδαλίου). Ερμηνεία. Ἐπειδή οἱ Δονατισταί δέν ἠθέλησαν νά ὑπακούσουν εἰς τά εἰρηνικῶς λαληθέντα παρά τῶν ἀπό τῆς συνόδου ἀποσταλέντων Ἐπισκόπων, ὡς εἴρηται, ἀλλά μᾶλλον, καί πολλάς ἐπιβουλάς ἐποίησαν κατά πολλῶν Ἐπισκόπων, καί Κληρικῶν, καί ἐκκλησίας μερικάς δυναστικῶς, κατεκράτησαν, καί ἔμελλον νά κρατήσουν καί ἄλλας. Διά ταῦτα πάντα ἀποστέλλει ἡ σύνοδος αὕτη τοποτηρητάς ἀπό μέρους της, τόν Θεάσιον καί Εὐόδιον τούς Ἐπισκόπους, καί Κομμονιτώριον, ἤτοι γράμμα ἐνταλτήριον, περιέχον τί νά ἐνεργήσουν, δέδωκεν εἰς αὐτούς, μέσα εἰς τό ὁποῖον ζητοῦσιν ἀπό τόν Βασιλέα Ὀνώριον τά διά τοῦ παρόντος κανόνος δηλούμενα: δηλ. ὅτι νά δοθῇ ἀσφάλεια καί φυλακή εἰς ὅλας τάς ἐκκλησίας τάς εὑρισκομένας εἰς τάς πόλεις τῆς Ἀφρικῆς, καί εἰς τά τσεφτιλίκια τῶν πόλεων, καί ὅτι διά τῆς αὐτῶν προνοίας, καί μεγαλοπρεποῦς (τοῦτο γάρ δηλοῖ τό, θείας) συμμαχίας καί βοηθείας ἡ πίστις μέν τῶν ὀρθοδόξων, ἡ πνευματικῶς αὐτούς ἀναγεννήσασα διά τοῦ βαπτίσματος, καί ἐκθρέψασα διά τῆς βεβαιότητος τῆς πίστεως, καί τῶν μυστηρίων, νά κραταιωθῇ. Οἱ δέ προπετεῖς Δονατισταί, εἰς τούς καιρούς των νά μήν καταδυναστεύουν τούς ἀσθενεῖς λαούς, φοβερίζοντες αὐτούς, ἐπειδή μέ λόγον νά τούς καταπείσουν εἰς τήν φαύλην πλάνην αὐτῶν οὐ δύνανται. Καί μή ποιῶσι τά ἄλλα πάντα ὁποῦ εἶναι συνήθη εἰς τούς σχισματικούς, καί ἐγνωσμένα εἰς τούς νόμους αὐτῶν τῶν Βασιλέων, ἀπό τούς ὁποίους καί πολλάκις κατεδικάσθησαν. Καί ὅτι ἡ τοιαύτη βοήθεια ὁποῦ ζητοῦν, δέν εἶναι ἀσυνήθιστος, ἀλλά μαρτυρημένη ἀπό τάς ἁγίας γραφάς, διότι καί ὁ θεῖος Παῦλος, ὅταν ἡγνίσθη καί εἰσῆλθεν εἰς τό ἱερόν, οἱ δέ ἐκ τῆς Ἀσίας Ἰουδαῖοι ἐκίνησαν τόν λαόν διά νά τόν φονεύσουν, ἀπό στρατιωτικήν δύναμιν ἐβοηθήθη. Ὁ γάρ χιλίαρχος καταβάς μετά τῶν στρατιωτῶν ἐξήρπασεν αὐτόν. Καί ὅταν δέ οἱ πλείους τῶν τεσσαράκοντα ἐκεῖνοι, ἀνεθεμάτισαν τόν ἑαυτόν τους νά μήν φάγουν, καί νά μή πίουν, ἕως οὗ νά θανατώσουν τόν Παῦλον. Καί τότε ὁ χιλίαρχος τοῦτο μαθών, ἀπέστειλεν αὐτόν μέ στρατιώτας εἰς τήν Καισάρειαν πρός τόν Φίληκα. Ἀνάγνωθι καί τόν νε΄ τῆς παρούσης. ΠΗΔΑΛΙΟΝ. *Στο Πηδάλιο, ο 93ος κανόνας, και ειδικότερα το τμήμα αυτού: «καί τοῦτο δεῖ αἰτῆσαι, ὥστε τόν νόμον τόν ἐκτεθέντα παρά τοῦ τῆς εὐσεβοῦς μνήμης πατέρος αὐτῶν Θεοδοσίου, τόν περί τῶν δέκα τοῦ χρυσίου λιτρῶν, τόν κατά τῶν χειροτονούντων καί χειροτονουμένων αἱρετικῶν, φυλάξωσιν ἔτι μήν καί κατά τῶν κτητόρων τῶν παρ᾽ οἷς ἡ ἐκείνων εὑρεθῇ συναγωγή· εἶθ᾽ οὕτως βεβαιωθῆναι τόν τοιοῦτον νόμον κελεύσωσιν, ὡς ἰσχύειν κατά τούτων, ὧν διά τάς ἐπιβουλάς οἱ τῆς καθολικῆς προτραπέντες διαμαρτυρίαν ἀπέθεντο, ἵνα κᾂν τούτῳ τῷ φόβῳ ἐκ τοῦ ποιεῖν σχίσματα καί ἀπό τῆς τῶν αἱρετικῶν φαυλότητος παύσωνται, οἱ τῇ κατανοήσει τῆς αἰωνίας κολάσεως καθαρθῆναι καί διορθωθῆναι ὑπερτιθέμενοι», αντιστοιχεί στον 101ο (αρίθμηση Πηδαλίου). Ερμηνεία. Καί διά τοῦ παρόντος κανόνος ζητεῖ ἡ σύνοδος ἀπό τόν Βασιλέα Ὀνώριον νά προστάξῃ νά διαφυλάττεται ὁ νόμος ὁποῦ ἐθεσπίσθη ἀπό τόν πατέρα του μέγαν Θεοδόσιον, δηλ. νά ζημιώνωνται δέκα λίτρας χρυσίου, τόσον ἐκεῖνοι ὁποῦ χειροτονοῦν αἱρετικούς, ὅσον καί ἐκεῖνοι ὁποῦ χειροτονοῦνται παρά τῶν αἱρετικῶν. Ἀλλά δή καί ἐκεῖνοι ὁποῦ δεχθοῦν εἰς τά ὑπάρχοντά των τούς τοιούτους νά λειτουργοῦν. Καί ὅτι ὁ τοιοῦτος νόμος νά φυλάττεται καί εἰς τούς Δονατιστάς. Ἵνα ἂν ἀπό τόν φόβον τῆς κολάσεως οὗτοι δέν διορθωθοῦν, κᾂν ἀπό τόν φόβον τῆς ζημίας τῶν χρημάτων παύσουν ἀπό τοῦ νά κάμνουν σχίσματα καί ἐπιβουλάς, διά τάς ὁποίας παρεκινήθησαν οἱ ὀρθόδοξοι Ἐπίσκοποι νά μαρτυροῦν κατ’ αὐτῶν. Ὅρα καί τό ξη΄ Ἀποστολικόν καί τόν νε΄ τῆς παρούσης. 1Ἰσ. διαμαρτυρίαν ἐπέθεντο. (σημ.: στο Πηδάλιο υπάρχουν οι λέξεις «διά μαρτυρίαν», εξ ού και η παραπομπή). ΠΗΔΑΛΙΟΝ. *Στο Πηδάλιο, ο 93ος κανόνας, και ειδικότερα το τμήμα αυτού: «Κᾀκεῖνο ἔτι μήν αἰτῆσαι δεῖ, ἵνα τῇ αὐτῶν εὐσεβείᾳ ὁ μέχρι τοῦ παρόντος νόμος ἐπαναληφθείη, ὁ τήν εὐχέρειαν τῶν αἱρετικῶν ἀφαιρούμενος τοῦ εἴτε ἀπό κληρονομιῶν, εἴτε ἀπό διαθηκῶν τούτους δύνασθαι λαμβάνειν τί ποτε, ἤ καταλιμπάνειν, καί ἁπλῶς εἰπεῖν, τοῦ εἴτε τι καταλιμπάνειν, εἴτε λαμβάνειν τά δίκαια, καί ἀφέληται τῶν τῇ μανίᾳ τοῦ ἰδίου πείσματος τυφλωθέντων καί ἐν τῇ τῶν Δονατιστῶν πλάνῃ ἐπιμένειν βουλομένων. Τοῖς δέ τῇ κατανοήσει τῆς ἑνότητος καί εἰρήνης ἑαυτούς διορθώσασθαι βουλομένοις, ὑπερκειμένου τοῦ τοιούτου νόμου, ἀνοιχθείη ἡ ἀκρόασις τοῦ λαμβάνειν κληρονομίαν, εἰ καί ἔτι τούτοις αὐτοῖς ἐν τῇ τῶν αἱρετικῶν πλάνῃ καθεστῶσι, προσαρμόζει τίποτε ἀπό δωρεᾶς ἤ κληρονομίας, ἐξῃρημένων ἐκείνων δηλαδή, οἵτινες, μετά τό εἰς δίκην ἀναχθῆναι, ἐλογίσαντο ὀφείλειν πρός τήν καθολικήν μετελθεῖν· περί γάρ τῶν τοιούτων πιστευτέον ἐστί, μή τῷ φόβῳ τῆς οὐρανίου κρίσεως, ἀλλά τῇ ἀπληστίᾳ τῆς γηΐνης λυσιτελείας, τήν καθολικήν ἑνότητα ἐπιποθῆσαι. Πρός τούτοις δέ πᾶσι, τῆς βοηθείας χρεία ἐστί τῶν δυναστειῶν ἑκάστης ἐπαρχίας ἰδίας· καί ἄλλο δέ εἰτιδήποτε κατανοήσουσι τῇ ἐκκλησιαστικῇ χρησιμότητι λυσιτελοῦν, τοῦτο διαπράττεσθαι καί ἐξανύειν αὐτεξούσιον ψηφιζόμεθα τοποτηρησίαν», αντιστοιχεί στον 102ο (αρίθμηση Πηδαλίου). Ερμηνεία. Πρός τούτοις ζητεῖ ἡ σύνοδος, καί διά τοῦ παρόντος ὅτι διά τῆς Βασιλικῆς προσταγῆς νά ἀνανεωθῇ ὁ μέχρι τότε φυλαττόμενος νόμος δηλ. ὅτι οἱ αἱρετικοί νά μή δύνανται, μήτε δωρεάν, μήτε κληρονομίαν νά λαμβάνουν ἀπό διαθήκας τινῶν, ἤ ἀπό τάς χειροτονίας ὁποῦ ἤθελαν κάμει, ἀλλ’ οὔτε ἔχει ἄδειαν νά ἀφίνῃ τινάς τίποτε εἰς αὐτούς. Καί ὅτι ὁ τοιοῦτος νόμος νά φυλάττεται, καί ἐπί τῶν ἐπιμενόντων εἰς τήν πλάνην τῶν Δονατιστῶν. Εἰ δέ τινες ἐξ αὐτῶν θελήσουν νά ἐπιστραφοῦν πρός τήν ὀρθοδοξίαν, ὁ τοιοῦτος νόμος νά μήν ἰσχύῃ. Ἀλλά νά λαμβάνουσιν οὗτοι δωρεάς, καί κληρονομίας, τόσον τάς περιελθούσας εἰς αὐτούς, ἀφ’ οὗ ἐπιστραφοῦν εἰς τήν ὀρθοδοξίαν, ὅσον καί ἐκείνας ὁποῦ ἥρμοζαν μέν εἰς αὐτούς, καί ἀφέθησαν, ἔτι ὄντας ἐν τῇ πλάνῃ, μή δοθείσας δέ διά τήν αἵρεσιν, κατά τῶν ἄνωθεν νόμον. Ἐάν δέ τινες Δονατισταί, ἀφ’ οὗ ἐτραβίχθησαν εἰς κριτήρια παρά τινων, ζητούντων νά λάβουν παρ’ αὐτῶν ὡς αἱρετικῶν τάς κληρονομίας, ἤ τάς δωρεάς ὁποῦ τῶν ἀφέθησαν, θελήσουν νά ἐπιστραφοῦν πρός τήν ὀρθοδοξίαν, οὗτοι νά μή κερδίζουν τίποτε ἀπό τήν τοιαύτην ὑποκριτικήν ἐπιστροφήν, τήν ὁποίαν ἠγάπησαν, ὄχι διά τόν φόβον τῆς κολάσεως, ἀλλά διά νά κερδίσουν τό γήϊνον κέρδος. Διορίζει δέ καί τοῦτο νά ζητηθῇ, τό νά δοθῇ βοήθεια εἰς κάθε ἐπαρχίαν τῆς Ἀφρικῆς ἀπό τόν ἴδιον δυνάστην καί ἄρχοντα. Καί τέλος ἐπιφέρει, ὅτι κάμνουσιν αὐτεξουσίους τούς ῥηθέντας τοποτηρητάς εἰς τό νά πράξουν, καί ὅ,τι ἄλλο ἤθελαν νοήσουν ἀφ’ ἑαυτῶν, πὼς εἶναι συμφέρον εἰς τήν ἐκκλησιαστικήν κατάστασιν. Καθὼς αὐτό τοῦτο καί ὁ ρη΄ τῆς αὐτῆς διορίζει.1 Ὅρα καί τόν μ΄ Ἀποστολικόν καί τόν νε΄ τῆς παρούσης. 1Ἐν δέ τῇ ε΄ πράξει τῆς αὐτῆς συνόδου σημειοῦται, ὅτι εἰς τούς ῥηθέντας αὐτούς τοποτηρητάς ἐδόθησαν καί γράμματα τῆς συνόδου πρός τόν Βασιλέα, καί πρός τούς ἄρχοντας τῆς συγκλήτου, καί πρός τόν Ῥώμης συστατικά, καί δηλωτικά ὅτι παρά τῆς συνόδου εἶναι ἀπεσταλμένοι. Καθὼς δηλ. διορίζεται καί ὁ θ΄ τῆς ἐν Σαρδικῇ πῶς τοιούτοις γράμμασι πρέπει νά ἐφοδιάζωνται οἱ πρός τόν Βασιλέα ἀπερχόμενοι, καί μάλιστα ὁ ια΄ τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ.
